Dersim Bayragi..
Sey Riza

Dersim jenosidini
Anma Gunu
Her Yil

12 Temmuz

baner

Kapak Kitap Kurmay Binbasi Barhan OzkokKaynak: Osmanlilar Devrinde
Dersim Isyanlari
Yazan Kurmay Albay Burhan Ozkok
1937 Askeri Matbaa
69 Sayfa ve Ekte 3 Kroki

1938 Dersim jenosidine giden yolda turkler osmanli zamanindaki Dersimi arastirmayi ve alacaklari “onlemleri” gecmisten ders cikartarak yapmayi ihmal etmediler.
Butun bu arastirmalarin sonucu JUK raporudur, JUK raporunun daha kucugu ama metod ve icerik olarak kopyasi sayilabilecek Kur.Binb.Burhan Ozkok’un hazirladigi rapordur. Bu rapor veya kitap 1937 yayinlanmistir ama arastirma kuskusuz eskidir.
Rapor osmanli devleti zamanindaki Dersimi, Dersim isyanlarini askeri gozle analiz edip arastirmistir.
Kitabin toplami 70 sayfadir ve ekinde 3 kroki vardir.
Kitapda ozet olarak; turk yoneticiler,  Dersimi baska bir ulke ve baska bir halk olarak nitelendirmektedir.Sorun olarak gordukleri Dersim'de; cozume askeri bakmaktadirlar.Ve nihayetin de artik turklerde bir “kultur” sekli alan jenosidler zinciri , baska halklari bitirmek, temizlemek, yok etmek en sonunda, Dersim toplumunu da 1938 de bulmustur.
Turklerin Dersimle ilgili planlarini seyhulislam Ebu Suud fetvalarini okumayan ve osmanlilarin Dersime seferlerini bilmeyen anliyamaz. Iste Kur.Binb Burhan Ozkok JUK raporunun evveliyatidir, onunda evveliyati Ebu Suud fetvalaridir. Hic bir sey birbirinden kopuk degildir ve tarih bir butundur. Turklerin Dersimdeki uygulamalari ve sunni devlet dinine dayanan turklerle Dersimlilerin catismasi asirlara yayilmis bir catismadir.
Tarih her zaman degil ama; cogu zaman tekerurden ibarettir. Tarihin tekerurunu engelleyebilen halklar yasama hakkini elde etmekteler. Tarihin her zaman ayni dairede donmesini kabul edenler daire icinde ezilmeye mahkumdurlar.
Iste Dersimlilerinde kendi tarihlerini ogrenme ve Dersim dusmanlarini daha iyi tahlil ve analiz etmek icin hem Kur. Binb Burhan Ozkoku okumak zorundalar hemde seyhulislam
 Ebuu Suudu

www.dersim.biz

General Neset 321 senesi

Dersim Kroki 2

Dersim Mintikasi Kroki

İçindekiler

Başlangıç

Dersim hakkında coğrafî ve tarihî kısa bilgiler

I  — Coğrafî bilgiler

II — Tarihî bilgiler

III — Dersim halkının yaşayış tarzı IV— Dersim isyanları

323 [1907] senesi Dersim isyanı

324 [1908] Dersim isyanı

325 senesi Dersim tedip hareketleri Büyük Harpte Dersim isyanı 332 [1916]

İstifade edilen eserler

Büyük Harpte Şark Cephesi Harekâtı

Genelkurmay Harp Tarihi Encümentndeki vesikalar

Van tarihi ve Kürtler

Derebeyi ve Dersim

Kamusulâlâm

Şahsî müşahedeler

Sahife No . î

3

3

4

6

6

7

9

24 35

Mareşal Fevzi Çakmak

Ebüzziya Matbaası Naşit Hakkı

Başlangıç

Osmanlı İmparatorluğu devrinde zaman zaman başgös teren ve bilhassa tevakkuf ve inhitat devirlerinde bulaşık bir şekil alan, türk . ulusunu yücelme ve yükselme yollarında asırlarca geri bırakan iç isyanlar ve bunların bastırılması için tatbik edilen sakat ve yanlış şekiller; bu imparatorluğun idare sistemindeki enerji noksanlığının ve imparatorluk bünyesindeki çürüklüğün açık bir misali olarak uzun seneler devam edip gitmiştir. Dış siyasada olduğu gibi iç siyasa ve idarede de takip edilen < İdarei maslahat. » usulü ; imparatorluk uzuvlarında karışık sebeplerle meydana gelen idari birçok yaraları yanlış tedavi yüzünden kangrene çevirmiş ve en nihayet içeriden çürüyen bu koca imparatorluk dış tesirlerin de inzimam eden yıkıcı darbelerile çöküp gitmiştir. İşte, « Dersim isyanları » da imparatorluğun kangren olmuş yaralarından birisi idi. Dersim isyanlarının mevzuuna girişmeden evvel bütün isyanları doğuran, körükliyen ve müzmin bir hale getiren sebeplerden ve kara kuvvetlerden kısaca ve özlü olarak bahsetmek uygun olur : a ) Fatihin ölümünden sonra başlıyan softalık ve taasup devirlerinin, her yeniliğe karşı dikilmiş olması ve yenilikler karşısında vaziyet ve menfaatleri muhtel olan unsurların din, şeriat perdesi altında ayaklanmış bulunması [Dinî tahrikler];

b ) Osmanlı İmparatorluğunun birbiri ardınca devamlı  isyanlar ve ihtilâllerle zayıflatılıp kolayca parçalanmasını istihdaf eden yabancı devletler tarafından para, silâh dağıtmak, propaganda ve tahrikler yapmak suretile yer yer memlekette iğtişaşlar çıkartılması [Siyasî tahrikler]; c ) Derebeylik, ağalık ve -ınütegallibelikle yaşayan zümrelerin ; devletin kanun  yolundaki  icraatı karşısında kafatutması ve halkın cehalet ve taassubunu tahrikle ortaya atılması, [Mütegallibe tahrikleri]; d } Osmanlı  İmparatorluğunu  teşkil  eden  ayrı ırk, din ve mezhepteki tebeanm türk milleti aleyhine istiklâl ve imha gayelori yolunda yürümüş olmaları, [Ayrılık gayeleri];

a ) Çapulculuk ve yalnız şekavet gayeşile vücut bulan asayişsizliğin genişliyerek isyan şekline girişi ve siyasal teşekküllerin bunu fırsat bilmesi, devlet ve hükümet adamlarının bu tahrikler ve iğtişa.şlar karşısında zâf, müsamaha ve ihmal göstermiş olmaları, [Asayişsizlik]; f ) Devletçe kuvvetli, cezri ve temelli tedbirlerle isyanların daha evvelden önüne geçilmemiş veyahut kökü kesilmemiş bulunması, [İdarei maslahat siyasası];

~...*, ,,„-,,&..*  ,..,._.,-  *»&£*»> ^

__ 2 __

g ) Devletin lüzumlu lüzumsuz giriştiği mütemadi harplerde yalnız türk camiasının bol bol kanını ve servetini heba etmiş ve neticede acun san'at, medeniyet, ilim ve irfanda yükselmiş olduğu halde türk milletinin harplerden bu tekâmüle vakit bulamamış ve saltanat idareleri tarafından her şeyini kaybetmiş, hertürlü tahrike mütemayil ve gafil bir halde bırakılmış olması, [İdarî ihmaller].

İşte Osmanlı İmparatorluğunun son devirlerindeki isyanların tetkik gözile görünüşündeki manzara bunlardır .

Osmanlı hükümdarlarının mutlak idarelerine nihayot veren Meşrutiyet devrinde ise, yeni bir hayat ortaya koymak ve can çekişen imparatorluğa dünya ulusları arasında bir varlık vermek istenmesine rağmen yine aynı sebeplerden doğan isyanlar karşısında kalınmıştır.

Osmanlı meşrutiyeti zimamdarları hudutlar içerisindeki tebeasını ırk ve din ayırt etmeksizin aynı hukuka sahip kılmış iken vakit vakit türk olmıyan unsurların .silâhlı itaatsizliklerine mâni olamamışlardır.

Bundan başka ilk bakışta görülmek istenen teceddüt gayret ve hareketleri softa zihniyetlerinin, aıı'ane ve.muhafazakârlık telâkkilerinin esiri olmaktan ve gündelik muvakkat icraat mahiyetinden çıkamamıştır .                                                .

31 — Mart — 325 şeriat ihtilâlinden başlıyarak dinî ve siyasal mahiyette ardı arası kesilmiyen isyanlar, Osmaiıb Devletini zajrıf ve takatsiz bırakmıştır. Kafi ve cür'etkâr tedbirlerle yok edilebilecek fitne ocakları ancak askeri tedbirlerle muvakkaten ortadan kaldırılıyor ve fakat bu askerî baskının kaldırılmasile yeniden başka bir zamanda yeni isyanlar türemiş bulunuyordu . Bunun içindir ki, saltanat devrinin isyanlarım zikrederken bu isyanların tedip icraatını ancak askerî yarım tedbirler halinde görüyoruz. İdarî ve kat'î ıslahat ve icraata maalesef tesadüf edemiyoruz.

Dersim hakkında coğrafi ve tarihi kısa bilgiler

Dersim isyanlarını izahtan evvel tarih ve coğrafya bakımından isyanlarda ve bunlara karşı yapılan tedip ve ıslah hareketlerinde mühim rol oynayan Dersimin coğrafyasından ve kısmen de bu havali hakkında tarih, milliyet ve yaşayışlarından kısaca bahsetmek faydalı olacaktır.

I

Coğrafî bilgiler

Şimalden Munzur dağlarile, doğudan Peri suyu ile, batıdan ve cenuptan Murat ve Fırat nehirlerile çerçevelenmiş oları Dersimin satıh mesahası takriben 6000 km. mıırabbama yakındır. Arazinin dörtte ikisine yakın bir kısmı dağlıktır . Ancak dörtte biri ziraafce elverişli ve geri kalan ki3mı da orman ve mer'adan ibarettir. Dağlık kısmın en yüksek yeri Munzur silsilesindeki 3250 metre yüksekliğindeki Munzur tepesidir. Dersim dağlarının cenup versanı kamilen meşe ve pelit ormanlarile örtülüdür. Bilhassa şimal versam gayet dik yamaçlardan mürekkeptir. Dağlarda şayanı hayret manzaralar vardır. Yüksek ve üzerleri karla örtülü sivri ve yalçın tepeler arasında büyük ormanlar ve dik vadilerin içine sıkışmış gölcükler İsviçrenin meşhur manzaralarına benzer. Munzur tepesinde yaz mevsiminde dahi karların erimediği ekseriyetle vakidir. Bu dağlardan çıkan Munzur çayı pek berrak ve yazın dahi soğuktur . Bu çaya atfedilen bazı hurafelere iman ve itikat eden Dersimliler Munzur çayını mukaddes bir varlık addederler. Dağlar arasmda ziraate elverişli arazi azdır. Derin vadiler isyan eden aşiretler için birer sığınak vazifesini görmüştür. Kutu ve Kalan vadileri bu meyanda zikredilebilir. Küçükovacık ovası ziraate elverişlidir. 2. teşrin ortalarına doğru Dersim dağlarına kar düşer. Nisana kadar hemen hertaraf karla örtülüdür. Mayısta meşeler büyümeğe başlar ve yaz mevsimi İS3 lâtif ve mutedil bir halde geçer . Dersimin nüfusu 60 000 kadardır . Halk kök itibarile Türkfcür. Fakat biraz aşağıdaki satırlarda izah edileceği gibi siyasal, tarihi ve idari bazı sebepler  ve daha  doğrusu  hatalarla halkın hakiki

— 4 —

benliği asırlarca unutturulmuş ve bunlara (Kürt) tabirile başka bir mevcudiyet, başka bir milliyet ve manasız bir varlık atfedilmiştir.

II

Tarihî bilgiler [1]

Yukardaki satırların nihayetinde Dersimlilerin kök itibarile Türk oldukları söylenmişti. Bu hususu biraz incelemek gerektir;

Eski tarihler kurt adında esasen bir millet kaydetmiyor. A sur kitabelerinde kurt ismine tesadüf edilmiyor, binaenaleyh kurt kelimesi de bir millete delâlet etmiyor ...

İşte Avrupa ilim adamlarının hükmü budur [Almancadan tercüme edilmiş «Kürtler* adındaki kitaba müracaat].

Aşağıda söyleneceği veçhile esasen halk ta Kürt kelimesini millet manasına değil, dağlı vahşi manalarında kullanmaktadır.

Avrupa ilim adanılan kurt kelimesinin kökünü araştırmışlar ve bunlardan çoğu kurt kelimesinin ash Lohordo olduğunu kabul etmişlerdir. Bunlar: « Madamki, Lohordolar da Türk tür. Bunlar da Cengizin kullandığı Bey manasına gelen kurt kelimesini kullanmışlardır 5 diyorlar.

Doktor Seyiç ise kurt kelimesinin doğrudan doğruya Lohordo kelimesinden müştak olduğunu iddia etmektedir.

Birçok yerlerde halk kurt tabirini; cahil, dağlı, çapulcu manasına kullanır. Aşiret hayatını terkederek şehirlerde yerleşen ve ticaretle meşgul olmaya başlı yan birçok kimselerin daha evvel dağlarda birlikte aşiret hayatı sürdükleri arkadaşlarına Kürt! demeğe başladıkları ve hattâ hakaret ettikleri görülmüştür.

İngiliz lügatleri de kurt kelimesini eşkıya kelimesile müteradif olarak kaydetmektedirler.

Fırat ve Murat bavzal&nnda kurt demek kızılbaş demektir. Esasen bunların Kızılbaş Türkmen oldukları da malûmdur. Kürt denilen bu adamlar ailece türkçeyi Azerbaycan şivesile konuşurlar.

İşte Dersim havalisi halkı da kök itibarile Türktür . Bugün kurt dediğimiz halk, eski Hati Türkleriîe Orta Asyadan hicret eden tûrk muhacirlerden ve Osmanlılar idaresinde kendi kendilerine kurt adını veren sünnî ve kızılbaş Türklerden ibarettir. Ahlâk, seciye etnograf i k evsaf kamilen aynıdır.

Esasen Dersimliler de asıllarını şu suretle anlatmaktadırlar:

«Bundan 1200 sene kadar evvel Horasandan kalkan (Ahmet Yesevi), Malatya civarında bir yere gelmiş ve burada kendi adını verdiği bir köy kurmuştur .  Bunun  oğulları  (Şeyh Hasan ve Seyit Ali aileleri) adını

[1] Bu kısımdaki tarihî bilgiler  u Van Taribi ve Kürtler „  adlı  eserdeu  ve kısmen de  Kaşit HakkiDin u Derebeyi ve Dersim „ adlı eserinden alınmıştır .

— 5 —

almışlar ve. Dersimin yüksek yaylalarına dağılmışlardır. Nesilleri çoğalarak Şeyh Hasanın Karabal, Abbas, Ferhat adında üç oğlu olmuş ve bunlardan da Karaballı, Abbas ve Ferhat uşakları ve Seyit Alinin de oğullarından Koç, Şamresik uşaktan türemiştir > .

Dersimlilerin anlattıkları bu maceralarda hurafeler karışmış olsa bile muhakkak olan bir şey varsa o da Dersimlilerin de Orta Asyadan akın eden t ürk kollarına mensup olduklarıdır,

Kürtçe diye konuşulan dil de bunu teyit eder. Esasen kürfc dilinin tarihi de malûm değildir. Kürtçe diye kullanılan ve konuşulan dildeki birçok kelimelerin aslı türkçedir. Mevzuumuz haricinde olduğu için bu hususta uzan izahlara girişmiyoruz . Berlinde neşredilen < Kürtler > adındaki eserde dil hakkında şu malûmat verilmektedir:

« Petersbıırg Akademisi tarafından' neşredilen Kürtçe - Kumca - Almanca lügat kitabında 8307 kelime vardır. Bunlardan 3080 kelimesi eski türkmen edbiyatına aittir» diyor. Binaenaleyh kürfcçe denilen dilde birçok türkçe kelimeler bulunduğu halde lehçe farkının, her lisanda olduğu gibi, mevcut bulunması tabiî görülmelidir.

Birçok Türklerin asırlarca kurt telâkki edilmesine muhit ve maişet tarzının tesiri olduğu gibi bunda daha başka sebep ve saikler de görülebilir:

1 — Birçok Türkler,  kendilerini başka bir nam  altında saklamıya mecbur oluyorlardı. Çünkü :  bir zamanlar hükümet teşkilâtı derebeylik mecmuasından ibaretti.  Arap ve kurt aşiretleri  adını alanlar derebeyi addediliyordu ;  Bir kısım  Türkler de kurt  veya arap  okluklarını ileri sürerek derebeylik nüfuzunu kazanıyorlardı.

2  — Hamıcliye teşkilatı da birçok Türkleri menfaat için kort yapmaya saik  olmuştur.  Herhangi  bir  kurt aşiretine  mensup  olan biri 8: 10 sene gibi uzun bir'müddet  askerlik sebebile ocağından  ayrılmıyordu.  Diğer müstesna  muamelelerden  sarfınazar  yalnız  bu  fayda; cahil insanları — bilhassa milliyet  duygusu  olrnıyan  bir zamanda — cezbetmeğe kâfi gelebiliyordu [t].    

Hulâsa olarak söylenebilir ki: Dersim gibi ana yurdun güzel bir parçasında" yaşayan ve fakat osrnanlı ve islâm siyasasının çürük zihniyeti ve sakat idaresi yüzünden kurt tabirile hakiki benliği öldürülmeğe çalışılan bir kısım halkın; Doktor Friç, Doktoı; Seyc ve Hard gibi Avrupa ilim adamlarının da tetkik ve itilafları ile teyit olunduğu gibi türk köküne mensup oldukları bugün için de tarihî bir hakikattir.

[1] Osmanlı devrinde Rumelide îytip ve Köprülü tarafları halkı Türk oldukları halde pek yakınlarındaki Arnavutların vergiden muaf olduklarını görünce "Biz.ie arnavuduz „ demeye başlamışlardı; [Mareşal Fevzi Çakmağın hatıralarından J.

— 6 —

HI

Dersîm halkının yaşayış tarzı

Halk, aşiret halinde yaşardı. Aşiret reislerinin maddî ve manevi nüfuzları çok fazla idi. Halkın dinî hislerinden aşiret reisleri azamî istifade etmişler ve halk] yine hükümetle tehdit ederek kendi menfaatleri uğrunda çalıştırma yolunu da bulmuşlardı. Aşiret reislerinin istihbarat ve telkin vasıtaları çok esaslı idi. Halk, aşiret reisine sormadan bir işi yapamadığı için herhangi bir şahsın hükümetten haklı olarak vaki olacak tabiî bir isteğine aşiret reisi tavassut ederek bunu kanunun verdiği bir hak değil, aşiret reisinin bir lütfü olarak gösterirdi. İşte bu vasıtalarla hükümet nüfuzunu kendine mal etmeğe çalışan aşiret reisi, bilmukabele halk vasıtası!e de hükümet üzerinde nüfuz tesisine çalışır ve bu suretle hükümet ve halkı mütekabilen birbirine karşı kullanırlardı.

Aşiret reisi daima halkın hükümetle temasına mâni olmuştur. Bin türlü telkinlerle cahil halk hükümet dairelerinden uzaklaştırılmıştır. Netice itibarile hem halkın her şeyi bilmesine ve hakikati öğrenmesine mâni olunuyor ve hem de halk, hükümete karşı daima vahşi ve itaatsiz gösteriliyordu. İşte bu sebeplerledir ki, hiçbir şeyden haberi ol mı yan halk; aşiret reislerinin iğfalâtma kapılarak hususî maksatlar peşinde koşan birtakım vatansızların aleti olarak hükümetine isyan etmiş ve bu 3Tüzden kıymetli türk kanlan akmış ve ana vatan uzun seneler yükselme imkânlarım bulamamış ve hattâ bu yüzden haricî düşman istilâlarına, bile uğramıştır.

IV Dersîm isyanları

Osmanlı devrindeki Dersim  isyanlarım iki kısım  halinde tetkik ve izah edeceğiz :

1 — Büyük Harbe kadar olan isyanlar,

2 — Büyük Harpteki isyanlar.

Buna nazaran isyan vak'alarını ve tedip hareketlerini  anlatabiliriz .

323 [1907] senesi Dersim isyanı

isyanın sebepleri:

Asırlardan beri aşiret hayatı yaşayan Dersim halkı, biraz da ziraate elverişli olmıyan memleketlerinin sebebiyet verdiği maişet zorluğu dolayısile zaman zaman ve ekseriyetle donların çözülüp dağların ve patikaların geçit vermeğe başladığı ilkbahar mevsimlerinde çete veya aşiret halinde civar kaza ve karyelerin muti ahalisine taarruz ve tasalluta başlar ve ele geçirdikleri zahire veya mevaşiyi zabıt ve müsadere ile savuşup giderlerdi. Eski devrin kötü idaresi bu }Tağmacıhklar karşısında şiddetle hareket ve halkın hukukunu siyanet edeceği yerde hemen daima idarei maslahat politikasına sapar ve fenalıklarının cezasız kaldığını gören mütecasirler de bu yüzden sunanı* ve şımardıkça da fenalıklarını arttırırlardı . Bunlardan 323 senesi ilkbaharında Kureyşan aşiretinden Ali çavuş nammdaki şeririn 2000 cahil insan ile Kığı köylerini basması ve Hozatm Koçuşağı, Şamuşağı ve Resik aşiretlerinin de Kemah ve Çemişgezek köylerine müteaddit akınlar yaparak ellerine geçirdikleri hayvan ve eşyaları gasp ile halkın ekinlerini yakmaları ve bazı katil hadiselerine de cür'et etmeleri bu.kabilden yapılmış müsellâh itaatsizlik hareketlerinden bulunuyordu .

Ahali bu şakilerin zulmünden kurtulmak için herşeyden vazgeçerek şehirlere ilticaya mecbur olmuşlar; dertlerini anlatmak için müracaat etmedik makam bırakmamışlardı.

323 İsyanının muvakkat tedibi [1] :

Bu hal karşısında askerî ve mülkî makamlarla Saray arasında devam eden uzun muhaberelerden sonra nihayet 323 senesi 1 . teşrininde Harput redif tugayı komutanı General Neşet komutasında Dersim havalisine serpilmiş olan 5 nizamiye taburuna iki top ilâvesile şekavette en ileri giden Koçuşağı, Şamuşağı ve Resik aşiretlerinin tecavüzlerinin men'i için bir hareket  yapılmasına karar verildi.

27 — 1. Teşrin — 323 General Neşet Dersimdeki nizamiye kıt'ala-rından 1/44, 11/76 ve 1/75 taburları ile üç aşiret aleyhine harekete geçti ve hareketinin birinci, günü eşkıyanın merkezi olan Amutka köyünü ve civar tepeleri işgal etti. Hareketin devam ettiği diğer günlerde eşkıyaya Karaballı ve Ferhatuşağı aşiretleri de yardım için iltihak etmişlerse de tenkil hareketinin şiddeti karşısında eşkıya tutunamıyarak dağınık bir halde Hozatm garbinde  Aliboğazı ve Tafar  deresi iki tarafındaki sarp

[1J 1 Numaralı kr°-H ile 1 : 200,000 Dersim ve Ilarpnt paftalarından takip olunacaktır .

- 8

araziye ve buradaki mağaralara ilticaya mecbur kalmışlardı; arazinin arızalı olması ve bilhassa fazla kar yağışından geçit ve yollarında kapanması harekâtın devam ettirilmesine imkân vermemişti. Esasen maksat da hâsıl olmuş ve şekavette ileri gitmiş olan üç aşiret diğerlerinin ayaklanmasına meydan verilmeden dağıtılmış olduklarından harekâta nihayet  verilmiş ve General  Neşet de  Dersim  komutanlığı  vazifesile

Hozatta bırakılmıştı.

323 senesi yapılmış olan  bu  tedip  hareketi  mevsim  ve  tabiatin zorlukları dolayısile esaslı bir şekilde bitirilmemişti. Bunu işiten Dersimin diğer aşiretleri bu hareketin intikamını almak için aralarında yeni bir ittifak vücude getirmek hevesine  kapıldılar ve itaatsizlik * hareketi için kendilerine  lâzım  olan  silâh  ve  cepaneyi  Ermenilerin  delâletile memleket  haricinden  tedarike  kalkıştılar.  Dersimlilerin  324  senesi baharında münferit karakol ve kışlalara hücum  ve  köyleri de  yağma etmek suretile bağıyane  hareketlere  başlıyacakları askerî makamlarca haber alınmış ve keyfiyet tahkikatla da teeyyüt etmişti.

Dördüncü ordu komutanı Mareşal Zeki,  hariçten  silâh  ve  cepane tedariki suretile yardımlarını esirgemiyen Ermenilerin filen Dersimlilere iltihakları halinde,  devletin harici tesirleri de haiz mühim  bir  vaziyet karşısında  kalacağını  ve  bundan başka  büyük  ve  sarp olan Dersim kıt'asının da bir ermeni  fesat ocağı haline geleceğini ileri sürerek Dersim şekavetinin 324 senesi  zarfında  kökünden  izalesi  için  Dersimde bulundurulan dört nizamiye taburundan,  mevcutları  az  olan  ikisinin takviyesini  ve  bunlara 2 nizamiye  ve  12 redif  taburile  bir  süvari alayı ve 3 batarya ilâvesile vücude getirilecek tedip kuvvetinin General Neşetin emir ve komutasına tevdiini Erkâmharbiyei Umıuniyeye teklif etmiş ve Erkâmharbiyei U mu mi y ece  muvafık görülen bu mütalea iradesi alınmak ve işin mali cihetlerine  müteallik  hususat  hakkında da Maliye Nezaretine tebligat yapılmak üzere makamı Saraskeriden Babı-

aliye yazılmıştı.

Dördüncü ordu komutanı, civariyet itibarile Tokat, Yenihan, Niksar, Zile, Harpııt, Arapkir, Tercan ve Palo taburlarının altışar yüz mevcutla silâh altına alınmalarını ve Karahisar redif tugayından olup Erzurumda silâh altında bulunan Karahisar, Hamidiye, Koçhisar ve Malatya redif taburlarının da bu maksada tahsis edilmelerini ve ayrıca bunlara iki nizamiye taburile bir nizamiye  süvari  veya bir hafif  süvari  alayının

iltihakını teklif ediyordu.

Dersim kuvvei tedibiyesinin teşkili için para temini,  tedip hareketlerinin hariçte uyandıracağı  siyasî tesir, tedip  derece^'  ve toplanması

— 9 — '

teklif edilen kuvvetin kâfi gelip gelmiyeceği gibi alâkadar makamlar aıasında nihayeti gelmiyen bir muhabere ve münakaşa kapısı açmıştı. 4 . ordu mareşali tenkil hareketinin kat?î olmasını istiyordu. Buna mukabil Elâziz valisi de bidayette aşiretlerin tecavüzlerine mâni olacak tedbirlerin alınması ile iktifa ve kat'ı zaruret halinde tedip hareketlerine girişilmesini istiyordu. Bu mübayin fikir ve kanaatler karşısında Babıali ve Dahiliye Nezareti kararsızlık içinde yaşıyorlardı .

Henüz hiçbir takviye kıt'ası ahmyan tedip kuvvetleri komutanı General Neşet ve Dersim mutasarrıfı, şimdiden Hozata hiç olmazsa iki nizamiye taburunun gönderilmesini ve Nazımiyedeki 1/76 den iki bölüğün tezelden takviyesini ordudan ısrarla  istemişlerdi .

Bu muhabereler olurken vaziyet endişeli bir şekil almakta devam ediyordu. Muhtelif mevkilere ikame edilmiş olan karakolların zaman zaman eşkıya- tarafından tarassuduna başlanmıştı. Bu münasebetle en zayıf görünen Nazımiyedeki I/76*in iki bölüğü Malatya redif taburu ile takviye edildi.

324 [1908] Dersim isyanı

İsyanın sebepleri:

324 senesindeki Dersim isyanı; 323 senesindeki isyanın devamından başka bir şey olmadığından bunun için ayn bir sebep göstermiye de lüzum yoktur.

824 Dersim isyanı şu suretle başladı : Nisan oltalarına kadar filî tecavüz vuku bulmamıştı. Nisan ortalarında Koçuşnğı aşireti örı-ayak oldu ve etrafa tecavüze başladı. Bu ilk şekil ile isyan adi bir şekavet mahiyetinde görünmüştü. Bu sıralarda Plümnr aşiretlerinin de toplanmakta oldukları haber alındı. Hükümet bir şey yapamıyor ve 1 »ir türlü harekete geçemiyordu.

Mayıs iptidalarında Karabalh aşireti Kangozade Mehmet, Ferhat-uşağı reisi Diyabzade Süleyman ve Diyap Ağa Zeylozade Mustafa ve Alişirzade Keğo ve Çemşit i)e İdare Hüseyin ve Seyit nam reisler Kangozadenin evinde toplandılar ve üç gün devam eden bir müzakereden sonra hükümete isyana ittifakla karar verdiler ve sureti hareketlerini de kararlaştırdıktan sonra and içerek ayrıldılar.

lö — Mayıs — 324 tarihine kadar adi şekavet mahiyetinde devam eden bazı tecavüzler bu tarihten itibaren hükümete karşı silahlı itnat-sizlik mahiyetini aldı ve bu maksatla ilk olarak mayısın onuncu  günü

 j ^>ersim ve

{1] 2 ve 3 numaralı  krokilerle

 paftalarından  takip olunacaktır.

— 10 —

Alişirzade Kego ve kardeşi ile yardımcıları Elâzizden Hozattaki askere erzak getirip avdet eden müteahhidin katırlarını Hozat ile Soğuksu arasında zaptetmekle beraber şimdiden sonra bugibi fenalıkları yapmaktan geri durmıyacaklannı hükümete haber vermeleri için sürücüleri serbest bıraktılar. Bunu Çemişgezekten Hozata gelen postanın çevrilmesi takip etti. Şakiler yine posta muhafız ve sürücülerini badema geçtiği takdirde postaya ve asker erzakına taarruz edeceklerini hükümete haber vermek üzere serbest bırakmışlardı.

Artık vak'alar ardı arası kesilmeksizin birbirini takip ediyor ve gittikçe şümul ve tesirini arttırıyoıdu. Bu vak'alar arasında Karabalh Aşireti Reisi Mehmet Ağanın oğlu Mehmet Ali ile biraderinin oğlu Halil ve elli kadar yardımcılarının Şuvakköy jandarma karakolunu basarak efradın silâh ve cepanelerini almaları ve 8 — Mayıs sabahı Ferhat uşağından Diyap ve Seyithan, Koçuşağından İdare Hüseyin ve Demiroğlu Hüseyin, Şamuşağındaa Akı, Resikuşakh Bekir oğullarının idaresi altında bu aşiretlerden 500 e yakın yardımcı ile Çemişgezeğin üç mahhallesine ait hayvan sürülerini zabıt ile ahaliden Bekir oğlu Ahmet Efendiyi yaralamaları ve Çemişgezekli İshakzade Numan Efendi ile altı arkadaşını esir almaları vaziyetin gittikçe fena bir şekle döküleceğine delâlet etmesi itibarile bilhassa mühimdi.

Vak'alar tevali ettiği halde henüz esaslı tedbirlere geçilememişti. Bu sebepten mevzii ve gayrikâfi tedbirlerle karşılanan şakiler tedip edilemiyor ve dolayısile cüretlerini arttırıyorlardı. Nitekim Çemişgezeği basan şakilere karşı ilk ve yarım tedbir şu oldu :

Çemişgezekte az miktarda mevcut olan asker ve jandarmaya bir kısım ahali de katılarak eşkıyanın takibine gidildi; fakat akşam saat ona kadar devam eden müsademe neticesinde mevaşi ve esirler alınamadığı gibi iki subay ile dört er yaralandı ve jandarmadan bir, ahaliden de iki kişi şehit oldu ve ayrıca on bir mavzer ve bir martin tüfeği ile bir yük cepane asilerin eline geçti. Kuvveti asilerden pek az olan müfreze bu teşebbüsü ile bir iş göremediği gibi bir miktar zayiat dahi vererek eşkıyanın takibi altında kasabaya dönmeğe mecbur oklu . Müfrezeyi takip eden eşkıya şehre, kışlaya ve hükümet konağına bir müddet ateş ettikten sonra Eğrek karyesine çekildiler ve birkaç gün sonra şehre hücum edeceklerini "bildirmek için esir etmiş oldukları ahaliyi serbest bıraktılar.

Asiler Çemişgezekten çekilirken Çemişgezek müfrezesinin parasını getirmekte olan bir çavuş ile üç eti yakalayıp getirmekte oldukları elli beş lira ile silâh ve cepanelerini almışlar ve elbiselerini de soyarak

— 11 —    .

bunları da serbest bırakmışlardı. Bütün bu hâdiseler karşısında ne askerî ne de mülkî makamlar ciddî ve esaslı icraata girişebiliyorlardı. Tedip hareketlerinin mütevakkıf .bulunduğu kıt'alar bir sürü muhaberelere rağmen henüz silâh altına alınmadığı gibi işin malî ciheti de halledilememişti. Çemişgezek baskını bilhassa tevlit ettiği akıbetle büyük bir ehemmiyet kazanmasına rağmen buradaki müfrezenin Elâziz vilâyetinden gönderilen 25 jandarma eri ile takviyesinden başka bir şey yapılamamıştı . Birlik ve beraberlikle harekele geçmiş olan aşiretler hükümetin zâf ve aczini görerek Dersimin diğer aşiretlerini de ittihada davete karar verdiler ve bu maksatla adamlarım etrafa saldırdılar, bir taraf tan" da ilerisi için toplanma yeri olarak intihap eyledikleri mahallere erzak yığmağa koyuldular. Şakilerin jn'opagnuda faaliyeti hükümetin nazarı dikkatinden kaçmamıştı. Aşiretler arasında tebdili kıyafet ederek dolaşanlardan ve Koçuşağı reislerinden Pozau karyeîi Halil Ağa zade İsmailin jandarmalar tarafından tanınarak tutulduğu gibi toplanma yerlerine gönderilmiş olan erzaktan bir kısmı da hükümetçe elde edilerek müsadere edildi ve mutasarrıflıkça Dersime zahire ithali menediîdi. İsmailin yakalanıp hapsedilmesi, erzaklarile hayvanlarının zaptı, buğday ithalinin men'i- üzerine şakiler cür'et ve tecavüzlerini arttırarak aşiret reislerinden ve fesat ve şekavet elebaşılarından Kangozade Mehmet, Diyabzade Süleyman, Zebnuza.de Mustafa ve Alişirzade Çemşit ve Müminzade Mehmet ve Kego imzalarile Dersim mutasarrıfına gönderdikleri nota kılıklı bir mektupla, hükümetçe zaptolunan zahire ve hayvanların ve Ismailin bir haftaya kadar iade edilmediği takdirde aşiretleri tarafından yapılacak daha başka türlü fenalıklardan .mes'ul olmıyacak-larını bildirmek suretile hükûmti ve tedip kuvvetleri komutanlığını tehdide yeltendiler. Dersim kuvvei tenkiliyesini teşkil etmek üzere silâh altına alınmaları teklif edilen redif taburlarının emre amade bir hale getirilmesinin uzun bir zamana mütevakkıf olduğunu gören 4. ordu komutanı, şekavet vak'alar] devam ederken Hanikine gönderilmek üzere Diyarbekirde toplatılmış ve fakat bilâhare yerlerine redif taburları tahsis edilmiş olan altı nizamiye taburundan I Y/74 taburile mezkûr redif taburlarından silâh altına alınmış olanlardan Kelkit ve Gümüşane taburlarının miistacelen Dersime şevklerini Makamı Saraskeriye teklif etmiş ve Çemişgezek vak'asının başladığı İS — Mayıs günü bu taburların Dersime şevkleri iradeye iktiran eylemişti.

. 4. Ordu komutanı, redif taburlarının Çemişgezeğe, nizamiye taburlarının da Hozata hareketini emreyledi. Makamı Saraskeri Dersim kuvvetlerine inzimam  eden bu taburlarla şekavetin  izale ve asayişin iadesini

— 12 —

ve asker ve ahaliye ait esliha,  cepane ve sairenin  eşkıyadan  istirdat edilerek yerli yerine iadesini  istiyordu.  Eşkıyanın  tedip  edilemediğini ve her yapılanın cezasız kaldığını gören Dersim halkı hükümet aleyhinde hemen kamilen silâha sarılmışlardı. Bundan sonra vak'alar birbirini takip etti. 19 — Mayıs — 324 günü 2,000 kadar asinin Kakbel müfrezesine yaptığı taarruz şayanı dikkat idi. Müfrezeye taarruz eden asiler iki saat devam  eden  bir müsademe  neticesinde az kuvvetle  müdafaa  edilen müfreze  binasını  işgal ile askerden  ikisini  şehit  etmişler  yedisini de yaralamışlardı.  Ayrıca  dört gaip  er de  vardı,  iki  subay  25 er ve müfrezenin bütün esliha ve cepanesi asilerin eline geçmiş bulunuyordu. Aynı gün Ovacık hattını  tamire çıkan telgraf müfettişi ile arkadaşları şakilerin tecavüzüne uğrıyarak soyulmuşlardı. Telgraf alet ve malzemesini gasbeden  şakiler  müfettiş  ve  arkadaşlarım ve ellerine  geçirmiş oldukları  müfrezenin  25 erini  çırıl  çıplak  soyarak  salıvermişler  ve kafileyi teşkil eden bu zavallılar elim bir vaziyette Hozata gelmişlerdi. Aynı gün zarfında Diyap Ağa idaresindeki şakiler de Çemişgezeği tazyik ettiler, daha cenupta müteaddit  çeteler Pertek ve civar köylerini ablukaya aldılar ve Dersimin en mühim geçidi olan Pertek sefinesi namın-daki  mevkii  tutarak  Dersimin  her taraftan  muvasalasını ve telgraf muhaberesini kestiler.  Muhaberesizlik tedip ve tenkil  işlerinin  tanzim ve idaresini işkâl ettiği için vaziyet müşkül bir safhaya intikal  eylemiş bulunuyordu.  Şekavet  vak'alarmın  alâkadar  olan  makamlara  diğer vasıtalarla bildirilmesine mecburiyet hâsıl olmuştu. Bu da vaktin geçmesini ve alınacak  tedbirlerin  ekseriya  vaziyetin  tahavvül  etmiş  olan şekline uygun düşmemesini  intaç ediyordu. Son hâdiselerden askerî ve mülkî makamlar zorlukla haberdar edilebilmişti.

4. Ordu komutanlığı, Çtemişgezek ve Hozata tahriki emredilen iki redif ve bir nizamiye taburu ile işin başarılamtyacağını anlamış ve Erzurum vak'ası dolayısile silâh altına alınıp henüz Erzurumda bulunan Karahisar redif tugayından Karahisar, Hamidiye ve Koçhişar taburlarının ve ayrıca Diyarbekirden alınacak diğer bir nizamiye taburunun süratle Dersime sevkedümelerini ve Dersime yakınlığı dolayısile Cibranlı aşiretinden teşekkül eden 36 hafif süvari alayının da silâh altına almamak bununda Dersime sevkmi Saraskerlik makamına teklif eylemişti.

95 _ Mayıstan itibaren Dersimle telgraf muharebesi kamilen kesilmiş ancak hususî adamlar vasıtasile alman rapor ve haberlerde 2,000 kadar asinin Ovacık mıntakastnda toplandıkları ve 27 — Mayısta Ovacık kışlasını kuşatarak müsademeye giriştikleri ve kışladaki askeri teslim olmağa icbar için sularını kestikleri ve Hozatın da ayrıca eşkıya tarafından tazyik edilmeğe başlandığı orduya haber verilmişti.

— 13 —

Vaziyetin tehlike ve ciddiyeti karşısında kalan ordu, artık istizana, lüzum görmiyerek Erzincanda bulunan VIII. nişancı taburu ile 1/26 in hayvanları olmadığından eratına tahammülleri msbetinde cepane verilerek iki topla birlikte Kemah üzerinden Ovacığa ve 11/25 nin de Erzu-rumda Tercan üzerinden Pl fi m ere gönderdi. Saraskerlik makamı ordunun hareket tarzını tasvip ederek diğer yerlerden iktisadı mümkün olan kvvvetlerin de derhal Dersime şevklerini 4. orduya bildirmekle beraber silâh altına alınması teklif edilmiş olan redif taburlarının silâh altına alınmalarına dair irade alındığını da tebliğ eyledi.

Orduca Ovacığa yola çıkarılan VIII. nişancı taburu ile 26. alayın I. taburu ve iki top 31 — Mayısta Ovacığa yetişerek muhasara çembe-. rini yardı ve burada bulunan 75. alayın I. taburunu kurtardı. 1 — Haziranda da Karahisar, Hamidiye ve Koçhişar redif taburları da Erzurum-dan Dersime hareket için emir almışlardı. Aradan epeyce zaman geçmiş olduğu halde takip hareketlerinin esaslı hir plân dahilinde cereyan ettiği görülmüyordu. Tenkil tedbirlerinin, hadiselerin vukuuna talik edilmesi, ekseriya bu tedbirlerin kâfi gelmemesini intaç ediyordu. Bu ise cahil olan şekavet erbabım hükümetin satvet ve nüfuzundan şüpheye düşürüyor ve dolayısile halk ta mutazarrır oluyordu. Hükümeti merkeziyenin; ordu komutanlığının muhik olan iş'ar ve tekliflerini vakayı* ve hâdisat teyit etmedikçe lâzım olduğu derecede nazarı ehemi-miyete almamasını hayretle karşılamamak mümkün değildi. Şimdiye kadar cür'et edilen vak'alar adi şakavet mahiyetini çoktan geçmiş ve şiddetle tedip edilmiyen şekıya tecavüzlerini hükümetin otoritesine kadar uzatmağa cesaret eylemişlerdi.

Vaziyetin bu suretle ehemmiyet kazanmış olmasına rağmen alınmış olan tedbirler de hiç denecek kadar azdı . Şimdiye kadar yapıldığı göze çarpan şey * Malatya redif taburunun Nazmiyeye, 25 jandarma erinin yardımcı bir kuvvet olmak üzere Elâzizden Çemişgezeğe ve iki nizamiye taburu ile iki topun Erzincandan Ovacığa gönderilmesinden ve iki redif taburunun Gümüşane ve Kelkitten Çemişgezek ve bir nizamiye, taburunun Erzurumdan Plümür ve ayrıca iki nizamiye-taburunun da Diyarbekirden Hozat istikametlerinde yola çıkarılmış olmalarından ibaretti. Erzurumdan Plümüre hareketleri emrolunan üç redif taburu para ve saire ihtiyaçlardan dolayı 16 — Hazirana kadar, vaktinde ciddi ve esaslı tedbirler alınamamak yüzünden bütün Dersim kıt'asım saran fesat ve şekavetin kökünden izalesi için bu kuvvet kâfi değildi. Silâh altına alınmaları neden sonra iradeye iktiran etmiş bulunan redif taburlarının da vürudünü  beklemek zarureti  karşısında  bulunuluyordu. Bu

— 14 —

zamana kadar eldeki kuvvetle yapılacak herbir taarruz hareketinin, akamete uğraması ve binnetice bu kuvvetin de elden çıkması ihtimali vardı. Artık bu ihtimalleri gözönünde tutan esaslı bir tenkil plânının tezeklen tesbit ve tatbiki zarureti mutlak olarak başgöstermişti. Yazık ki, redif taburlarının seferberlik ihtiyaçlarının ve harekâtın mütevakkıf olduğu para ve vasıtaların tezeklen tedarik edilememesi harekâtın muntazam cereyanına tesir yapmış ve denebilir ki, Dersim isyanının binnetice pamuk ipliğine bağlanmasını mucip olmuştur.

Plümür cihetinden tedip hareketlerine tahsis edilen iki nizamiye ve üç redif taburunun bu iş için kâfi ğelmiyeceğini nazarı dikkate alan 4 . ordu komutanlığı Erzincan, Refahiye, Kığı redif taburlarının da silâh altına alınarak heyeti ıımıımiyesinin ordu açığında General Mehmet Sami komutasına verilmesini Saraskerlik makamına teklif eylemiş ve bu teklif derhal kabul olunarak emri de verilmiştir.

Diyarbekirden Hozata hareketleri emrolunan iki nizamiye taburu Yarbay Yusuf komutasında oldukları halde 2 — Haziran sabahı Pertek sefinesinden yürüyüşe geçmiş ve Hozata altı saat mesafedeki Cevizlik mevkiinde 700 kadar şakinin müteakip mukavemetlerini kırarak 3 — Haziran akşamı Hozata girmişlerdi. Bu hareket neticesinde (Elâziz — Hozat) yolu açılmış ve akabinde muhabere irtibatı da temin edilmiş ise de çete halinde hareketle civar köy ve kasabalara akınlar yapan ve hertürlü zulmü ve vahşeti yapmaktan çekinmiyen şakilerin sık sık tasallutlar ile yine muhabere  kesilmekte idi.

Bu sıralarda Çeraişgezek, Hozat ve Ovacıkta da asilerle askerler arasında müsademeler devam ediyor ve fakat miktarı 10 000 kişiyi geçen asilere karşı muvaffakiyetli bir netice elde etmek mümkün olamıyordu. (Hozat — Ovacık) yolu ise hiç açılamamıştı. 15 — Haziranda Çemişgezek ile Hozat arasında asilere karşı elde edilmiş olan bu muvaffakiyet, reislerden Seyit Hanın da on kadar er ile maktul düşmesine rağmen, kat'î neticeli olamamış ve eşkıya Tafar deresindeki sarp ve arızalı yerlerde hazırladıkları kovuklarına  çekilmişler ve takip

edilmişlerdi.

Şekavet, artık Dersimde büsbütün şiddet ve şümul kesbetmişti. Eldeki kuvvetle buna karşı esaslı tedbirler almak mümkün olamıyordu, Silâh altına davet edilen redif taburlarından büyük bir kısmı seferberliklerini henüz bitirmemişlerdi. Bitirenler bile iaşe ve nakliye işleri için lâzım olan paranın vilâyetleree teinin edilememesinden, mahallerinden yürüyüşe geçirilemiyorlardı. Bu sebeplerle temmuzun ilk günlerine kadar yeniden silâh  altına alınmış  olan redif taburlarından hiçbiri  yürüyüşe

— 15 —

geçirilememiş ve yalnız silâh altında olup Erzurumda bulunan Karahisar livasına mensup Karahisar, Hamidiye ve Koçhisar taburları 1 — Haziranda emir aldıkları halde ancak ayın İG sıııda Plümüre hareket edebilmişlerdi. Binaenaleyh hükümet kuvvetlerine karşı müsellâhan vaki olan ilk tecavüzden 51 gün geçtiği halde redif kıt'alarmdaıı tedip kuvveti olarak Dersime seferberlikleri başka ihtiyaçlarla evvelden ikmal edilmiş olan bu üç taburla Gümüşane ve Kelkit taburlarından başka henüz bir kuvvet vâsıl olmamıştı. Bu sebepten şimdiye kadar yapılmış olan hareketlere umumi ve şümullü bir mahiyet vermek mümkün olamadı. Yer yer kazanılan ufak muvaffakiyetler de netice ve tesir itibarile maksadı tatmin etmiyorlardı.

2 — Temmuzdan itibaren redif kıt'aları tenkil mmtakasma muvasalata başlamışlardı. Dersime kuvvetin toplanması şimdiye kadar münferit hareketlerle gözleri yılmış olan eşkıya üzerinde büyük korku hisleri uyandırmış ve tedip hareketleri hertarafta esaslı bir şekil almadan bunlardan Abbas uşağı, Bahtiyar, Karaballı ve Ferhat aşiretleri reislerinin dehalet talebinde bulunmalarile ilk neticeler alınmağa başlanmıştı.

5 — Temmuzda Necami karyesine gönderilen Dersim jandarma tabur ağasile belediye reisi ve bir kâtipten mürekkep he}Tete ismi geçen aşiret reisleri; şekavete Elâziz valisiJe sabık Dersim mutasarrıfının sebebiyet verdiklerini ve şimdi ise arzu edildiği şekilde dehalete amade olduklarını ve diğer reis ve ağalarla da görüştükten sonra onları da birlikte dehalet ettireceklerini yeminle temin ettiler. Dehaletlerinin, tekmil silâhlarının hükümete teslimi ve şimdiye kadar asker ve ahaliden gasbettikleri silâh, cepane ve mevaşi ve eşyanın iadesi ve devlet tekliflerinin de muntazaman ifası şartile kabul edilebileceği bildirilmekle beraber keyfiyet bir de beyanname ile ilân olundu . Bunun üzerine Karaballı, Ferhat, Bahtiyar ve Abbas uşağı reisleri olan Kanoğzade Mehmet, Diyabzade Süleyman ve Yeli ve Zinozade Mici Ağalar şartlan kabul ve Hozata gelerek hükümete arzı inkıyat eylediler.

7 — Temmuz — 324 te tedip kuvvetleri iaşe, nakliye ve hattâ elbise ve teçhizatları noksan olarak Çemişgezek, Hozat, Ovacık ve Plümürde toplanmışlardı.

Bundan sonra 17 —Temmuza kadar olan zaman, toplanan taburların iaşe ve nakil ve hastalarının tertip tanzim ve ikmalile ve bazı aşiretler üzerine müteferrik hareketler icrasile geçiştirilmişti. Bu hareketlerin başhcalarmdan olarak Koçuşağı, Şamuşağı ve Resik aşiretleri üzerine yapılan  hareketlerde  Çemisgezeğin  Üçbey  karyesinden  gasbettikleri

mevaşi ve ağnam istirdat olundu ise de Savak nahiyesinin Tetik karyesinden gasbettikleri 95 ester alınamadığı gibi ahaliden 1 maktul, askerden iki yaralı verilmiş 17 erde kaybolmuştu.

General Neş'et komutasında bulunan tadıp ve tenkil kıt'aları 17 Temmuza kadar noksanlarım ikmalden sonra Ovacık, Plümiir, Çemişge-zek, Hozat ve Nazimiyede  harekete hazır  birhale  gelmişlerdi. Tenkil kuvvetleri, verilen  karar mucibince 17 — Temmuz  sabahı dört koldan harekete geçtiler.  Bunlardan: General  Melımed Sami  komutasındaki kuvvet, ilk günü. Plümür kazası  içindeki  asi köylerden  Dairbey köyü ve civarındaki mühim tepeleri tutarak çok arızalı ve sarp arazide çetin muharebelerle eşkıyayı siperlendikleri mevkilerden atmış ve 20 — Temmuzda eşkıyalıklarile meşhur Cibranh asiretile birleşmiş olan şark Hasanlı aşiretinin, Daniziğin garp sırtlarında ileri karakollarımıza yaptıkları anî baskınları da, gece yarısına kadar devam eden muharebe ile, asilere büyük telefat verdirilerek tardedilmişti. Asilerin muvaffakıyetsizlikleri ve reislerinden bazılarının da  öldürülmesi  mukavemetlerini  kırmış ve bu mm takada henüz  isyana iştirak etmemiş olan aşiretlar dehalete  başlamışlardı. Bundan sonra  iki kolla tenkil hareketlerine  devam  edilerek ve Fariste  mukavemet eden asiler de tardedüerek Aşkirik'e girilmiş ve Kozicanm  son hududu olan mıntakada en son mukavemetlerle karşılaşılmıştı . Çemişgezek,  Hozat ve Ovacık müfrezeleri de  asilerle  harp ede ede ilerlediler ve önlerindeki eşkıyayı püskürterek Bahkhan dağları eteklerinde birleştiler. Buradan sonra topluca hareketle Bahkhan dağının en yüksek ve arızah tepelerinde asilerin tuttukları mevzileri de çetin muharebeler vererek zabıt ve asileri de firara mecbur ettiler.

21 — Temmuz sabahı: Bu kuvvet üç kolla Bahkhan dağı karşısında, gayet arızalı, sarp, yolsuz ve ormanlık olan Sincak ve Boğır dağlarına ilerledi.  Asiler tedip kuvvetleri karşısında mütemadiyen  firar  ediyorlardı . Takip harekatı devam ederken  şekavete atılmış Koçuşağı, Şanı-uşağı  ve  Laçinuşağı ile Yukarı  Abbasuşağı  aşiretlerine  ait  köy  ve mahsulleri de  yakılıyordu .  Takip  bu  suretle  Monzur  suyuna  kadar ilerletilmiş ve asilerde bu suyun sarkma perişan bir şekilde atılmışlardı. 2S — Temmuzda Ferhatuşağı reislerinden Diyab Ağa ile Şahin dehalet ettikleri gibi  Laçinuşağmdan  Abbas  Ağa da  9 mavzer  getirerek  ve telgraf alat ve  edevatına müteallik gasbedüenleri iade  edeceğini  temin ederek dehalet etmiş diğer aşiret reisleri de  dehaletlerinin  kabulü için seyitleri vasıtasile haber göndermişlerdi .

Başlamış olan tedip haruketleri devanı ederken 28 — Temmuz günü Harbiye Nezareti  ordu mareşahna  verdiği  emirde  meşrutiyetin  ilânı

— 17 —

âebebile memleketin her tarafında eşkıyalık durmuş olduğu halde Dersim gibi vatanîn bir parçasında kan dökülmek caiz olmıyacağından hükümeti mahalliye ile birleşilerek ' isti mana meyyal olan reisleri celp ve diğerlerine de haber gönderilerek bunlara da meşrutiyetin nimet ve adaletinden istifade eylemeleri lüzumunun anlatılmasını ve bu suretle kan dökülrnernesine ve fuzulî masraf edilmemesine çalışılmasını tebliğ etmişti ,

Şekavetin muslihane tedbirlerle izalesi mümkün değildi. Bu sebepten ikmali kuvvei kari be ye gelmiş olan temizleme hareketlerine devanı edildi ve 29 — Temmuzda Aşkirik civarındaki dağlara toplanmış olan asileri Plümür kolu bir kuşatma hareketile ve şiddetli muharebelerle sıkıştırmış ve imha edilemiyen bir kısım asiler Haydaranlı aşireti içlerine kaçmışlardı. Bunun üzerine Kızılkilise koluna [I/2ü] civar muti aşiretlerinden Krişanlı varili, Sekanlı, Kersanh aşiretlerile birlikte Haydaranlılara karşı bir nümayiş hareketi yaptırılarak bu hareketin arazi müsaade ettiği takdirde Plümüre kadar uzatılması da emredilmişti. Tenkil hareketlerinin muayyen ve muntazam bir plân dahilinde devam etmesine ve az zamanda memulun çok yukarısında neticeler vermesine rağmen arazinin sarplığından dolayı bazı şaki kümelerinin, kuşatma çemberinden kurtularak halka zarar vermekte devam etmesi Kemah, Çemişgezek, Eğin ahalisinin îstanbııla şikâyetini mucip olmuştu . Ahalinin şikâyette hakkı yok değildi, takiplerden nefsini kurtaran bazi şakilerle henüz tedip edilmiyen Arslan ve Maksutuşağı gibi bazı aşiretler tecavüzlerden ve çapulculuklardan geri kalmıyorlardı. Saraskerlik bu sebepten tedip kuvvetleri komutanı General Neşeti sıkıştırarak tedibin sürat ve şiddetli olmasını emir ve aksi takdirde kendisinin mes'ul edileceğini tebliğ ediyordu .

17 — Temmuzdan bugüne [ 29 — Temmuz tarihine] kadar devam etmiş olan takipler en hâd bir safhaya intikal eylemiş ve gerek tedip ve gerekse ıstiman sure ti le itaat altına alman aşiretler miktarı 17 ye baliğ olmuştu ; onlar da şunlardı: Bahtiyar, Kazan, Karaballı, Ferhatuşağı Abbas, Lâçin, Tatik, Koç, Şam, Versik, Yukarıabbas, Kalan, Arslan, Beyt, Maksutuşakları ve Mikav aşiretleri idi. Bu keyfiyet ve icraatın neticeleri, derecelerüe General Neşet tarafından cevabî bir rapor tarzında İstanbula Saraskerliğe tafsillerile bildirildi. Bu sırada dördüncü ordu mareşali değiştirilmiş ve yerine Birinci Ferik General Ahmet vekâleten getirilmişti. Bu zat vazifeye başlar başlamaz tedip komutanlığı ile Dersim mutasarrıflığından aldığı müşterek raporlarla bildirilen vaziyeti bir hulâsa halinde Harbiye Nezaret ir. e yazdı. 12 — Ağustos tarihli olan bu raporda :

Lihika    2

- 18 -

ü—Ağustosta Munzıır suyunun geçilerek Kandil ve Dojikbaba dağlarında bulunan.üç şaki aşiretinin dağıldığı ve bu dağlarda pek perişan bir hale gelen asilerin, mzj]» eşkıyndan olan. reisleri İdare ve Kasımoğlu ile, yer yer küme halinde dehalet ellikleri ve Kalp-aşiretinin de dehalet edenler arasında olduğu ve Kazan ve Bahtiyar aşiretleri haklarında tedibatın itimnmı için tedip kuvvetlerinin manialı arazi ve derin suları geçerek Sencık dağına nvdet eyledikleri ve halen mağsubatm istirdadı ile uğraşıldığı, İni meynnda Koçnşağı aşiretine mensup Timuroğlu. Hüseyin ile altı arkadaşından alman 9S sığırın Çemişkezek ahalisine tevzi edilmek üzere gönderildiği ve tedip hareketlerinin de birkaç güne kadar nihayet bulacağının memul olduğu bildirilmişti.

16 — Ağustos tarihli raporunda da Plümür kolu komutam, şekave-tile meşhur Keçiuşağı aşireti reislerinden Bako ile kardeşi Yusuf ve Pir Ahmedin ve Pançirli kar.yeîi Seyit Abbas ve avenesinin üzerlerine kuvvet sevkedilerek dehalete mecbur edildiklerini ve gasbetmiş oldukları silâhların istirdat ve bütün oşiretlerile köylerine avdet ettirildikleri ve henüz gelmiyen Haydaranh aşireti gibi sair aşiretlere de istiman etmeleri için mühlet verildiğini ve dehalet etmiş olan aşiretler köylerine iade edildikleri gibi devlet vergilerinin alınması hususları da emniyet altına alınmıştı . Plümür kolunda da bundan sonra görülecek iş bir iki güne münhasır kalmış gibi idi. Keyfiyet böylece tenkil komutanlığına rapor edildi.

General Neşet Sen çık dağında birkaç gün daha kaldıktan sonra ■yorgunluk, gıdasızlık ve kimsesizlikten düşkün ve bitgin bir bale gelen kıt'alanm ; biraz istirahat ettirmek ve müteakiben asayişin teminine muktazi harekâta başlamak üzere, < Ovacık, Hozat ve Çemişgezek > e " "kti. Bu har^L-P.t mm taka halkına tedip hareketlerine nihayet veril- ' -'liginden  Eğin,  Kemah ve Çemiş^~"~u  ahalisi

..-ene-

â etme-

ir  verildi *

«.arzı ve neticeleri

uu . 26 — Ağustosta

i-arini  şu  suretle tasvir

im  aşairi asiyesinin  kısmen

- tö -

tedip ve tenkil kısmen arzı istiman ve dehalete icbar edildiği ve böylelikle kapanmış bulunan yol ve geçitlerin açılarak mağsubatın bir kısmının istirdat edildiği ve bütün Dersim aşiretleri içerisinde Kizilkili.se [Nazimiye] tarafında sakin Haydaranlı aşiretinden başka itaate gelmemiş aşiret kalmadığı, maamafih atiyen buralarda şekavetin esasından ve sureti kat'iyyede men'i ve asayişin, istikran, ciheti hükümetten yapılacak ıslahat ve hüsnü idareye mütevakkıf bulunduğu, vezaifi askeriyenin ise bitmek üzere olup Ovacık, Hozat, Çemişge/.ek taraflarına çekilen taburların bu geri yürüyüşlerinin ricatı tazanuuun etmeyip bilâkis ifayı vazifeyi müteakip bitap ve perişan kalmış olan efradın iadei kuvvet ve intizamı için buralara avdet etmiş I »ulundu klan ve tedibine lüzum görülen Haydaranh aşireti üzerine 8 taburluk kuvvetli bir müfrezenin sevkı ve itaat ve inkıyadı meşkûk kalmış olan Kalan-deresi aşiretlerine de bir daha satveti askeriye gösterilmesi sure tile tedibata nihayet verilmesi icap ettiği, şikâyette bulunan kaza ve köyler halkının ise şikâyetleri yerinde olmayıp bunların evvelden gözlerinin korkmuş olmasından fırsattan istifade ile şakilere karşı beslemiş oldukları intikam hislerine mağlûp olarak şikâyette bulundukları bununlaberaber Dersim ıslahatı hakkında Bal>alice bir karar ittihazı ve bunun da zaman geçirmeden tatbikine geçilmesi tâzımgeldıği> zikrolunııyordu .

Bu iş'ara rağmen Harbiye Nezareti tenkil hareketleri ve neticelerinden memnun değildi. 30 — Ağustos tarihile L ordu komutanlığına yazdığı bir telgraf ile Dersime büyük kuvvetler sevkedilmiş olmasına rağmen şakilerin tedip edilemediğini ve şekavetin elyevtn devamının da dikkati calip bulunduğunu ve kış mevsiminin hululünden evvel şekavetin ortadan kaldırılması ve asayişin takriri için ne yapılmak lâzım -geleceği hakkında mahallinde tetkikler yapmak ve esbabına salâhiyeti vasia ile tevessül etmek üzere Dersim ve civarının ahvaline vâkıf ve evvelce rütbei askeriyesi refeclilmişken rütbesi iade olunan General Ali ile Şurayı'Devlet azasından Mııstafanm serian Dersime hareket ettirildikleri bildirilmiş ve tenkil hareketlerinde mavaffakıyetsizliği görülen General Neşete vekâleti emredilmiş olan General Mehmedin de General Alinin vusulünde emir ve komutayı ona terk ve tevdi eylemesi emir ve tebliğ kılınmıştı.

Bu sıralarda 4. ordu komutanlık vekâletinde bulunan General Ahmet kaldırıldı ve yerine Mareşal Abdullah getirildi. Mareşal Abdullah tenkil komutanlığı vekâletinin General Mehmet; uhdesine verilmesini sarp ve manialı arazide muhtelif istikametler üzerinde harekete mecbur olan kolların bir emir ve komuta ile sevk ve idaresinin mümkün  olmaması

— 20 —

dolayısile münasip görmemiş ve General Alinin vürudüne kadar General Neşetin komufanhkta ipkasını nezarete teklif eylemişti.

Esaslı bir tenkil hareketi yapılmamış olmasından şekavet izale edilemediği gibi hareketlere mecburî bir sükûn arız olmasından da bilhassa henüz tenkil edilmemiş otan Arslanuşağı ve Maksutuşağı gibi aşiretler tecavüzlerine şiddet vermeye başlamışlardı.

27 — Ağustosta bu aşiretlere tevcih edilen tedip hareketi, şakilerin müdafaa haline koymuş oldukları köy evleri karşısında müşkülâtlı olmuş ve devam eden müsademelerde reislerden Halil5 Adalı Memiş Güreşoğlu Hüseyin ve Mahmut ve Seyilban ve avenelerinden sekiz kişi diri olarak yakalanmış ve 13 kişi ölü ve £0 kadar da yaralı verdirilmişti. Ölüler arasında meşhur şakilerden Seyit Ali Rıza da bulunuyordu. Askerin zayiatı ise bir şehit ve iki yaralıdan ibaretti. Bu münasebetle de birçok köyler halkı dehalet eyledi ise de yine netice arzu edildiği şekilde tam ve kâmil olarak bitirilememişti. Ahalinin şikâyetleri devam ediyordu. Ordu Mareşali Abdullah Harbiye Nezaretinin talebi ve ahalinin devam eden şikâyeti üzerine yaptırdığı tahkik ve tetkiklerinde tenkil hareketleri hakkında hiç te memnuniyete şayan olmayan neticelere varmıştı. Nezarete takdim ettiği raporda hulâsatan şöyle diyordu :

< Dersimde icra edilmiş süsü verilen ıslahat asılsız ve esassızdır. Bu yolda yapılan bütün icraat birkaç köyü yakmak, emval ve mevaşisini iğtiımrû etmekten ibaret kalmıştır.

Dersim eşkıyasını tedip için toplatılan kuvvetler elbise, yağmurluk ve hattâ bütün teçhizatları noksan olarak sevk ve tahşit edilmiştir . Muallem ve muntazam daha az kuvvetle iş görmek mümkün iken lüzumsuz yere fazla kuvvet yığılmış olmasından iaşe işleri tanzim edilemiyerek erat aç bırakılmış ve bu sebeple de tedip istenilen neticeye kadar ileriye götürülemiyerek yarım bırakılmıştır. Gerçi bazı aşiretler dehalet etmişlerse de Haydaranh gibi bulundukları yerlerin sarplığı ve öteden beri vahşetlerile ün salmış aşiret henüz tedip edilememiş ve şekavet yapmakta devam edegelniiştir. İstiman etmiş olan aşiretlere de itimat caiz değildir. Bu sebepten esaslı bir tedip hareketine ihtiyaç vardır. Bu ise muntazam çalışan bir menzil hattını lüzumlu kılmaktadır. Böyle bir hattın tesisi bir aylık bir zamana bağlıdır . Bundan sonra da bu mıntakada mevsim harekâta müsait olamıyacaktır.

Tedip hareketinin, tatbiki kararlaştırılmış olan bir ıslahat plânına uygun düşürülmesi de zaruri bir iştir. Halbuki elde böyle bir plân olmadığından Dersim tedibat ve ıslahatını emniyetli bir neticeye bağlamak mümkün olamamıştı.

— 21 —

Redif kıtaatının uzun zaman silâh altında tutulması vahim neticeler doğurmak istidadını göstermiş ve bir senederıberi silâh altında bulunan Karahisar redif alayı iki gündenberi karavana kaldırmamak suretile askerlik inzibatını ihlâl eylemişti. Yapılan nasihatler neticesinde terhis için beş gün daha sabredeceklerine söz vermişlerdir. Bunların silâh altında tutulmaları Dersime şevklerinden daha büyük bir hata olacak ve vahim manzaralar vücude getirecektir. Kuziçanda önümüzdeki yaz mevsimine kadar bir münasebetsizlik çıkmıyacağma dair icap edenlerden namus üzerine teminat alınmıştır >.

Şüphesiz en doğru görülmüş ve ifade edilmiş olan bu rapor muhteviyatına karşı Harbiye Nezareti General Ali ile S [us ta fa Beyin mahallinde tahkikat yapıp bir netice almadan rediflerin terhis edilerniyeceğini ve çünkü Dersimde kalacak nizamiye taburlarile ıslahatın tatbik ve icrasının kabil olup ola duyacağının bilinemediğini beyan ve bu sebepten rediflerin bir müddet daha silâh altında kalmaları zarurî olduğundan bu müddet zarfında münasebetsiz hallere meydan verilmemesini tebliğ etmişti.

Hakikatte redifleri inzibat altına almak mümkün olamıyordu. Bilhassa bir senedenberi silâh altında bulunan Karahisar redif alayı eratı inzibat-sızlıkta daha ilerlere varmışlardı. Nizamî müddetlerini ikmal etmiyen erat bile terhis talebine kalkışmışlardı. General Mehmet vazifesinden istifa etmekle beraber orduya yazdığı bir raporla bu şartlar altında bir şey yapılmasının mümkün olamıyacağını ve redifleri terhis etmenin silâh altında tutulmalarından daha hayırlı olacağını bildirmişti. Ordu komutanlığının bundan bahisle Harbiye Nezaretine yaptığı ikinci bir teklif üzerine 17 — Eylülde ikmali müddet eden nizamiye eratı ile birlikte rediflerin terhisi ve yerlerine yeni erat celbi ve Tokat ve Merzifonda bulunan iki nizamiye taburunun da ihtiyat olarak Erzincana alınmasına müsaade edildi. Bu emir üzerine, diğer redif kınalarında inzibatı ihlâl edecek hareketlere meydan verilmeden terhise başlandı. Kış yaklaşmıştı. Bundan sonra hareket yapılmasına imkân yoktu. Bu sebepten de nizamiye taburları mahallerine iade edilerek tedip hareketlerinin 324 senesine ait olan fili safhası kat'i ve emniyetli bir neticeye bağlanmadan bu suretle yarım tedbirlerle kapanmış oldu.

Dersim mmtakasına vâsıl olan General Ali heyetinin faaliyeti:

Bundan sonra bütün mesail, General Ali heyetinin tetkiklerine münhasır kaldı . Bu zat, Erzincandan Kemah yolu ile Ovacığa gelirken buradaki müfreze ile küçük bir hareket icrasını tasavvur etmişti. Maksadı İmi mıntakada evvelce gasbedümiş olan ağnam ve mevasiyi istirdat

—  22 —

ederek sahiplerine iade etmekti. Ovacığa muvasalatında buradaki nizamiye taburlarından ikisinin Erzincana iade edildiklerini gördü; eşkıyanın tedip edilmemiş olmasına rağmen vasıla noksanlıklarına ve kışın ve elde kalmış olan zayıf nizamiye kıt'alarmm hastalıklar ve takipler dolayısile maneviyatının bozulmuş olmasına binaen bundan sonra bir şey yapılmanın mümkün olmadığını ve yalnız şakilerin tecavüzlerine maruz kalan yerli ahalinin emniyet altına alınması için icap eden yerlere müfrezeler konması maksadile Ovacık, Çemişgezek ve Hozatı dolaştıktan sonra ordu merkezine avdet edeceğini 20 — Eylül tarihli raporu ile Harbiye Nezaretine bildirdi.

General Ali birkaç günlük tetkikleri neticesinde General Neşet tarafından yapılan hareketlerin, cereyan etmiş olduğu hal ve şartlara göre azami neticeler verdiğine kanaat getirmişti . Hakikatte tam bir tedip yapılamamakla beraber Hozat civarından Dojik dağına kadar olan mm-takadaki şakiler tedip edilmişti. Bundan sonra yapılması lâzımgelen şeyi memleketin bu kıt'ası hakkında esaslı ve cezri ıslahlar yapılmaya kadar şekavet erbabına baş kaidırtmamak ve okşayıcı bir siyaset takip ederek zararları tahdit ve telâfi ve mümkünse halkı silâhlarından tecrit eylemekten ibaretti. General Ali mesaisine şu istikameti de verdi ve aşiretlerle temasa gelerek mevaşi, eşya veya silâh olsun ellerinde ne varsa birkaç gün zarfında saklı oldukları yerlerden getirilip teslim edilmek üzere aşiretlerden söz aldı. Mesaisi esnasında General Ali kuvvet ve kudretlerinin kırıldığını ve şu vaziyetlerine nazaran bunlardan bu sene şekavet memul olmadığını anladı ve kanaatlerini faaliyeti ile ve tafsilli olarak 23 — Eylülde Harbiye Nezaretine de yazdı.

Dersim Valisi icraat neticelerinden memnun değildi . Ahali ile hemfikir olduğuna delâlet eden işarlarından Babıali ve Harbiye Nezaretleri birbirine zıt kanaate düşmüşler ve vaziyet hakkında 4. ordunun kanaat ve mütaleasını istemişlerdi. Ordu komutanı yazdığı cevapta General Alinin raporile ordunun hemfikir olduğunu ve Dersim Mutasarrıfı Hayri Beyin iş'arlarınm tamamen garaza müstenit olduğunu bildirdi.

General Ali faaliyeti meyanmda bilhassa aşiretlerin itimadını kazanmak ve dolayısile şekaveti muslihane tedbirlerle ortadan kaldırmak yolunu iltizam etmiş ve bu neticeden olarak inkıyat eden bazı aşiret reislerini de salıvermişti. Ahali artık çalman mallarını almak için aşiretlerin içine kadar gidebiliyor ve tesadüf ettiği mallarını alabiliyorlardı. Buna rağmen geri alınabilenler pek az olduğundan ahaliyi tatmin etmemişti . Bu neticeden esasen münfail bulunan ahali meşhur şekavet erbabının da serbest salıverilmiş olduklarını da görerek General Ali hakkında şikâyette bulundular.

— 23 —

Heyet bir taraftan tetkiklerine devam ediyordu. Tetkikler neticesinde heyet te neticeyi itimatla karşılamamış ve Dersimde gelecek ilkbaharda hükümetçe hazırlanacak bir programla işe başlanmasını ve şimdilik Dersim mutasarrıflığı da uhdesinde bulunmak üzere buraya muktedir bir komutan tayini kararile Istarıbula avdet etmiştir .

Heyefc İstanbula geldikten Sonra verdiği mufassal bir raporda Dersim ıslahatı hakkında asayiş ve inzibat işlerile Nafıa ve Maarif Nezaretince yapılması iktiza eden mesaiye işaret etmiş ve yerli memurların değiştirilerek yerlerine müstakim ve muktedirlerinin konmasını teklif eylemişti.

Heyetin raporu alâkadar nezaretler arasında bazt münakaşaları da mucip olduktan sonra bütçe ve sair mülâhazalarla tatbikine imkân olmamıştı.

Nihayet ahalinin devam eden şikâyetleri Dersim meb'uslarmın da mecliste işe karışmalarına sebebiyet verdi . Dahiliye Nezareti, komutanlık ile mutasarrıflığın bir zafc uhdesinde bulunmasını kabul etmediğinden ordunun General Atıf hakkındaki inhası neticesiz kalmıştı. 4. Ordu Komutanı Mareşal Abdullah ve infikâkinde ordu komutanlığına, vekâleten getirilen Ordu Kurmay Başkanı General Esafc son olarak verdiği bir raporla her şeyi muntazam, mükemmel ve muallem yedi taburla tecavüzün men ve asayişin istikrarı kabil olabileceği ve bununlaberaber bu mıntakanın daima refahı için Dersimin mülkî ve askeri idaresinin muktedir bir komutana verilmesi ve aynı zamanda umuru nafıa ile maarife ehemmiyet verilerek bura halkının da medeniyetin nimetlerinden istifade ettirilmesi lâzımgeldiğini ilâveten bildirmiş ve 325 senesi ilkbaharına talik edilen tedip hareketlerine müteallik hazırlıklarla 324 senesi hareketlerine nihayet verilmişti.

Görülüyor ki, 324 senesinde muhtelif tedip, tetkik, tahkik heyetlerinin bu kadar mesaisine- rağmen hâsıl olan netice : Bir sürü muhabereler, nazari tetkikler, tavsiyeler, yarım tedbirlerden ibaret kalmış ve hakiki idare ıslahatını gösterecek bir adım dahi atılmamıştı. Her karar askerî bir hareket düşüncesini istihdaf ediyor, yurdun ortasında irfansız, yolsuz, cahil, fakir bir halk kütlesi yalnız askeri bir resmi geçitle yola getirileceği zannoltınarak maarif, nafıa, adliye, iktisat hususlarında filî tek ıslahatın bir adımı atılmıyordu .

325 Senesi Dersim tedip hareketleri

Tedip hazırlıkları:

324 Senesi tedibi lam addolunamazdı. Bu husus bilindiği için tedip hareketlerine 325 ' senesi tekrar başlanmasına lüzum görü-lüyordu. Mart ayı geldiği halde hükümetin bu yola doğru henüz bir adım atmadığını gören Dersim meb'usları Dersim mes'eîesini meclise arzederek bu meselenin kafi ve nihaî surette halledilmesini ve masum halkın eşkıyanın tecavüzlerinden kurtarılmasını istediler. Meclis, hükümetçe bu bapta icap eden tedbirlerin alınmasına karar verdi. Esasen hükümet, bu meselenin kat'i bir mahiyette halli için neler yapılmak lâzımgeldiğini General Ali heyetinin raporundan öğrenmişti. Ordu kumu-tanlığının da esasına iştirak etmiş olduğu bu raporla Dersimde asayişin devamlı bir surette istikrarı için şekavetin silah kuvvetile ortadan kaldırılması ve fakat aynı zamanda adliye, maarif ve nafıa işlerinin düzeltilmesi ve halkın bu suretle medenileştirilerek refaha kavuşturulması tavsiye ediliyordu. İşin kuvvete dayanan kısmı ile alâkadar olan Harbiye Nezareti daha şubat başında Dersim tedipleri için nekadar kuvvete ihtiyaç olduğunu 4. ordu komutanlığından sormuştu. Bu sırada ordu komutanlığından ayrılmış olan Mareşal Abdullaha vekâlet eden Ordu Kurmay Başkanı General Esat 4 — Şubatta verdiği cevapta Dersimde muayyen mevkilere konmak ve seyyar ve sabit bir halde kullanılmak üzere civardan tertip edilecek yedi sekiz yüz mevcutlu 7 taburla bir bölük süvarinin ve iki dağ bataryasile sekiz ağır makinahtüfeğin tedip işini başarmağa kâfi geleceği ve bu kuvveti beslemek üzere de Erzincan ve Harputta üç ay için yiyecek ambarları tesisi icap ettiğini ve erzak ve hayvan tedariki için de yüz bin liranın gönderilmesi lüzumunu bildirdi.

Ordu komutanlığı kuvvetin az olmasını tercihte haklı idi ve buna sebep olarak nııntakanın iskân re iaşe ve muvasala vaziyetinin müsait olmadığını göstermekte idi.

Ordu komutanlığı aynı zamanda Dersimin mülkî idaresinin muktedir bir komutana tevdiini ve tediple beraber derhal idarî ıslahata da geçilmesini teklif etmişti.

Harbiye Nezareti genelkurmay başkanlığının mütaleasile bu teklifi muvafık buldu ve yalnız kadro fazlası bulundurulacak insan ve hayvan için 30,000 liranın kâfi geleceğini tahmin ederek neticeyi Babıali'ye yazdı.

Mel/usan Meclisinden Dersim hakkında mes'uliyet hükümete ait olmak üzere evvelâ tedip, daha sonra ıslahları için alınmış olan karar

— 25 —

henüz tatbik sahasına geçmediğinden şekavetten gözü korkan ahali ■şikâyette ve bunlarla birlikte mahallî hükümetlerle meb'uslar da müra-caatte devam ediyorlardı . Hükümet hernekadar yaz gelip şekavet başlamadan evvel tedip işini bitirmek istiyor idiyse de eksiklerin tamamlanması ve paranın temini uzayıp gidiyordu. Bu hususta Harbiye Nezareti ile Babıali arasında birçok muhabereler cereyan etti.

325 Senesi martında Mareşal İbrahim 4. ordu komutanlığına tayin olunarak vazifesine başladı, bu zat Dersim tedipleri için yapılan işleri ve bu bapta ortaya atılan fikirleri tetkik ettikten sonra 2—Nisan—325 tarihli bir şifreşile kendi fikir ve kanaatlerini Harbiye Nezaretine şu suretle yazdı :

* 4. Ordu makinalıtüfeklerinin henüz teşkil edilmemiş olmasından Dersim tediplerine memur kuvvetin on taburdan aşağı olması doğru değildir. Mekkâre hayvanları alınması, erzak ve yem tedarik edilmesi zamana ve paraya mütevakkıf olduğundan her şe\rden evvel nisan iptidalarında" paranın yetiştirilmesi lâzımdır. Şimdiye kadar yapılan tecrübelere göre Dersim tedip ve ıslahatında muvaffak olunamaması komutanlarla mülkiye âmirlerinin ittifakla ve elbirliğile hareket etmeyip bilâkis birbirine rekabet edercesine ayrı ayrı fikirler takip eylemelerinden ileri gelmiştir. Bunun için bu defa da böyle bir hale meydan vermemek lâzımdır. Yapılacak tedip ve ıslahların tam olması için Dersim sancağının bağlı olduğu Elâziz valiliğinin ve tedip kuvvetleri komutanlığının Trabzon redif tümeni komutanı General Ahmet Abuka verilmesi ve birden tedibe kalkmmayıp şimdiki halde korkar vaziyette görünen Dersimlileri, âdetleri veçhile birbirine yardım kastile 10.000 e baliğ olan silâh miktarında bir isyana sevketmemek için evvelâ hükümet karanımı kat'i surette tedip olduğunu anlatarak silâhlarının tesliminin teklif edilmesi ve imtinaları halinde de tedibe başlanması ve idari ıslahata da derhal geçilmesi muvafıktır > demişti.

Harbiye Nezareti, ordu komutanının bu teklifini Babıali'ye yazmakla beraber 6 — Nisanda verdiği cevapta iş'arın muvafık olduğunu ve General Ahmed Abu kim memuriyeti için babıaliye yazıldığı, hayvan yem ve teçhizat masrafı olarak kabul edilen paranın nakteıı verilmesine çalışıldığını bildirdi ve Dersime tertip edilmeleri mutasavver olan taburların numaralarını istedi.

Tedibe tahsis edilen kuvvetler ve hareket plânı : 7 — Nisanda verilen bir cevapla Dersim tedibatı için VII. ve VIII. nişancı taburlarile 2G. alayın birinci ve 75 . alayın  ikinci  taburlarının

— 26 —

Erzincandan, XIX. nişancı taburunun Erzurunidan, 73 alayın III. taburunun Muştan, 73. alayın I. ve IV. taburlarının Hozat ve Nazimiye'den, 76. alayın II. taburunun Çemişgezekten olmak üzere cem'an 9 tabur tertip edilerek hazırlıklara başlanıldığı ve hayvanların Erzurum, Mamııretülâziz ve Sivas vilâyetlerinden satınalınmasma teşebbüs olunduğu, fakat gerek hayvanların mubayaa ve ikmalinin ve gerekse diğer noksanların ikmalüe yiyecek tedarik ve iddiharımn paraya mütevakkjf bulunduğu bildirildi ve tesrii icabı rica edildi.

Dahiliye Nezareti General Ahmed Abukun askeri hareketler esnasında vilâyet işlerile de uğraşmasını mümkün göremediğinden Mamııretülâziz valiliğine tayinine muvafakat etmediğini Babıaliye yazdı. Babıali bunun üzerine keyfiyeti Harbiye Nezaretine tebliğ etmekle beraber askeri hareketler zamanı geçmekte olduğundan orduca lüzum gösterilen kuvvetin hemen sevkıle icraata başlanılmasını ve muktazi paranın sarfı hakkında da Maliye Nezaretine yazıldığını bildirdi.

Harbiye Nezareti 26 — Nisanda Sadaretin emrini telgrafla 4. ordu komutanlığına tebliğ ettikten sonra Elâziz valiliğine tayini icra edile-miyen General Ahmed Abukun 9 taburluk bir kuvvete tayini de muvafık olmadığından yerine orduca münasip görülecek bir zatın inhasını istedi. Bu nihayetsiz ve neticesiz muhaberelerle ordu pek müşkül vaziyete düşürülmüştü . Para bir türlü verilemiyor ve icraata da geçilemiyordu.

Ordu komutanı 27 — Nisanda yazdığı bir şifre ile vaziyeti bir kere daha Nezarete şu şekilde tasrih etti.

< Dersime harekât icrası paraya mütevakkıf olup Nisan ayı nihayet "bulmak üzere olduğu halde henüz paranın sureti itası takarrür edemedi. Emvalden günlük ihtiyaçların temini için büyük zorluklarla para alındığından hazırlığın ikmaline ait bir şey yapılamadı; yalnız Diyarbekir-den ordunun havalesinden verilmek üzere pirinç alındı ve İstanbuldan gönderilen un ve peksimetin celbine başlanıldı . Mekkâre hayvanlarının ordu havalesinden bedeli verilerek satınalınması Sivas, Erzurum, Har-pufc vilâyetlerine yazıldığı ve baytar da gönderildiği halde istenilen bir neticeye varılamadı. Dersim için ayrılmış taburlara tertip edilen ihtiyat efradının bugüne kadar yarısı bile celbedilemedi. İstenilen paranın havale olarak verilmesi cihetine gidilirse bunun tahsili uzun zaman süreceğinden sürati hareket hakkında Babıaliden valilere talimat verilmesi ve paranın nakten yetiştirilmesi. Ordu dahilinde ümeradan tedip kuvvetini sevk ve idare edecek komutanlar varsa da bunların vazifeleri başından ayrılmaları muvafık olamıyacağından nezaretçe bir münasibinin gönderilmesini > istedi.

Harbiye Nezareti ikmal eratının çabukça celbi için valilere talimat verilmesi hususunda Babıali nezdinde teşebbüslerde bulunmakla beraber tedip kuvvetleri komutanlığına Nezaretçe Piyade Dairesi Reisi General Saidijj. genelkurmayca da Musul komutanı olup mezun bulunan General Yusuf Ziya ile uzun müddet Yemelideki tücrübesinden istifade edilmek üzere dördüncü orduda bulunan topçu 3~arba3'i Iskenderden birinin (ayini muvafık görülerek ordunun mütaleası istenmişti. Ordu 7 — Kisa.ii tarihli cevabında General Yusuf Zinanın tayinini kabul ettiğini ve fakat iktidarım görmediği cihetle İskeııderin böyle Dersim ıslahı gibi mühim bir vazifeye ve büyük kuvvetler komutanlığına tayinine muvafakat etmediğini bildirmişti.

Bundan  sonra  23 — Hazirana  kadar  tam  iki buçuk ay  Harbiye - Nezareti i]e Babıali arasında  paranın  temin ve tesviyesi  hususlarında nihayeti  gelmiyen  muhaberelerle  geçirilmiş  ve  nihayet  alınabilen 7 000 liralık bir havalede mal sandıklarından  tamamen tahsil edilemediğinden ancak 250 mekkâre hayvanı  satınahnabilmişti.  Erat celbinin tesrii de bir türlü mümkün  olamıyordu . Yine  bugüne  kadar  kıt'alar ancak  yarı nisbetinde  ikmal  eratı  almışlardı . 23 — Haziranda  o da hayvan  satınalmmasma  devam  edilebilmek  için  bir  miktar  para nakit olarak  göııderiJebiJmişti.  Babıali ve Dahiliye  Nezareti  bununla vazifelerini yaptıklarına kani olarak Dersimin fenalaşmakta devam eden vaziyetine artık bir nihayet vermek üzere askerî hareketlere geçilmesini tekrar tekrar ve ısrarla istemeye  başlamışlardı.  Kezaret  bu iş'arlar karşısında pek haklı olarak noksan vasıtalarla işe girişmek is tem i}? ordu. Vahim akıbetlere yol açmamak için  tedibin tam ve kat'î olmasını  ve geçmişlerde  olduğu gibi  yarını bir mahiyette  bırakılmamasını  temin maksadile her şeyi ikmal edilmedikçe hareketlere  başlamanın mümkün olamıyacağım bildirdi.

Harbiye Nezareti, 4. orduya nakten para  gönderilmesini  müteakip 24: — Haziranda verdiği bir emirle:

< Dersim askeri hareketleri için lâzımgelen para kamilen ve nakit olarak verilmiş olduğundan işin ehemmiyetine-ve zamanın rnüsaadesiz-liğine binaen icraat ve kat'î hareketlerde faaliyet gösterilmesi ve askerî hareketleri bildiren telgrafnanıelerde fazla yazılardan sarfmazarla mes'elerjin otoritik tafsilli yazılması hususunda icap edenlere tebliği lâzım olmakla mümkün olduğu kadar süratle şu Dersim işine bir nihayet verilmesi himemi mahsusai devletlerinden bilhassa nıuutazırdır* demişti.

Ordu komutanı nezaretin bu emri ile müşkül bir vaziyete düşü-rülüyordu. Şimdiye kadar verilmiş olau bir kısım para hayvan satırı alınması için verilmişti. Ordu nıübrem ihtiyaçlar için kendi'havalesinden para sarfına bile mecbur oklu. Bu sebepten ordu komutanı müteakiben nezarete yazdığı bir şifreli telgrafla :

«Dersim harekâtına muktazi mebaliğin nakten ve kamilen tesviye edildiği ve zamanın dar olduğu cihetle icraat ve harekâtı kat'iyyede faaliyet  ibraz  ve  şu  işe  bir  nihayet  verilmesi  lâzungeldiği tebliğ

buyuruluyor.

Kamilen ve nakten tesviye edildiği beyan olunan mebaliğden eyyamı karibede yalnız hayvanat için bir kısım para gelmiş son saate kadar levazım ve ihtiyacatı seferiyeye muktazi paradan bir akçe bile gelmemiştir. Bu meblâğ ne nam ile ve kime gönderilmiştir ? Bir de heyeti islahiye ile mürettep kuvvet komutam da gelmemiştir. Mukarrer ıslahat ve tedibat ve harekâtın kimin tarafından icra ve idare olunacağı, ve negibi bir talimat ve mukarrerata  tevfiki  muamelât edileceği  orduca

kat'iyyen meçhuldür.

Bu vazifeyi düşü mes'uliyetine alacak alâkadar ve salâhiyettar olanların sürati mümküne ile gönderilmesi ve orduya sureti hareketi hakkında emri vazıh verilmesi ve ita olunduğu bildirilen akçenin nakten yetiştirilmesi 'mnktazidir ki, teşebbüsatı  lâzimeye  müsaraat edilsin >  cevabını verdi. 28 — Haziranda  Harbiye  Nezareti  tahsis  olunan  paranın Sivas, Erzurum ve Mamuretülâziz vilâyetleri bankalarından nakten verilmesinin yazılmış  olduğunu  geriye  kalan  800 000  kuruşun da  bugün  tesviye kılınmış ve komutan da gönderilmek üzere bulunmuş olduğundan nezaretçe yapılacak bir iş kalmadığını ve mevsimin müsaadesinden bilistifade derhal harekâta geçilerek şu Dersim işinin bitirilmesi  neye mütevakkıf ise sürati icrasını orduya yazdı ve keyfiyet sık sık bu bapta müracaat eden Dahiliye Nezaretine de bildirildi.  Harbiye Nezareti bu cevabı ile Dersim işini başından  atmış  oluyordu.  Tedipler  için  yalnız  paranın verilmesi de kâfi değildi. .Gönderilmekte olduğu  bildirilen komutan da henüz tayin edilmemişti. İş bu  şekilde  iken Nezaretin  her şeyi olup bitmiş gösteren telgrafından  müteessir  olan ordu  komutanı, Nezarete yazdığı 30 — Haziran tarihli şifreli telgrafında :

« Dersim işine dahi bir nihayet verilmek neye mütevakkıf ise icrası ve mevsimin müsaadesinden bilistifade harekâta mübaşeret kılınması hakkındaki işbu son telgrafnamei daverüeri halli mes'elenin ııhdei âciza-neme ihale buyurulduğunu gösteriyor. Gerçi akçenin geç gelmesi yüzünden nevakısm tamamen ikmali müyesser olamadı ise de en mühim olan iaşe keyfiyeti temin olunmuş gibidir.

__ 09 __

Efradı ihtiyatiye ve cedidenin tertip dairesinde ademi vürudü ve istibdal dolayısile kıtaat mevcutlarında tenezzül vukuu husnsah da tabur adedinin arttırılması suretile telâfi olunacak ve 9 tabur verine 5:6 fazlasile istihdam kılınacaktı. Bunun için Harput,, Arapkir ve Çemiş-gezek mevkilerindeki - taburlar tertibat veçhile Dersime gidecek ve Muştaki taburla Diyarbekirdeki taburlardan birisi ileriye sürülerek Harput ve Çemişgezek mevkilerini bilişgal ihtiyat olarak oralarda kalacaktn'. Kiğıdaki tabur Plümüre gelecek ve Kızılkilise [ Nazimiye ] ile Hozatta bulunan ve zaten Dersim dahilinde bulunan iki tabur bersabık yerlerinde bulunacaktır. Buradan dahi 4 taburla iki batarya cebelden ve telgraf muhabere müfrezelerile bir mitralyöz ve bir süvari bölüğünden mürekkep kuvvet Ovacığın Hopik karyesinde ordugâh tesis edecek ve bu mevki karargâh ittibaz  olunacaktır .

Bu kıtaat ilk emirde tahsis olunacak noktada hareket etmek üzere istibzarat ve Diyarbekirle Harput ve Kiğıdaki taburlara hareket emri verilmiş ve Temmuzun 11. cumartesi günü harekâtı umumiye icrası tahtı karara alınmıştır .

Sefki dimaya meydan verilmeksizin husulü maksada vusul için tarafı âcizanemden Dersim rnesasma yapılacak vesayaya karşı tavrı inkıyat gösterecek ve vadi teminatta bulunacakları şüphesizdir. Fakat tatbikatı ıslahiyede asarı filiye olmazsa ve ahval ve icabatı mahalliyeye göre bir icraat yapılmazsa bu itaat ve teminat kat'iyyen hükümsüz kalır ve bu kıt'ai cesimenin selâmeti atiyesi temin edilmemiş ve bu harekâtı askeriye külfeti, devri sabıkın neticesiz harekâtı idadına dahil olmuş bulunur. Bu cihetle bu gibi tesirat altına alınmış olan ahaliye karşı ittibaz olunacak tedabirin pek esaslı ve memleketin selâmeti atiyesini zamin ve etraflı olması lâzımgelir . Bu ise vâkıfı her umur olmakla ve her hususa aynı zamanda yetişmekle müyesser olup, buna ise mesaii vahide gayrikâfi gelir. .

Neticei matlubenin külfetsizce re az zamanda dağdağasızca istihsali ve bu meşagili mühimmenin bihakkın tedviri, ise evsafı matlubeyi haiz mensubini mülkiyeden bir muavinin vücudüne ihtiyacı fcat'i gösteriyor. Gerçi Harput Valisile Dersim mutasarrıfı mevcut ve bunlarla müşavere de icrası tabiî ve mümkün ise de mabdudüliktidar bulunmaları basebile bunların mevcudiyeti temini maksada hadim olamaz. Bunun için mücerrebülâhval ve sahibi iktidar olan Erzincan Mutasarrıf Vekili Şefik Beyin bir malı müddetle, muvakkaten refakati acizanemde umuru mülkiye müşaviri sıfatile bulunmasına müsaade buyunılmasını nİ3Taz eylerim. Aksi halde yalnız harekâtı askeriyenin idaresinden vali ve mutasarrıfın

I

- âo -

pek te vâkıfane olmamakla beraber yekdiğerine mübayin olan tndfcalea-tından bir hüsnü netice beklememek lâzımgelir ve belki de bu harekât ve tertibatı askeriye bu yüzden bir tesir yapmamakla beraber  tahmin ve tasavvurun fevkinde bir müddet uzamış ve bersabık semeredar olmamış olur . Bu cihetle  maruzatım . rehini  tasvip  olur....  Bu işe bir heyeti mahsusai islahiye  tayin  kılınraıyacak  olursa  arzedildiği  üzere mumaileyh Şefik Beyin muvakkaten  refakati âcizaneme  memuriyetine müsaade buyurulmast lâzımgeleceğini ve aksi halde yani heyeti mes'ule izamı mutasavver vemuktazi bulunmıyorsa azimeti âcizaneme lüzum.ve mahal olamıyacağım arz ve cevabı devletlerine intizar olunur». Harbiye Nezareti 4. ordu komutanlığının bu iş'armı 3 — Temmuzda  Babıaliye yazdı ve Şefiğin müşavirliği  ve  heyet  izamı  hakkındaki  tasavvurun kafi surette iş'arını istedi; 4. ordu komutanlığına da Dersim meselesinin kafi v<î ciddi tedbirlerle hal ve fasloluntnasının « Hasafeti müşirile-rinden muntazır bulunduğunu» yazdıktan sonra ordunun heyet hakkındaki . iş'arının Babıaliye arzedildiğini ve alınacak cevabın da ayrıca tebliğinin mukarrer olduğunu bildirdi.

Aradan epey zaman geçtiği halde nezaretin yeni bir iş'arı olmadı . Bunun üzerine ordu komutanı i 4 — Temmuzda cevap beklemekte olduğunu nezarete yazmış; nezaret te Babıaliden neticeyi sormakla beraber 16 — Temmuzda 4. orduya yazdığı bir şifrede :

«Dersim ıslahatı için talep buyurulan kuvvet ve para temin edilmiş ve  bu işin iyi  bir  neticeye  bağlanması  düşü hasafeti müşiranelerine tevdi olunarak icraatı musibeleri neticeleri beklenmişti. Son işmarlarından harekâtın henüz başlamadığı anlaşıldığından ve bu mufassal telgrafnamei müşirileri hakkında Babıaliye bu kere de  tekidi  keyfiyet  edildiğinden ve maamafih mes'elenin esasında tamamen mukareneti efkâr mevcut olup Şefik Beyin memuriyeti vesaire gibi teferruatın halline  intizaren harekâtın tehiri tecviz buyurulamıyacağı tabiî olduğundan hususatı mezkûre Babıaliden cevâp vürudunda başkaca' imba edilmek üzere şimdiden harekâta başlanması > . Temenniyatmda bulundu .

Babıali yalnızca Şefiğin General İbrahiınin refakatine tayinini tensip ederek telgrafla emrini vermiş ve Harbiye Nezareti Babıaliden aldığı bu malûmatı 19 — Temmuzda 4. ordu komutanlığına bildirmişti.

Harekâta başlamak hususunda müteakip ısrarlar karşısında kalan 4. ordu komutanlığı Nezaretin tebliğine cevap olarak :

<Dersim mes'elesi bir asırlık müzmin bir ceriha ve sahası takriben 250 saat terbiinde 500 kadar karyeyi ve 54 aşireti  muhtevi  cesim ve

— 3İ —

vâsi bir kıt'aJır. Bu kıt'ada yapılması muktazi icraat iki şıkkı muhtevidir ki, bunlardan biri tedibat askeriye, diğeri de ıslahatı medeniyedir. Ancak bu iki şıktan bizzat maksut ve emel olan icraat ve teşkilâtı medeniye olup tedibatı askeriye bu maksada musil vesaiti icraiyeden ve teferruattan maduttur...

Mahiyetçe yekdiğerinden farklı olan bu iki kısım icraatın memzucen bir elden cereyanı ve binaenaleyh tensibi daverileri veçhile her iki hususa ait vazifenin tarafı âciziden demlide edilmesi zaruri ise de butunu adidedenberi melûfu şekavet ve bedavet olan bu kıt'ai cesime efradının ıslah ve temdini hususunda fevkalkanun bazı iedabiri esbabiyeye de tevessül edilmesi lâzını bulunduğundan bu bapta kabinece salâhiyeti vâsia ve mat!ubeyi muhtevi bir kararın ittihaz ve tebliği elzemdir.

Istibzarat ikmal edildiğinde harekâtı askeriyeye mübaderet tebliği emirden ibarettir. Binaenaleyh ıslahatı medemyeye ait esas mes'ele hakkında kabinenin mukarreratına olan ihtiyaç kat'î ve bedihidir. Mahı halin 20. pazartesi günü harekâtı askeriyeye iptidar edilmek mukarrerdir." Ancak bugünden itibaren nihayet daha iki buçuk aylık bir zaman harekâta müsait olup ondan sonra kışın tesiratı manii hareket ve icraat olacağından bu defaki teşebbüsat dahi sevabıkı misillû akim kalmamak için yukarda istenilen mukaıreratm tebliğine orada intizar olunacağı * maruzatında bulundu .

Ordu komutanı vâsi salâhiyetle işe girişmek istiyordu. Bu iş'arile bunun temini cihetine gitmişti . Harbiye Nezareti ordunun bu talebini Babıaliye yazdı ve bildirilmek üzere cevap istedi.

Hareketlerin başlaması:

4. Ordu komutam, temmuzun yirmisinde harekâta başlamış ve Erzincandan tertip edilen kuvvetleri emrine alarak Dersime hareket etmişti. Ordu hareketlere başladığını Nezarete 3-azarken salâhiyet mes'ele-sini bir defa daha hatırlatmayı da unutmamıştı.

Babıali Şefiğin ordu komutanlığı refakatine mülki bir müşavir sıfatile verilmesini tensip ve iktizasını emrettikten sonra Harput valisini de azletmeğe karar vermiş ve Nezaretin sebkeden iş'arlarına cevap olarak 25 — Temmuzda 4 . ordu komutanlığından istenilen müsaade ve salâhiyetin ne gibi şeylerden ibaret olduğunu anlamak istemişti.

Sadaretin bu sorgusu 27 — Temmuzda ordu komutanlığına bildirildi. Ordu komutam bu tarihe kadar tenkil hareketlerine evvelki plân dairesinde başlamış ve elde ettiği neticeleri şu telgrafla Nezarete bildirmişti.

«Mahı halin 22. günü tertip olunduğu veçhile her cihetten Dersime girildi. Ovacık kazasının Hopik karyesi civarı  umumî karargâh ittihaz

— «2 —

olundu. Aşiret reislerine gönderilen haberler üzerine 35 kadarı dünkü gün gelerek dehalet ve isfcima neyledi; bunlar meşrutiyet usulü idaresinin hakayikmdan bihaber bulunduklarından hem nasayihi lâzime ifa edilmek hem de hükümeti haziranın yeni vaziyeti ve meşrutiyetin yüksek hakikatleri tefhim ve telkin ve aynı zamanda askerin satvet ve mehabeti gösterilmek üzere dün gece ordugâhta misafir edildiler .

Gece Erzincan ve Dersim mutasarrıf kirile umum zabıtan ve küçük-zabitan hazır oldukları halde bunlara hitaben levazımı medeniye ve hikemiyatı meşrutiyet saatlerce vazıhan tefhim ve müteakiben aşair usulünce yemin ettirilerek itimadı mütekabil temin olundu.

Ediha ve vekayii askeriye ve maliye ve mücrimini mevcude hakkında ahvali hazımlarına göre kendilerince ifası mümkün olan metalibi lâzime dermeyan olundu. Bunun ifası için de 10 günlük bir mühlet verildi. Bunlar bu sabah dahi ifam edildikten sonra metalibi vakıai maruzayı verilen mühlet zarfında ifa etmek üzere aşiretleri nezdine gönderilmişlerdir. Mevkilerinin uzaklığı ve birkaçının korku ve tereddüdü hasebile henüz gelmemiş bulunan bazı aşiret reisleri varsa da onların da peyderpey vürut ve dehaletleri kaviyyen memuldur . Arzı istiman ve evamiri hükümete itaat etmiyetı olursa kuvvei mahalliye ile tedibi mukarrerdir. İşte kan dökülmesine meydan kalmaksızın husule gelen şu muvaffakiyet mücerret asarı feyzi meşrutiyettendir.» diyordu.

İlk icraat ve zahiri neticeleri ordu komutanına Dersim ıslahının mücerret askeri hareketlere mütevakkıf olmadığı intibaını vermişti. Ordu. komutanı 29 — Temmuz tarihi ile Nezarete yazdığı diğer bir şifresinde de * izhar olunan satvet ve icra kılınan pend ve nasihat ve asarı feyzi meşrutiyet neticesi olarak Dersimin hali hazırı bugün harekât ve tedibatı umumiyei askeriye icrasından müstağni gibi olup en ziyade ıslahatı medeniye ve mülkiye muktazi bulunduğundan ve makamı âlileri vasıtasile müekkeden istenilen salâhiyeti icraiyenin istihsali mümkün olamadığından hasbetteallûk hususatı mezkııre, doğruca Makamı Saimii Sadarete arzolunmakladır. Vaziyeti umumiyei askeriye ise hemen de sabittir. Yalnız halen artık devamı işgaline lüzum kalmıyan bazı noktalardaki kıt'alar aşağılara aldırılmak ve bir derece daha toplu bulundurulmak suretile bazı tebeddülat yapılarak her cihetle de imkân dairesinde muvasala ve irtibat ve helyosta [ Pırıldak ] ile muhabere temin edilerek her ihtimale karşı hazır bulunulmaktadır » iş'armda bulunmuştu.

17 — Ağustosa kadar itaat gösteren aşiretlerle lâzımgelen münasebetleri tanzim ile uğraştıktan sonra bu tarihte hükümetin emirlerine itaat etmemekte  temerrüt  eden  ve  Dersim  eşrafından Piümür  kazasının

Pancıra3 cihetlerinde meskûn bulunan birkaç aşiret üzerine askerî hareketlere başlandı ve ordu karargâhı da birlikte hareket etti .

Ağustosun 19 una kadar Plümürün 15:20 km. cenubundaPancıras karyesi civarına gelinmişti. Tasmim olunduğu veçhile Plümürdeki tabur da buraya celbedildi. Cem'an buradaki kuvvet beş piyade taburu ile bir bölük süvari ve 10 tane dağ topu ile üç makinalıtüfeğe baliğ olmuştu .

Peri cihetlerinde bulundurulan İl. alayın I. taburu da Pah mevkiine kaldırılarak iki dağ topu ve bir makinalıtüfekle takviye edildi. Bu suretle Kızılkilise [Nazimiye] ile de irtibat tesis edilmiş oldu. Tertipler bu suretle alındıktan sonra itaatsizlikte mütemerrit kalan Demhanlo ve Haydaranh aşiretlerine bugün sabahleyin adamlar gönderildi. Reisleri gelip istiman ve dehalet ve devlet tekliflerini dahi icraya müsaarat etmedikleri takdirde alınan tertipler veçhile her cihetten tazyik ve tedip edilmeleri kararlaştırılmıştı .

Ovacıkta bulundurulan iki taburdan 76. alayın II. taburu dahi lüzum dolayısüe terkedilen Hopik karargâhına aldırıldı ve bu karar ve tertipler 19 — Ağustosta Harbiye Nezaretine bildirilmişti. Haydaranlı aşireti üzerine düşünülen hareketler tertiplen veçhile 24: — Ağustosta başhya-caktı. Ordunun 23—Ağustos tarihli l»u baptaki şifresi üzerine Harbiye Nezareti 27 — Ağustos tarihinde dördüncü ordu komutanına:

« Bütün icraatı saibei müşiraneleri gibi Haydaranlı aşiretinin de emri tedibinde ittihaz buyurulan tedabirin münteci hüsnü muvaffakiyet olması eitafı ilâhiyeden müsteda ve mütavaatşikenlikte temerrüt edenlerin icrayı tedibile Dersim ıslahatının şanı meşrutiyetle mütenasip, bir snrette halli hususuna ibzalii himemi ajafaneleri müternennadır» cevabını verdi .

Bu tarihe kadar Haydaranlı aşireti üzerine hareketler başlamış hattâ bitirilmişti . Ordu komutanlığı bu hareketlere ve neticelerine dair Harbiye Nezaretine yazdığı şifrede de aynen şöyle diyordu :

< Ademi itaatte temerrüt ve ısrar eden Hayderânh aşireti arazisine, alınan tertibat veçhile Ağustosun 25. güniı yedi tabur, bir mitralyöz [ Makinalı ] bölüğü ve bir buçuk dağ bataryasından ibaret kuvvetle ve saika asa bir süratle, üç koldan girildi. Dehalet ve inkıyat etmeleri için beşinci defa olarak gönderilen son haberi dahi red ve isyanda temerrüt eyliyerek silâhla mukabele ettiler.

Buna göre tertibatı  askeriyenin  lüzumu  veçhile bizzat tatbikatına ve idare ve icraatına  iptidar  olundu .  Tulen 8, arzen 4 saat  iıtıtidat

Lahika

— 34 —

eden bu kıt'ai arazi beş saat zarfında temnmen istilâ ve işgal ve bilmukabele icrayı ateşle asiler tarumar ve mesakin ve mezruatı kamilen ihrakj binnar edildi ve iki bin kadar hayvanat) da zaptedilerek bedelâtı tekâlifi emiriyelerine mahsup olunmak üzere civar kazalar hükümetlerine teslim kılındı ve bilâhare cümlesi de dehalet ve istimam eyledi .

Altmış senedenberi hükümetin hiçbir tesiri altında bulunmıyan ve derunüne hiçbir hükümet memuru girmemiş ve asker ayağı basmamış oîan bu aşiret havzası her taraftan gayet sarp ve dik kayalıkla muhat olup deruniinde nıüşkülülmürur derin derelerden ve tepelerden ibaret olması ve müstesna bir teşkknlâtta bulunması hasebile şimdiye kadar Dersime karşı yapılan harekatı askeriyenin cümlesinden azade kalmış ve Haydaranh namı mağlûp olmaz bir ahali ve arazisi ise istilâsı gayri-kabil bir kalei tabiiye olarak tanınmıştı. Askerin aldığı mükemmel tertibatın tesiri ve zabıtanın verilen emirleri hüsnü telakki ile beraber harekâtı maruzada gösterdikleri besalet ve intizam ve gayret hasebile - rüesayi rnarufesi dahil olduğu halde asiler 100 kadar zayiata ve birkaç saat zarfında perişaniyete uğratıldı ve lehülhamd askerden bir neferin burnu bile kanamaksızm istihsali muvaffakiyet kılındı ve artık Dersim bir mes'eîe halinden çıkarılarak bu suretle hükümeti meşrutamızın bu kıt'ada hem nümunei adaleti hem de misali fahirei saffeti gösterilmiş oldu ve bugün Pancıras karargâhına gelindi.

Artık buraca yapılacak bir iş kalmadığından yarın istirahat verilerek pazartesi günü bimennihilkerim ordu merkezine avdet olunacaktır.

Harekâtı askeriyeye telgraf bölüğünden bir müfreze iştirak ettirilmişti . Helyosta [ Pırıldak ] aletlerinin temin ettiği fevaıt ve teshilât şayanı kayit ve tadat bulunduğu maruzdur, ferman > .

Askerî hareketlerin bitmesi:

Bu şifreli telgrafından sonra ordu komutanı Erzincana hareketle 2 — Eylülde buraya muvasalât eyledi.

3 — Eylülde de ihtiyat eratının terhisine başlandı. 325 senesi Dersim tedip hareketleri bitmişti. Harbiye Nezareti de ordunun bu yoldaki iş'arını müteakip Babıali ve Dahiliye Nezaretine yazdığı bir tezkere ile :

* Dersimde itaatsizlikte inat eden Haydaranh aşireti de tedip edilip Dersimde başkaca yapılacak bir iş kalmadığından kıt'alar mahallerine dönmüş ve şimdiden sonra işin Dahiliye Nezaretine kalmış olduğunu > bildirmişti.

İşte 325 senesi Dersim tedibi de askerî noktai nazardan bu suretle bitirilmiş ve bu hareketi takip etmesi icap eden idarî ıslahata maalesef bu defa da lüzumu olan ehemmiyet ve itina ile başlanamadı.

VI

Büyük Harpte Dersim isyanı m

332  [1916}

İsyanın tahriki ve  sebepleri:

Birbiri ardınca sürekli muharebelerden zayıf kalmış olan 3. ordu ; bilhassa 331 senesi eylülünde Iraka gitmek üzere 1. ve 5. kuvvei sefa-riyeleri de kuruluşundan çıkardıktan sonra daha fazla zayıf düşmüştü. Ordu; Rusların şiddetli taarruzlarına — kışın merhametsiz tesirleri altında düşkün ve bitkin halile birbiri ardınca çetin muharebeler yaparak — karşı koya koya Erzurum önlerine kadar çekildiği zaman kuvvetinden bir çoğunu daha kaybetti. Ruslar Erzurumu aldıktan sonra Mamahafcun, Hınıs, Muş ve bir baskın ile de Bitlisi ellerine geçirerek şimalde de Rizeyi işgal ettiler.

İşte ordu bu bitkin ve yorgun halinde cürmünden çok fazla olan mıntakasınm sağcenahındaki kınalarla Bitlis şimali ile Çapakçtır ve Oğnutta, 17. ve 28. tümenler de Fırafcııı cenubunda Armutla şarkı, Hobek dağı, Köfcür hattında ve diğer kısımlarile Cebice hattında rus akınını durdurmağa çalışıyordu. 3. Ordunun bu müşkül vaziyetine yardım için Halepten 3.0. emrine verilen 5. tümenin ilk kademesi 13;P. alayı ile bir seri sahra bataryası Resülâyından (Mardin — Bismil) yolu ile yürüyerek Duhana gelmiş ve İstanbul civarından harekete geçirilen 13. tümen de kolbaşısile Sıvasa, kol nihayetile de Kayseriye varmıştı.

3.0. mm takasına varan bu taze ve kudretli kuvvetlerle Rusların mütemadiyen genişliyen istilası durdurulacaktı. îştö bu sıralarda [ 832 — Mart baslarında ] Çarlık Rusyanm harpten evvel ve sonra ve harp başlangıcında yaptığı gibi bu defa da gayet güzel, kürtçe ve türkçe bilir kaçak ermenilerle 3.0. dan kaçarak Ruslara iltica etmiş Mustafa ve arkadaşları gibi bazı vatansızları Dersime göndermesile Dersimlüer isyana teşvik edilmişlerdir. Bunlar ; bu sırada yapılacak bir isyan ile Ruslar memnun edilirlerse cepheye yakın olan Dersimin Ruslar tarafından işgali üzerine Dersimlüere istiklâliyefc verileceği propagandasile cahil halkı ve bilhassa Şarki Dersim halkını iğfale muvaffak oldular. Bu tesirlere kapıları bir kısım halk, memleketin en müşkül bir zamanında silaha sarılarak isyan ettiler. Asiler bidayette Nazımiyeyi işgal ettikten ve hükümet konağı,  telgrafhane gibi  resmi  binaları yaktıktan

[1] 1:200 000 Dersim ve Ilarput  paftalarından ve lahikadaki  aynı mikyash  krokide»  takip olunacaktır.

— 36 —

sonra yollarına  tesadüf eden  ve kendilerine  tâbi  olmıyan  köyleri de yakarak Elâziz istikametinde yürümeğe koyuldular .

Kuvvetlerin tertip ve hareketleri:

Başkomutanlık vekâleti nıs istilasını durdurmak için cenuptan şimale ve Rusların solcenahma yürümek üzere cenupta yeni bir ordu toplamak niyetinde bulunduğu ve bu maksatla şimdiden 13. tümenin Harputa gönderilmesini 3. O. ya emretmişti. Bu emir üzerine ordu 9 — Mart — 332 de 13. tümen K. na verdiği emirle tümenin Sıvası geçmiş olan Sv. Bl. ü ve 60. P. A. ı ve Mi B). ü ile 46 . P. A. mm I. Tb. unu Erzincan istikametinde yürüterek tümenin diğer kısnnlarile vakit geçirmeden Sivas ve Malatya üzerinden Harputa gitmelerini emretti. Bu kısımda tümenin piyade ve topçu kınalarından başka V. kolordunun Sv. Bl. ü ile bir istihkâm Bl. ü, bir köprücü treni, bir telgraf takımı ve kâfi miktarda nakliye kollan da vardı. Tümen ordu emri veçhile hareket ederek Erzincan istikametinde yürüıniyecek olan kısımlarının yürüyüşünü Malatya — Harput istikametine çevirdi. Yolların bozukluğu ve mevsim dolayısile dere ve nehirlerin taşmasından tümen kolbaşısı ile 24 — Mart — 332 de pek çok müşkülatla Harputa gelebilmiş, diğer kısımları da yürüyüşlerine devam etmekte bulunmuşlardır. Bu sırada Erzincanda 00. A. K. nidan alman 21 — Mart — 332 tarihli bir telgraftan, alaym II. ve III. Tb. larının orduca Bayburda gönderildiği ve geri kalan kısımlarının Dersim hududu üzerinde bulunan Cincikeye gideceği öğrenildi. Bu suretle hemen hemen tekmil 13. tümen Dersim harekâtına tahsis edilmiş oluyordu. Yine bu sıralarda Ruslar da Çapakçurun 35 km. şinmlişarkisindeki Sipki boğazına taarruza başlamışlardı.

28 — Mart — 332 de tümen E. Salâhaddin Adil XI. kolordu K. V. ine yerine de 4. A. K. Kâzmı vekil olarak 13. tümen E. lığına verildiler.

3.0. K.nın Dersim hareketlerine ait ilk emri 30 — Mart tarihli olarak şu suretle yazılmıştı [1]:

<1 — En son Tb. Harputa muvasalat ve iki gün istirahat ettikten sonra yedi toburla fırkanız toplu olarak Periye [ Çarsancak ] gidecektir. Vilâyet emrinde bulunan dört adi cebel topu da kumandanız altına girecektir. Sahra topçusu Harputta bırakılacaktır.

2 — Vilâyet emrindeki adi cebel toplarının itası vilâyete yazılmıştır.

3 — Bu kıtaatın Periye şevkinden  maksat Dersim  usatmın  tenkiline

iptidar içindir. Hareket emrine Peride intizar olunacaktır.

4 — Peride vilâyet tarafından■ köprü kurulacaktır».

[1] Harekâta ait tekmil emir, rapor ve saire gibi vesaik aslmdaki ifade ile yazılmıştır.

— 37 —

Ordu, 13. tümene verdiği bu emirle tümenin vazifesini tayin etmiş ve düşmanın isfcilâ yolu üstünde ve hemen muharebe hatlarının gerisinde bazı yurt hainlerinin fesadile meydana gelen bu isyanı cephedeki düşmandan daha tehlikeli görerek taze ve kudretli bir tümenini bu isyanın bastırılmasına mecburî olarak ayırmıştı.

2 — Nisan — 332 de 13. tümen tarafından orduya yazılan bir yazıda:

a) 46. A. in II, III, IV. Tb. kirile- 61. A. in Mfc. Bl. ü ve 4. alayın* II, IH Tb. larile I. Tb. unun (iç Bl. ünün, topçu alayının I. Tb. unun telgraf, ekmekçi takımlarile sıhhiye ve Sv. Bl. lerinin ve tümen karargâhının Harputa geldiği;

b) 3 — Nisanda  gelecek  olan  topçu  alayının  II. taburuna  Fırafctan geçişte ve yollarda yardım için bırakılan 4. alayın  I. taburunun bir bölük ile istihkâm  bölüğünün [ 1 — Nisanda şiddetli  fırtınadan Fırat üzerindeki  kayıkların  isteyememesi  ve  kurulan  köprüyü de  nehrin söküp  götürmesinden dolayı ] muvasalatlarının gecikeceği;

c ) Cepane ve erzak kollarının ise ne vakit geleceklerinin kestirilemediği; d) Harekât yapılacak mtntakanın çok dağlık olması dolayısile tümenin harekâtını her zaman  vo her yerde  takip  edebilmeleri  için kollarla sıhhiye bölük arabalarının mekkâre ile değiştirilmesi; e ) Tümene de  ayrıca bir seri  ateşli dağ  bataryası  verilmesi, arz ve rica edilmiştir.

Tümene bir yerine iki seri ateşli dağ bataryası verileceği ordudan bildirildi.

2 — Nisan — 332 de asilerin Perteğe taarruza başladıkları Harput vilâyetinden tümene bildirilınesile beraber kuvvet yetiştirilmesi de istenilmişti. Bunun üzerine derhal iki topla 46. alayın II. ve iÜ. taburları gonderilmişse de bu taarruzun Perteğe yapılmadığı ve hâdisenin Pertek ilerisinde bulunan jandarmalarla yapılan ufak bir müsademeden galat ve neticesinin de mübalâğalı olarak bildirilmiş olduğu sonradan anlaşıldı ve netice bu şekilde orduya arzedildi. Vilâyet aynı zamanda tümene münıcaatle :

< Dersim eşkıyasından Hozat ve civarı kabailinin kısmen ve zahiren şimdiye kadar hükümete itaat ve inkıyat gösterdikleri ve kabile reislerinin Dersim sancağı merkezinde oturmaktalarken dün gece yani î — JNisan — 322 de bunlardan bir kısmının Hozattan savuştukları ve bugünlerde de bunların kıyamı melhuz olduğundan bahisle tümenin Pertek — Paşavank üzerinden Periye hareketi > teklif olunmuş ve bunun için ertesi günü yani 3 — Nisanda bir taburun iki sahra topile Perteğe

— 3S —

hareket ederek hem goçit hareketini temin ve hem de orada ikametle Hozat aşiretleri!»]' tehdit ve bunlara satvet gösterilmesine ve tenkil hareketlerine başlanışta da Pülümür üzerinden küçük bir kuvvetin dahi cenuba doğru gönderilerek heyeti umumiye ile harekâtım tevhit etmesine lüzum hâsıl olmasından tümenin toplu olarak Periye hareketi kararlaştırılmış ve keyfiyet orduya da yazılarak takip olunacak yol ile yapılacak icraat hakkında talimat istenilmişti.

Perteğe gönderilen 46. alay K. ; 3 — Kısan saat 21 de yazdığı bir raporla bugün eşkıyanın görülmediğini ve sabahtan akşama kadar geçen on bir saat zarfında ancak bir taburun eratile hayvanlarından bir kısmının geçirilebildiğini ve bir taburile Yilağasmda bulunduğunu, bildiriyordu.

Dersim komutanlığının teşkili:

4 — Nisanda ordudan 33. tümen iv. ve II. kolordu K. Y. Şevketin Dersim K. lığına tayın olunduğu bildirildi ve şu emir de verildi:

«Fırkanın Pertekteki kuvveti eniri ahire değin kalacak ve diğer kısımları Periye 'gidecek ve orada emre intizar edecektir.

Fırkanın iaşesi Elâzizden ve vilâyet tarafından temin edilecektir. İki seri ateşli dağ bataryasının fırkaya iltihakile Dersim tedibatma başlanacağı ve mübaşeret emrinin ordudan verileceği> .

Bu emrin vürudile tümen Diyarbekir, Elâziz vilâyetlerile Palo kaymakamlığına Murat nehri üzerinde Pertek civarında bir köprü inşasile Peri çayı içinde malzeme hazırlanması; Palo, Közek ve Peride 9 000 insan ve 2 000 hayvan için gerekli olan erzak ve yemin 6 — Kısana kadar hazır bulundurulmasını rica etti.

G — Nisanda 8 , ordu K. tümene; ilk kademesi 3 taburdan aşağı olmamak ve Peride beş gün zarfında toplanmış bulunmak şartile hareket edilebileceği ve dört kolun da vilâyet emrine bırakılması lüzumu bildirildi.

7 — Nisanda birinci kademe olarak süvari bölüğü, 4. alayın I., II. ve IV.'taburları, istihkâm bölüğü , ekmekçi takımı; 8 — Nisanda tümen karargâhile tümenin diğer kısımları Palo üzerinden Periye hareket ettiler. Dersim K. lığına tayin olunan Şevket te bugün Elâzize gelip vazifesine başlamıştı. Aynı gün içinde 13. tümen karargâhı ve bağlı kıt'aları 4. alayla Peri suyu cenubunda Hoşiye gelerek ordugâhuıı kurmuş bulunuyordu. Dersim K. 12 — Nisanda tümene şu emri vermişti: «1 — Peri civarında istihkâm bölüğü  vasıtasile  serian bir köprü  inşa

ettiriniz. 2 — Peri ile Pertek arasında mevcut köprüyü takviye ettiriniz.

— 39 —

3 — Pertek ile  Peri  arasında  Perteğin  ve  Perinin  şimal  sırtlarını

keşfettirmek ve asilerle temas etmek ve neticeden malûmat vermek lâzımdır.

4 — Köseoğlu,  Kırgan,  Soroğııllan,  Zekmath,  Koçuşağı,  Şarauşağı,

Resik; Topuzusağı aşiretlerinin asiliğe cür'et  etmek dolayısile  tedip olunacaklarının, diğer itaatli aşiretlerin de kat'iyyen takiplere maruz kalmıyacaklarnın, binaenaleyh bu aşiret  beylerinin  asileri kat'iyyen kendi mıntakalanna sokmamaları lâzımgeldiğinin münasip vasıta ile tefhimi, gasp ve garele iştirak etmeyen ve hizmet etmek arzusunda bulunan aşiret reislerinin ve. aynı veçhile asi reislerden bilâ kaydüşart dehalet etmek arzu edenlerin de gönderilmesini rica ederini > . Dersim  K .  hareket  hazırlıklarını  emrederken kan dökülmemesi . çarelerine de başvurmaktan geri kalmıyor  ve  mümkün  okluğu  kadar muslihane davranı I masını tavsiye  ediyordu.  Dersim  K. nın  emirlerini telâkki eden 13 . tümen K. Peri  suyu üzerinde  hemen köprü yaptırılmasına başladı ve şu beyannameyi de neşretti:

< Ey ahali! Şekavete  sülük  edip şimdiye  kadar  hükümete  karşı gerek  silâh  kullanmış  olsun  ve  gerek  olmasın  her  ferdin  bilâ kaydüşart kendini  teslim  ettiği takdirde  hiçbir  şeye maruz  kalmıya-cağı ve aksi takdirde hükümete karşı eşkıyalıkta devam ederse veyahut asilik eden aşairi arazisine sokan olursa hükümet tarafından tedip olunacağını umum  aşaire ilân etmek  üzere  işbu  kâğıt  Şadı  aşireti  reisi Hasoki Ağaya verilmiştir >.

12 — Nisanda Dersim K. nm :

< Fırka 16 — Nisan — 332 de Periye geçmiş bulunacaktır. 17 — Nisan -y 332 de  harekete  başlanması  mukarrer  olduğundan  ona  göre isfcihzaratta bulunulacaktır ; 45. alay şimdilik Pertek civarında kalacak ve bunun için ayrıca emir verilecektir. Maamafih mezkûr alaya hazırlık emri verilmiştir. 17 — Nisan— 332 de Çat civarındaki Münzur köprüsünün keşfettirilmesi tahrip edilmiş ise de tamiratı müstacele ile köprünün kabili istimal bir hale konulması  lâzımdır.  Köprünün  inşası için 120 tulum ile malzenıei  saire Pertekte 46. alaya gönderilecektir. Alay bunları beraber taşıyacaktır.» mealinde  verdiği  ikinci bir emrini alan 13. Tüm. K. 13 —Nisan —32 de Perideki kıtalarına:

<1 — Usa t ile henüz bir temas hâsıl olmamıştır. Tevatüre ve şimdiye kadar jandarma tarafından yapılan müsademelere nazaran eşkıya en ziyade Nazimiye ile Ohi deresi arasında cevelâa etmektedir,

.— 40 —

2— Alayınız Peri suyu ile Mıınzur suyu arasındaki (Peri — Çeriko mezraası) yolu [Dahil] (Peri — Kozçan) yolu [Dahil] mıntakayı temin edecektir,

3 — Süvari Bl. yarın [14 — Nisan — 332] şafakla beraber karşıya geçecek

Muhindi — Mazkirt istikametlerde Vaskirt köprüsünün [Munzur suyu üzerinde (Ziri — Vaskirt) yolunun geçtiği köprüdür.] derecei mukavemetini keşif ile öğleye kadar fırkaya bildirecektir. BL fırka karargâhına beş atlı terkedecektir,

4 — İstihkâm B). emri ahire kadar işine devam edecektir,

5 — Telgraf takımı yarın muhaberenin temini için helyosta mahallini

araştıracak ve neticesini fırkaya bildirecektir,

6 — Ekmekçi takımı yarın [14 — Nisan — 332] Peride fırınlar ihzar ede-

cek ve 15 — Nisan —332 de ekmek tabhjna başhyacaktır,

7 — Sıhhiye Bl. hemen  şimdiden  itibaren  Peri  suyunun  cenubunda

bulunup  henüz  karşıya  geçmiyen  kıt'alarm  doktorlarına  yardım ederek Hoşide revir açacaktır, S — İaşe Palodan temin edilecektir».

Emrini verdi . 4. alay II. taburunu Periye geçirerek tümenden emro-kınan emni}*et tertiplerini almıştı. II. taburdan alman ilk raporda: Asilerin Peri kasabasından asgarî iki azamî beş saat mesafede oldukları, Pas karyesi civarına gönderilen milis askeri [13. tümen kıt'alarmdan bir gün evvel Palo belediye sabık reisinin komutasındaki 200 gönüllü] üzerine asiler tarafından atılan silâh sesleri işidildiğini yazıyor ve akşam raporunda da Pas karyesine gönderilen milis askerinin yaptıkları keşif neticesinde asilere dair bir haber alınamadığını ve asilerin geri köylere çekilmelerinin muhtemel olduğunu bildiriyordu.

13 — Nisan — 332 de Dersim K. mn neşredilen emrinde : «Palo kaymakamının tophyacağı iki yüzden ziyade gönüllü cengâver aşiretler efradını 17 — Nisan — 332 de Peride bulunmak üzere şevket-meşini ve gerek bunların ve gerekse Çarsancak ve havalisinden toplanacak efradın da kıtaata misafir verilmesini ve bunların sureti istihdamlarının bilâhare bildirileceğini > emrediyordu. 14 — Nisan — 332 sabahı Sv. Bl. ü kısmen şimale geçirilerek Muhindi, Mazkirt ve Vaskirt köprüsü istikametlerinde keşfe gönderildi. Bunları takiben diğer kıt'alar geçmeğe devam ettiler. Mevsim sebebile sular yükselmiş olduğundan Peri suyu geçit vermiyordu. Vesaitte hemen yok gibi idi.

İstihkâm Bl. ü tez elden 50 : 60 metre uzunlukta ve bir buçuk metre genişlikte bir köprü ile iki kayık yaptı . Bugün akşama kadar pek çok

— 41 —

müşkülâtla Sv. bölüğünün bir kısmı ile üç piyade Bl. ü ve ekmekçi takımı Perİ3re [Suyun şimaline] geçirildi.

Tümenin hareket yapacağı mm t aka arazisi pek arızalı olduğundan her şeyden evvel hasta ve yaralılarını düşünerek Peride bir revir bir tecrithane ve karantinehane vücude getirilmekle beraber ileriden geriye hasta ve yaralıları taşımak için bir teskere iki katıra bağlanmak sure-tile sıhhiye Bl. nakliyesinde bir teşkilât yapıldı. Pertekteki 46. alay K.; yaptırdığı keşifler neticesinde Munzur suyu üstünde bu mevsimde piyade geçidi olmadığını, Pertek ten- Hozat üzerinden Mazkirt ve Periye olan telgraf hattının asiler tarafından tahrip edilmiş olduğunu tümene yazdı ve asilere karşı vazifesine dair talimat istedi. Bugün alaya jandarma taburundan 137 mevcutlu bir Bl. ile seyyar jandarmadan 40 atlı jandarma iltihak eylemişti.

Yarın da 40 atlı  ile seyyar  jandarmanın  evvelce  bu  mm takadan çekilmiş olan bakiyesinin de geleceği bildirilmişti. Fakat alay; bunların, manevî  kuvvetlerinin  bozuk  olduğundan  mevcudu  fazladan  kabartmaktan başka bir işe yaramıyacağnıı tümene yazarak alayın kuvvetlendirilmesi lâzım, ise tümen yanındaki IV. Tb. un gönderilmesini ve Pertek civarında bulunan bütün  jandarmaların da  Dersim K. emrile komutası altına verildiğini  tümene bildirmişti.  Tümen, alaya  verdiği  cevapta:" Peride de  aynı tertibatın mevcut olduğunu, IV. Tb. un gönderilmesine imkân olmadığını ve ödevi hakkında talimat verileceğini bildirdi. Tümene iltihak edecek seri ateşli dağ bataryaları henüz.iltihak etmemişlerdir.

Peri cihetinde yapılan keşifler neticesinde asilerin Kızılkale garbişima-lisindeki sırtlarla Kerney ve Pozo mezraası ve Köktepe civarında dağı nık kümeler halinde bulundukları ve mevcutlarının tahminen 300. kadar olduğu ve bir kısmının da aileleriJe eşyalarını şimale doğru götürmekte oldukları öğrenilmiş ve Köderiç ve Çumi yakınlarında gönüllülerle bir defa müsademe olmuştu.

15 — Nisan — 382 de istihkâm Bl. ünün yaptığı kayıktan istifade edilerek akşama kadar 4. alayın II., IV. taburlarile III. Tb. undan bir buçuk bölük, Sv. Bl. ü, adi dağ ve ekmekçi takınılan Peri suyunun şimaline geçirilmiş ve 4. alayın I. Tb. u ile III. Tb. u bakiyesi ve 46. alayın IV. Tb. u, sıhhiye Bl. ü, tümen karargâhı, istihkâm Bl. ü suyun cenubunda kalmışlardı . Asiler hakkında alman haberlerde Maştan, Kızılkale, Kumkar, Kerney hattının şimalindeki tepelerde ve Mazkirdin şimalinde Sinevar Komu ile Kırklardağı arasında muannidane müdafaaya hazırlandıkları ve Demirtaht civarında da gayet dağıuk ve az kuvvette bulundukları öğrenilmişti. Sv. Bl. ünden alınan raporda  Pozo mezraasma  250 : 300

— 42 -

kadar asinin geldiği ve akşama doğru Kerney karyesine çekildikleri ve asilerin birinin silâhlı olarak ü gecesi yakalanarak gönderildiği bildirilmişti .

16 — Nisan — 332 de 46. alay K.  Pertekten  yazdığı  bir  raporla Perteğin şimaligarbî  istikametinde  çıkarılan bir keşif koluna  Sağman karyesinin 5 kilometre  şimalinde yirmi kadar asi tarafından ateş edildi ve bir çeyrek kadar müsademeden sonra  keşif kolunun avdet eylediği, bir gece evvel de Zıve karyesine  mevaşi almak için baskın yaparı asilerin hiçbir şeye muvaffak olamadan  avdet ettiklerinin ahaliden öğrenildiği bildiriliyordu.

17 — Nİ3an — 332 de Peri şimalinde  Çangal — Pozo mezreası — Munzur suyu  vadisile  Göktepe  istikametlerinde  keşfe  gönderilen Sv. Bl. ünün raporunda da Pozo mezraası  istikametine giden keşif  koluna mezreanm garbindeki Kom mevkii ile Kıztlkale  garbindeki  Kumkarm cenubundan ve Gezrek şimalişarkisindeki sivri ağaçlı tepe ile Kızılkale-nin şimalindeki  yüksek tepeden  ateş  edildiğinden  Bl. büyük  kısrnile keşif kolunu takiben  ilerlediği  esnada  asilerin  keşif koluna  taarruza başladıklarını ve bölüğün de müsademeye iştirak etmesini müteakip asi- lerin çekildikleri görülmüş ise de az zaman sonra  kuvvet alan asilerin bir kısım kuvvetle cepheden ateş ederek diğer kısımkırile de bölüğün iki cenahından  sardıkları ve bu suretle bölüğü kuşatmak istedikleri ve bu sebeple  bölüğün  cenuba çekildiği ve asilerin tahmine göre  300 kadar oldukları, Göktepe istikametine giden keşif kolunun da muhtelif mahallerde 150 kadar asi gördükleri bildirilmekte idi.

Dersim K. inin Elâzizden 16 — Nisan — 332 de yazılıp 17 — îfeanda

alınan emrinde:

«1 — 46. alay taburları alay K. nm emri altında olarak 17 —Nisan—332 de hareketle Paşavank — Vaskirt — Munzur köprüsü üzerinden Peri civarında bulunan fırkasına iltihak edecek ve 17 — Nisan — 332 akşamı Paşavankta, İS — Nisan — 332 akşamı Dağbağda bulunacaktır.

2 — Müfreze  nezdindeki adi cebel topu ile jandarma ve gönüllü kıt'a-

l&n Elâziz jandarma alayı K. nın eniri altında olarak Pertek civarında kalacak ve elyevm işgal edilmiş mevazii bugün teslim alacak ve Sakaltutan dağı, Süpürgeçdağı hattı balâsını işgal edecektir.

3 — 46. alay esnayı harekette eşkıyanın  teşebbüsatını şiddetle def ve

bilhassa (Tanız — Kaçarülya — Şamlı) hattına karşı keşfiyat yapacaktır. Esnayı harekette fırka bu alayla irtibatta bulunacak, icap ederse geçit harekâtını temin edecektir.

— 43 —

4 — ^.g  ala}* hareketini  eşkıyaya  sezdirmiyecek ve Paşavankta  iken

kuvvetli keşif kollarile cephesini setredecektir .

5 — Jandarma müfrezesi 17 : İS de fazla miktarda keşif kolları çıkara-

rak başka türlü emir almadıkça İS— Nisan — 332 de 50 : GO atlıyı Paşavanka gönderecek 19 da Tanız — Çevirme istikametinde bir kısmı kuvvet ve bir kısım gönüllüler nümayiş yaparak Munzur cenubııgarbisindeki eşkıyanın şarka geçmesine mâni olacak ve 46. alayın hareketini sezdirmiyecektir.

B — İşbu müfreze Peri kolile daimi irtibatta bulunmalıdır.

7 — 13. Fırka (Peri — Palo) telefon hattı yerine (Peri — Pertek) telefon hattını tesis edecektir. [Bu is. (Peri — Palo) hattı şimdiye kadar yapılmadı ise yapılacaktır].

S — Ben bugün [ 16 — Nisan — 332 de] hareketle Bestekte, 17 —Nisan — 332 de Peride bulunacağım . Emredilmiş ve aynı zamanda şu beyannameyi de neşreylemişti:

Dersim ahalisine

« Dersim  ahalisinden  bazı aşair hükümetin düşmanla  uğraştığı bir sırada  civar  kasaba,  ve  karyelerdeki komşularımı!  mal ve canlarına taarruzla  gaile  çıkardılar . Şimdiye kadar kendilerine lütuf ve merhamet'gösteren hükümete ve vatana- karşı  bu suretle  biyanet  gösteren canilerin cezalanmasını ve Zülfikar  adaletine çarpılmasını Şevketlû Padişahımız Efendimiz Hazretleri emir ve ferman buyurdular. Bu alçaklığı  yapanlar  hükümetçe ve herkesçe  malûmdur.  Hükümete  sadakat gösteren diğer aşair için hiçbir endişeye mahal yoktur. Onların silâhları da kendi yellerinde kalacaktır. Ancak bunlar da kendi iş ve güçlerile meşgul olarak rahat oturmalı ve gasıpları kendi içlerine kabul etmemelidirler. Kabul  ederlerse  kendilerine  asi  muamelesi  yapılacaktır.  Gasıplann bilâkaydüşart dehaleti kabul olunur. Evvelce isyan edipte dehalet eden aşair efradının mevcudu kadar silâh ile tevkif ettikleri eşhas ve yağma ettikleri eşyayı  teslime mecburdur. Asilerden  dehalet  edenler  di vahi harpçe icra olunacak muhakemenin neticesine göre muamele görecekleri ve kabahatsiz oldukları anlaşılanlar serbest bırakılacaktır . Ancak ledibat esnasında yeniden müsademeye  müracaat edenler badehu dehalet ederlerse cezaları bittabi daha ağır olacaktır * .

Dersim komutanlığı 17—'Nisan— 332 tarihli enirinde: « 13. Fırkanın yarın [18 — Nisan — 332 de] şalakla beraber (ŞiJek— Sindamdağı — Munzur suyu) hattına karşı kuvvetli keşif kolları göndererek eşkıyanın işgal ve tahkim etmekte  olduğu  mevzileri ve kuvvetleri hakkında malûmat almasını;

Eşkıyanın  ufak  kuvvetleri  tart ve boş olduğu  takdirde  ( Kavak-tepe — Çayır) hattında sabit keşif kolları terketnıesini> istedi.

Pası köyünde bulunan süvari "bölüğü de \l — Nisan — 332 tarihli raporunda : «Kirney şimalişarkisindeki Kavaktepede tahminen- 200, Çankaim 1,5 km. şiraalindeki tepede 40 kadar asinin bulunduğunu, Demirtaht köyünde asilerin bulunmadığını ve Beyler mezraasmın da bu sabah yakıldığım ve bunun üzerine asilerin Danaboran deresi boyunca Kirney istikametine çekildiğini > bildiriyordu .

13. Tümen komutanı geceden 18 — Nisan için Peride bulunan kıt'a-larına şu suretle vazife verdi:

4. Alay ve süvari bölüğü kumandanlığına <1 — Şimdiye kadar yapılan keş fiyat neticesinde  ıısat,  Kavak tepe  ve

Şurdada tecemmu etmiştir.

2 — Alayınız yarın [18 — Nisan — 332] saat 5 te harekete geçecektir. Keşif kollarile ( Kışap — Kavaktepe — Hüseyinağa mezraası) hattını keşfettirecek ve usatın merkezi tecemmüü ve kuvveti ve tahkimatını anhyacaktır. Bir numaralı keşif kolu [ Sağcenahtaki taburdan seferber mevcutlu bir takım] Ayvatlı — Maştan — Muhindi istikametinde; iki numaralı keşif kolu [III. taburdan bir bölük] Komkar üzerinden Kavaktepeye doğru yürüyecek; üç numaralı keşif kolu [Şimdiki mevcutta bir takım ] Göktepe üzerinden Söğüde  doğru

ilerliyeceklerdir.

3 — Süvari bölüğü Muhindi istikametinde bir zabit keşif kolu göndere-

cek ve asıl bölük Çankal — Kom — Danaboran istikametinde keş-fiyat icra edecektir. Gerek süvari keşif kolu ve gerek süvari bölüğü sağında ve sulunda hareket eden piyade keşif kollarile irtibat tesis edecek ve her piyade keşif koluna dörder atlı verecektir.

4 — Piyade keşif kolları lâzımgelen malûmatı istihsal için müsademeyi

kabul edecektir. Kavaktepe — Süğüttepe usattan hâli olduğu takdirde işgal olunacak ve ileri karakol (Çat — Kavak — Söğüt) hattında tesis olunacaktır .

5 — Kıtaat sebükbar olacak ve beher  nefer  üzerinde  nizamî  cepane

210 fişek bulunacaktır.

6 — Keşif kolları emniyet tertihatüe ilerliyecekler ve geri  ile  irtibatı

kat'iyyen unutnnyacaklardır . Bundan maada eşkıyanın her tepeden ateşine maruz kalmamak için keşif kollarının daima hattı balâları takiben ilerlemeleri ve ileri ve yanlarını piyade keşif kollarile temin eylemeleri lâzımdır> .

— 45 —

Harekat, emrolunduğu üzere yapılmış ve  usa t  şimale  doğru  firar etmiş olduklarından İS —Nisan — 332 de 13. tümen komutanı ki falarına şu emri verdi: <_1 — Usat Kavaktepe ve Kirney havalisinden geriye firar etmiştir..

2 — Alayınız Muhindi deresine karşı  Canikle  Maştan  arasındaki  sırt

boyunca (Dosta] — Kavaktepe — Söğüt) hattında ileri karakol tesis edecektir .

3 — Süvari bölüğü piyade sağcenahı  ilerisinde  bir  vedet  [ Fransızca

lügat manası: Süvari karakolu ] ikame edecek, bundan maada Mazkirt istikametinde Söğüt ilerisinde yine kuvvetli bir vedet bırakacak ve bölük Göktepe civarında bulunacaktır ve Demirtahta karşı ileri karakolun solcenahmı temin edecektir.

4 — İşbu iki vedet usat hakkında büyük karakollara malûmat verdikleri

gibi aynı zamanda muıtakasmda bulunduğu ileri karakol tabur K. ma da malûmat verecektir.

5 — 46. alayın IV. taburu ve makinah tüfek bölüğünün bir takımı bugün

[18 — Nisan — 332] akşam Dnğbağa gelecek olan alayına iltihak edecektir. IV. Tb. geceyi Kızılcık civarında ve makinah tüfek takımı Peri kasabasının şimalinde mezraalar civarında geçirecektir. Mezkûr alay geceyi Dağbağ, Kızılcık, İsmail civarında geçirecektir.

6 — Kıtaat,  ileri  karakol  mukavemet  hattında  tahkimat  vücude

getirecektir.

7 — Topçu zabiti ayrıca benden emir alacaktır.

S — Ben Peri kasabasının şimalindeki çayırlıktayım.

9 — Alay merkezi Şobek şimalindeki sırtlarda bulunacaktır».  .

f| — Nisan gecesi verilen tümen emrindeki istikametlere de keşif ki faları çıkarıldı.

4. Alay komutanından gelen ilk raporda ikinci taburdan Çangal istikametine gönderilen keşif koluna asilerin ateş ettikleri, ikinci raporunda IV. taburun çıkardığı keşif kolunun verdiği haberde Seyitler karyesi ahalisinin kamilen eşki3~a ile firar etmekte oldukları ve ambarlarında cüz'î miktarda buğday, arpa ve burçak olduğu, ahaliye kaçmamaları için kat'iyyen kendilerine bir fenalık yapılmıyacağını, iş ve güçlerile meşgul olmalarının ilân edilmesini tabur komutanına emreyle-diği, saat 4 sonrada alman üçüncü raporunda da Pozu mezraasmda şimdiye kadar asilerle kâh şiddetli ve kâh hafif ateşle müsademenin devam etmekte olduğu ve bu sebepten ikinci taburun emredildiği veçhile bugün Söğüdü işgal edemiyeceği ve fakat buna mukabil Komda bir bölük bulunduracağı ve Kızılcaya gidecek olan 4G. alayın IV. taburunun

_ 46

Çangala doğru uzayarak Korudaki bölük ile irtibatta bulunmasının em-redilmesini arzediyordu .

Süvari bölüğünden saat 7 sonrada alınan raporda da: <Emrolunan istikamette hareketle Pozo mezraasmm cenubundaki yüksek sırtlara geldiğinde piyade keşi£ kollarının Kızılkalenin şimalindeki yüksek tepe ile Danaboranm cenubundaki dere hattından asilerle ateş muharebesine başladıklarını, süvari bölüğünün karşısında 15 kişi kadar asinin bulunduğu piyade keşif kolları karşısındaki asilerin bidayette miktarları az iken soldaki keşif kolunun Danaboranm cenubugarbisine çekildikten sonra Şorda garp sırtlarından bu cihetin 300 kadar asi ile kuvvetlendiğini» bildirdi.

Bugün [18 — Nisan — 332 ] Dersim  komutanından  alman emirde aşağıdaki maddeler emrediliyordu :

<1 — 19 / Nisan / 332 de Çemişgezek müfrezesi Hozat ve Pertek müfrezesi Tanız istikametinde keşfi taarrıızî yapacaklar ve asi köyleri yakacaklardır.

2 — Fırka işgal etmiş olduğu mevzii  muhafaza  ve tahkim edecek ve ilerde bulunduracağı  ikişer  taburlu iki alayın  kuvvetli  ihtiyatları haricî cenahlarına alacaklardır .  ( Çahbaba — Canik — Diryan — Kavaktepe  —  Kir — Kom — Harabe yılanlı  —- Munzur  suyu) hattı küçük karakol hattı ve aynı zamanda fırkanın hattı müdafaa* sidir. İşbu alaylardan birisine  bir top ve bir makinalıtüfek  takımı verilmelidir.  Canikten Peri suyuna kadar  olan  kısım  kuvvetli bir surette  keşif  ve tarassut  olunacak  ve Lemit  köyü de yakılacak, ahalisi tutulup  getirilecektir.  Süvari  bölüğü  bu hususta istihdam

edilecektir.

3 — Üç taburlu bir alay piyade ile iki makinalıtüfek takımı Gödene—

Morsta ve Şomicle ihtiyat olarak bulundurulacaktır. İhtiyat alayından şimdilik bir bölük kemafissabık Munzur köprüsünü muhafaza edecektir.

4 — îzoli aşiretine  mensup  Maştan, Muşta  Şako Komu,  Seyit Hişt

köyleri ihrak ve bu köylerde bulunan erkekler derdest olunarak Periye sevkolunacaktır. Balâde mezkûr ileri karakol hattının cenubuna tesadüf eden kura vesaireye hiçbir şey yapılmıyacaktır. Köylerde iş ve güçlerile uğraşmaları emrolunacaktır.

5 — Ben 19 — Nisan 332 de Peride bulunacağım >.

13. Tümen komutanı  bu  emrin  tatbiki hususunda {f — Nisan — 332 de şu emri verdi:

— 47 —

<1 — Şükrü Beyle İsmail Hakkı Bey m el f uf teşkilât [1], emri mucibince müfrezelerini teslim alacaklardır :

2  — İsmail Hakkı Bey müfrezesi (Halik [Dahil] — Kavaktepe [Dahil])

Şükrü Bey müfrezesi (Kavaktepe [Hariç] — Kerzi [Dahil] — Harabe-yılanlı — Gök tepe) hattını muhafaza edecektir. İşbu hat küçük karakol hattı ve aynı zamanda fırka müdafaa hattı olduğundan tahkim olunacaktır. Her müfreze ihtiyatını cenahı haricisi gerisinde bulunduracaktır. 4. alay IV. taburunun ihtiyatını Mastanda. Şükrü Beyin müfrezesi ihtiyatını Harabeyılanbda .

3 — 46 . Alay makinalıtüfek takımile  Göderiç,  Mor,  Şomide  ihtiyat

olarak bulunacaktır. Bir bölük te şimdilik kemafissabık Munzur köprüsünün muhafazasında kalacaktır.

4 — Süvari bölüğü Ayvatbya gelecek ve 4. alayın IV. taburunun sağ-.

cenahında suya kadar kuvvetli surette keşif ve temin edecektir.

5 — Lemit [ Peri suyu üzerinde ] süvari  tarafıdan  ibrak olunacak ve

ahalisini tutup getirecektir . Hakkı Bey müfrezesi İzoli aşiretine mensup Maştan. Muşta Sako Komu. Seyit Hişt köylerini yakacak ve bu köylerde bulunan erkekler kamilen derdest olunarak Periye getirilecektir.

6 — İleri karakol  hattının  cenubuna tesadüf eden sair köylere hiçbir

şey yapılınıyacak ve köylülere iş ve güçlerile uğraşmaları emrolu-nacaktır.

7 — Emrolunan tertibat saat  5 sonraya  kadar  alınmış  olup fırkaya

bir kroki ile bildirilecektir. Bütün  kıtaatın yekdiğerile irtibat hâsıl

etmeleri mültezemdir. S — F.irka karargâhı Peridedir. 9 — Makinalıtüfek bölük komutanı; tekmil bölüğün kadrosu mucibince

hayvanatını ve cepanesini takımlara müsavi surette taksim e3rliyecek

ve neticesini fırkaya bildirecektir > .

46, Alayın ikinci, üçüncü taburlarının Dağbağa geldiği, üçüncü taburla Yılanlı köyü ile Munzur suyu arasının kapandığı ve bu taburun sağındaki 4. alayla irtibat peyda ettiği ve bir zabit vekili kumandasında Pozo mezraasma bir müfreze konulduğu alay komutanı tarafından bildirildi.

4. Alay komutanı; 18 — Nisan — 332de III. taburun çıkardığı keşif kolunun yaptığı müsademe hakkında şu tafsilâtı vermiş ve 13. tümen de

[1] Bu Teşkil/Ha ait emir bulunamamıştır. Yalnız müteakip barekâta nazaran şüyîe olduğu ani aşılmakta djr:

4. Alayın III. ?  IV. taburları : Hakkı . \ i I. ve II. taburları : Şükrü . / ^

— 48 — bu raporu aynen  19 — Nisanda  Dersim  komutanına malûmat olarak

bildirdi*.

<1 — 18 / Nisan / 332 saat 2,30 evvelde alınan emir mucibince 2 No. lı keşif kolu ihzar edilerek  saat 5 evvelde hareket  olundu. Kumkar köyü — Kavaktepe istikametile  hattı balâ takip olunarak etrafına hissettirnıeksizin vukuatsız olarak etraf mtikemmelen keşfettirilerek tertibatı mükemmele ile Kavaktepeye muvasalat olundu . 2 — Kavaktepe yayık  ve naürtefi  olduğundan  evvelâ tertibatı lâzime alınarak tepenin  bir kısmı  işgal  olunurken  mukabil  cihetlerinden dahi düşman  tepeye çıkmak  üzere  iken  karşılaştı  ve  müsademe başladı. Hemen takviye olunarak düşman  tepeden, tepenin altındaki Komi karyesine  iltica eylediler.  Köyde bir  müddetçik  müsademe devam etti. Eşkıya mevkiin  sarplığından bilistifade  1300 m. kadar karşıdaki sırtı işgal eylediler. Müsademe saat 7 evvelde başladı saat 2 sonraya  kadar  şiddetlice  devam  etti ve sonra  beşe kadar pek

hafif oldu.

3 — 1300 Metre Kavaktepe mukabili olan yani şimalinde bulunan ve Korcik karyesine 1,5 kilometre mesafede bulunan mezkûr sırta taarruz olunarak eşkıya tardolundu. Eşkıya kamilen Korcik karjesi ve civarını tutarak ve pek çoğalarak şiddetle mukabeleye başladılar. Maksatları Koricik, Hasan Nurinin Konıu, Ali Ağanın-evleri nam Seyitler karyesinin eşya ve hayvanatını şimal istikametine kaçırmak idi. Buna muvaffak oldular. Bizim de maksadımız harici bulunan taarruz ileri götürülmedi. Şu halde Kavaktepe, Korcik — Hasan Nurinin Konıu — Ali Ağanın evleri nam kura bizzat harbe iştirak ederek şimale firar ettiler. Yalnız müsellâh erkekleri harp için kaldı.

4 — Eşkıyanın adedi 500  tahmin olundu. Ekseriyet bakıda tadat olu-

nan kura ahalisinden idi. Bu cihet Alan ve Haydaran aşairine giden yolların merkezi ve dağlık olmasından ve seyitlerinin köyleri bulunmasından fazlaca mukavemet gösterdiler.

5 — Askerden bir şehit  ve bir mecruh vardır. Bu müsademenin niha-

yetine doğru gelen gönüllü Palonun Zaza çetesi hakikaten cesaret gösterdiler.  Bir şehit ve bir yaralıları  vardır. Düşmandan fazlaca

zayiat vardır.

6 — Saat  5 sonrada eşkıya tamamen firar ederek Kavaktepe, Kızılkaie

arasında tertibat alınıp gecelenecektir.

20 — Nisanda tümen K. , tümene iltihak etmek üzere yolda bulunan seri ateşli topçu III. Tb. K. ına gece olsa bile hiçbir yerde gecelemeden hemen Periye gelmelerini emretti .

'  - 49 -

00 — Nisan — 332 de tümenin Dersim K. na 4. alaydan  teşkil olunan iki  müfreze  mıntakasile  bu müfrezelerin  keşifleri ve vukubulan müsademe neticelerini şu suretle bildiriyordu : <1 — 4. Alaydan  mürettep müfreze  [İsmail Hakkı Bey müfrezesi] ki,

mıntakası sağcenahmdan Kavaktepe [Dahil], 4. alay K. V. Şükrü

Beyin maiyetindeki müfreze  mıntakası  Kavaktopeden [ Hariç ] sol-

cenâha kadar imtidat eder .

2 — Bugün 4. alaydan mürettep müfrezeden bir numaralı keşif kolu [ Bir takım kuvvetinde ] Holoman — Koman, iki numaralı keşif kolu [Bir Bl. kuvvetinde] Muhindi — Şobek, üç numaralı keşif kolu [ Bir takım kuvvetinde] Kopik ve 4. alay K. V. müfrezesinden bi/ numaralı keşif kolu [ Bir takım kuvvetinde ] Şorda üzerinden Kaşfcon, iki numaralı keşif kolu [Bir Bl. kuvvetinde] Danaboran üzerinden Sindamtaşına, üç numaralı keşif kolu [ Bir takım kuvvetinde ] Demirtaht üzerinden Hüseyin Ağa mezraa3ina doğru gönderilmiştir. Keşfi ya t netayici berveçhizir arzoiımur:

Bir numaralı keşif kolu hiçbir müsademe etmemiştir. İki numaralı keşif kolu Kopik istikametinde ilerlerken kırk kadar usat Kopik karyesinin şark sırtlarında hattı balâyı ve 50 kadar kuvvetin dahi Kopik ile Korcik arasındaki tepeyi tutmuştur. Üç numaralı keşif kolu Lodek — Kopik istikametinde ilerliyemedi. Karyeler hattı içtimada bulunduğundan iki taraf tepelerinden uzak mesafeden ateşe maruz kalmış ise de mesafenin uzakbğmdan Şilek karye3İ üzerine yerleştirilen adi cebel topu ile birkaç mermi endaht edilmekle usafc dağıtılmıştır. Bir kısım düşmanın Korcik karyesinden cenuba doğru firar ettikleri görülmüştür» 4. A. K. V. müfrezesinden; bir numaralı keşif kolu usattan saat 1 sonraya kadar eser görmemiştir. İki numaralı keşif kolu Danaboran karyesinin garp sırtlarında usatla saat 11,30 dan 12,30 a kadar müsademe etmiştir. Bu müsademe neticesinde usat firar etmiştir. Üç numaralı keşif kolu Demirtaht köyüne iki kilometre kadar yaklaştıkta saat 9,35 evvelde mezkûr köyün şimalindeki sırtlardan hafif ve fasılalı ateş başlayarak Demirtaht gerisinde birkaç kişinin firar ettiği görülmüştür. Saat 12,20 sonrada usat adedi tezayüt ederek kesbi şiddet eylemiştir. Müsademe neticesinde usat firar eylemiştir. Emrolunan köylerden bazılarının ihrak edildiği görülmüş olup hangi köylerin yakıldığı alelesami bilâhare takdim kılınacağı ve kıtaatın şimdilik bir zayiatları olmadığı, cepane sarfiyatının yakılan köylerin esamisile birlikte arzolıı-nacağı> .

Lahika    4

— 50 —

Tümenin \\ — Nisan raporunda da < Hodan — Boran istikametinde gönderilen süvari keşif kolu bu civarlarda usattan bir eser görmemiştir. Ahali iş ve güçlerile meşguldür. 2,30 sonrada Demirtaht köyünün şimal sjrtlarmda az miktarda usat görülmüştür. Gece ambarlan yakmak üzere ateş hattına 1,5 km. mesafede Şilek karyesine dahil olan usat yalnız köy ağasının hanesini yakarak ailesini ve eşyasını götürmüş ve ambarı ateşleyeceği sırada 4. Alay mürettep müfrezesi yetişerek süngü hücumile usat tartdedilrniş ve alessabah Lodek — Korcik karyeleri arasında beş yüzü mütecaviz usat toplanmıştır. Çat ve Muhindi karyeleri ahalisi muavenet istirhamında bulunmuştur > .

21 — Nisanda Dersim K . Peri suyunu geçen  bataryalarla  gönüllülerin bugün kıt'alara verilmesini emretmişti.

13. Tümende topçu S. alayın III. Tb. K. na suyu geçmiş olan bataryadan iki seri dağ topunu 4. alaydan mürettep müfrezeye ilhak etmek üzere Ejzılkalenin şarkında bulunan müfreze K. Bnb. İsmail Hakkı nezdine diğer iki topunu 4. alaya ilhak olunmak üzere Harabe Yılanlıda bulunan müfreze K. Bnb. Şükrü nezdine gönderilerek bildirilmesi ve diğer iki bataryanın da Hoşide 46. Alaya tahrikini emretti ve bu emrin birer suretini de malûmat olarak 4.. A. müfrezelerile 46. A. K. na bildirdi.

22 — Nisanda 13. tümenin Dersim K. na verdiği raporda :

« Riçik üzerinden Şeyhin köyüne doğru tahrik edilen süvari Bl. saat 4 sonrada yazılıp saat 8,20 sonrada alman raporda : Koman — Kolan civarında ateşe maruz kaldığı, usat takriben 80 : 100 kişi tahmin olunduğu bildirilmiştir. İkamet emrinde zikredildiği üzere Muhindiye geri çekilecektir. Sağcenah kolu saat 9 evvelde Kopik köyünün garp sırtlarile Koşmaz cenup sırtlarında eşkıya ile müsademe etmiş, saat 11.50 evvelde piyade avcıları eşkıyayı püskürterek yamaçlara tırmanmağa başlamış, müfreze ihtiyatını teşkil eden taburun vaktinde Kopik sırtlarına yetişemediğinden dolayı avcı hattı yamaçlarda bir müddet tevakkufa mecbur olmuş ise de sevkedilen bir Bl. piyade ile topçunun himayesile tepeleri saat 3,15 sonrada işgal etmiştir. Solcenah kolundan II. Tb. bilnmsademe Sindamtaşmm şimaİişarkî sırtlanın saat: 2,30 sonrada işgal etıniş ve diğer tabur keza bilmusademe Sindam garp sırtlarını işgal etmiştir. Ancak Mazkirtte bulunan bazı eşkıyanın eşya vesairelerini kaçırmalarını men ve Sinevar sırtlarında " görülen cüz'i miktar usatm tenkili için top, makinahtüfek istimal edildiğini ve kıtaat kısmı küllile-rile Kopik şark sırtları — Polan cenup sırtlan — Aşağı ve Yukarı Koşmaz sırtları — Karayazı ve Gamgamik şimal sırtlarile Sindantaşı —

— 51 —

Tarbsur — Mıinzur suyunu  tutmuş olduğunu ve ileri çıkarılacak  keşif kollarından henüz malûmat alınamadığını » bildirmekte idi.

« Bu gece 2050 rakımlı Sinevartaşının gece hücumile Ye bomba isfcimalile zabıt ve kuvvetlice işgalini, Sinevartaşı, Tirgel civarında, Kırklar dağında mağaralar bulunduğundan bunların iyice taharri edilmelerini, işgal olunan mıntaka içinde yakılmamış olan köylerin yaktırılmasın! ve bu işte gönüllülerin kullanılmasüe son vaziyetin ve bugün yapılan işlerin de bildirilmesini » istedi.

13. Tümen de kıfc'alarına verdiği emirle : <1 — Fırka yarın saat 8evvelde berveçhiafci taarruza devam edecektir:

a) Sağcenah  taburu  Hopik  ve Cebir  karyelerinin  şark  sırtlarını kuvvetlice işgal ve muhafaza  ederek gönüllüler  ve keşif  kollan ile (Hopik — Faraç — İlhan — Fatma — Polan) hatları arasındaki mm takada  bulunan köyleri ihrak  ve eşkıyadan  tathir edecektir. Bu taburun yanma ihtiyatı umumiden bir top verilmelidir. Binaenaleyh işbu top saat 7 evvelde tabur nezdinde bulunmalıdır;

b) Sağcenah  müfrezesi:  Kısmı küllisi  ile (Polan şimal sırtları — Gökerik tepesi — Sinevartaşı [ Yani 2050 ]) hattında ve ileri kıta-atile Miralyan — Kara taş — Teştik cenup sırtlarında  bulunacak ve kendi mm takasında bulunan köyleri  a  maddesi veçhile tathir edecektir ;

c) Solcenah müfrezesi: Kısmı  küllisi  ile Kırklar dağı  ve buradan cenuba doğru devam eden sırtlarda Yukarı Çanakçı şimaline kadar ve ileri kıtaatüe Teştik cenup sırtlan [ Hariç ] ile  Munzur suyu arasında bulunacaktır, fşbu müfrezenin Kanoğlu — Manki cephesini sureti'mahsusada keşfetmesi lâzımdır.  İşbu müfreze ilk defa bir taburu ile Sinevartaşı garbinden itibaren Kırklar dağı ve Hokovar sark sırtları istikametinde taarruz ve diğer taburu ile Kırklar dağı Mımzur suyu arasında ilerliyerek işbu kısımdaki eşkıyanın şimale kaçamamasını temin edecek veya Munzur suyuna dökecek yahut hepsini yakahyacak ve köyleri tahrip edecektir ;

d) ihtiyatı umumi derhal hareket  edebilecek veçhile  yerinde kalacaktır.

2 — Süvari bölüğü îzoli  ve Hayran köylerini  tatlar  edecektir. Keza

sağcenahı Peri suyuna kadar temin eyliyecektir. Necip Ağa; maiyetindeki altmış gönüllü ile süvari bölüğü nezdine gitmesi için emir almıştır.

3 — Gece ve gündüz kıtaat nezdindo kılavuzlar bulundurulması lâzımdır.

Mürfctep müfreze kendi yanındaki gönüllülerden nısfını 46. alayın IV. taburu nezdine gönderecektir.

4 — Ben yarın saat 8 evvelde Surda üzerinden Gamgamik — Sınevaf-

taşı istikametinde hareket, edeceğim?.

işbu enirin altına hatıra olarak: <1 — Solcenah müfrezesinin rnmtakasmda mağaralar çoktur. Müteyakkız

bulunulmalıdır.

2 — Taarruz eden kolların beyhude yayılarak  yorulmayı mucip olma-

mak için icap eden mmtakalara  keşif kolları  çıkararak  mütebaki kuvvetle  açılmış  vaziyette  ilerlenmesi ve lüzum  görüldüğü halde ' derhal icabı kadar kuvvetin yaj'ilması lâzımdır.

3 — Köylerdeki zahire yakjkmyacaktır.

4 — Vaktinde rapor vermiypn  kıt'a komutanlarına  ihtara ti  lâzimede

bulunulması Dersim  komutanlığından emredilmiştir».

Mürettep müfreze konıutanbğr vasıtasile de; < 46. alaym IV. taburundan süvariye berayi muavenet gönderilmesini emrettiğim takım bir bölüğe iblâğ olunacak ve IsTecip Ağa maiyeti ile birlikte fecirle gönderilecektir. Tabur komutanlığına emrimin bu suretle tebliği > diye emredildi.

23 — Nisan — 332 de yapılan hareketler hakkında 13 .tümen komutanlığından Dersim komutanlığına takdim olunan raporların muhteviyatı şöyle idi:

« 4. Alaydan mürettep sağcenah müfrezesi makinahtüfek takımile beraber IV. tabur sağcenahından Miralyan — Karataş istikametine, III. tabur da Gökerik tepesi — Sinevartaşı arasındaki sırtlara taarruz ile asileri püskürtmüş ve sırtlan işgal eylemişlerdir.

İlk ateş saat 11,20 de açılmış 2,5 saat devam etmiş ve asiler hiçbir yerde mukavemet göstermiyerek mütemadiyen şimale doğru çekilmiştir. Lehülhamd zayiatımız yoktur. Gecelemek için saat 5 te Miralyan — Karataş cenubundaki sırtlarda ileri karakol tertibatı alındığı, 4. alay komutanı vekili Binbaşı Şükrü Bey müfrezesi: I. taburla iki seri dağ topu ile Sindanıtaşınm garp sırtlarında Aşağı Sindam köyünün şarkından Kjrklardağı istikametine hareketle bir bölüğünü solcenahını muhafaza ve ayııı zamanda Munzur suyu vadisini de tarassutta bulundurmak üzere yancı olarak Mazkirt istikametinde hareket ettirmiş, bu tabur kolbaşısile Aşağı Sindam köyü hizalarına geldiğinde Kırklar dağında bulunan asilerin ateşile karşılaşınca ateşle mukabeleye başlamış ve asileri kolayca mevkilerinden def için Kırklar dağının şark ve garbindeki dağlardan iki piyade bölüğü göndermiş, piyadeyi korumak için de topçu Sindam deresinin cenubunda ve hemen Sindamtaşmın garbindeki sırtta mevzi almış ve bir saat kadar fasılalı  surette devam  eden  muharebe

— 53 —

ve topçunun birkaç ateşinden  sonra birbirini  mütekıp  tepeler ve saat

2,30 sonrada da bütün Kırklar dağı şark ve garbindeki tepeleri kamilen elde etmiştir.

XI. Tabur ve iki makinahtüfek: Sindam taşının şarkında ve Gamgamik köyünün cenup sırtlarından Sinevar dağının garp istikametinde hareketle Sinevar dağında mevzi alan asilerin ateşine tutulmuş, yapılan 20 dakikalık müsademeden sonra asiler buradan da defolmuşlardır. XI. tabur Kırklar dağı eteğinde bulunan Şakolanda ihtiyatı olmak üzere Ambar ve Hogovar arasındaki mıntakayı, I. tabur ihtiyatı Kırklar dağı ile bu dağın cenubugarbiye doğru uzanan sırtlarında bulunmak üzere Hogivar — Yukarı Çanakçı arasındaki mıntakayı setir ve temin etmektedirler.

Süvari bölüğü:  46. Alaym  IV. taburundan  verilen iki  mangalık kuvvetle birlikte  Koman — Kolan — Riçik — Kolnan  karyeleri  istikametlerinden  kuvvetlerini  80 kadar  tahmin  eylediği  asilerin  ateşine uğradığı ve dere ciheti süvarinin hareketine  elverişli  olmadığından bu cihete piyade mangalarını göndererek Komanı şark sırtlarından  piyade ile irtibat yaparak muharebe efcmekte olduğunu, piyadelerden  bir şehifc ve bir er mecruh  olduğunu  düşmanla  temasta  olup  elinde  mevcut kuvvetile gece tertibatının tehlikeli olduğunu,  vaziyetin 46. alayın IV". tabur komutanlığına da yazılmış olduğunu  bildirdiler . 13. Tümen |f gecesi için kıfc'alanna şu emri verdi: < 1 — Fırka müfrezelerinin kısmı küllileri (Şeyhin cenubugarbi sırtları — Kopik şimalişark! sırtı— Cebirin  cenup  sırtı — Gökerik  tepesi — Sinevartaşı — Kırklar dağının şimal  yamaçları — Tuzla  kumları cenup sırtları — Harabe — Munzur suyu) hattında bulunmak  üzere geceyi  geçirecektir. İleri kıtaatı (Şeyhin— Kanisipi  [Akpuıar] — Kaçar — Cebir  şimalişarkî  sırtlan — Kemah — Miralyan — Karataş — Gürekhan — Aşağı Kavahin cenup sırtları — Birman — Hogovar — Çantor) hattında bulunacaktır.

2 — 46. Alay sağcenahı Şeyhin cenubugarbi sırtları, solcenahı (Seyifc-aşur — Kemah) hattı [ Hariç ] ; 4 . alaydan mürettep müfreze sağcenahı 46. alaym solcenahmdan olmak üzere solcenahı (Sinevar dağı [Dahil] — Tirgel — Teştik) hattı [Dahil]; 4. alay sağcenahı işbu hattan [Hariç] Murızur  suyuna kadar.

4. Alay Mamekiden Kanoğluna kadar Munzur suyunu sıkı tarassut altında bulunduracaktır. 4. alaydan mürettep müfreze merkezini Gökerik ile Sinevartaşı arasında ve 4. alay Kırklar dağı şimal yamaçlarında tesis edecek ve 46. alay merkezini tümene bildirecektir.

— 54 —

3 — İleri kıtaat asilerle  teması  kaybetmiyecekleri  gibi  yekdiğeri ile

irtibat hasıl edeceklerdir.

4 — 46. Alayın III. taburu ve cebel bataryası Korçik köyünde geceyi

geçirecektir.

o — Tümen karargâhı Kaban köyündedir. 6 — Emir  almak  üzere yarın  [ 24 — Kisan — 332 ]  saat G evvelde

tümen karargâhına bir küçükzabit gönderilecektir > .

24 — Nisan — 332 için Dersim komutanlığından 13. tümene şu emir verildi:       .

<l — Fırka yarın  [24 — Nisan — 332 ] berveçhiati  taarruza devam

edecektir:

a) Bir tabur piyade ve bir top ile istihkâm bölüğünden mürekkep bir müfreze ( Yukarı Şogayik — Kanoğlu ) hattını tarassut etmek üzere Kırklar dağı mmtakasında bulundurulacaktır. Vazifesi Munzur suyunun garbindeki asi aşaire karşı fırkanın solcenah ve gerisini muhafaza etmektir. Bu kuvvet yarın Yukarı Şokayikten itibaren Pulluçayıra kadar olan rmntakayı iyice tarayacaktır;

b) Bir tabur piyade, bir top ve iki makinahtüfek ve yeni gelen gönüllülerden mürekkep solcenah kolu Pah istikametinde taarruzla kısmı küllisi ile Yukarı Komemiş  şarkıcenubisindeki sırtları işgal edecek ve ileri kıtaatını daha ileri sürecektir. Pah garbindeki çayın garbinde bulunan aşair dahi asi  olduğundan  bu kolun o cihete karşı müteyakkız bulunması ve su ile kendisi arasında kaçamıyanların yakalanması lâzımdır;

c) İki tabur  piyade  ve iki  toptan  mürekkep  merkez kolu kısmı küllisi ile Çukurun şarkındaki tepeleri işgal edecek ve ileri kıtaatını sol ve sağcenah  müfrezelerile  irtibat  tesis  edecek  veçhile ileri sürecektir. İşbu kol icabında diğer kollara yardım edebilmek için fazla ihtiyat  bulundurmalı  ve topla  bunların  harekâtım teshil eylemelidir;

d) Sağcenah kolu  kısmı küllisi ile Hiran deresinin şimalindeki sırtları ve ileri kıtaatile Peri suyundan itibaren Şekvan deresi cenup sırtlarını işgal edecektir.

2 — İhtiyatı umumi Sinevartaşı şimali  şarkisinde  yolların telâki ma-

hallinde emre intizar edecektir.

3 — İşgal olunan mıntakadaki köyler evvelce verilen evamir dairesinde

3rakılacak ve ahali var ise silâhlarile. beraber toplattırılacaklar.

4 — Ben yarın saat 9 evvelde hareketle merkez kolunda bulunacağım >.

Bu emre zeyil olarak aşağıdaki iki madde ilâve edilmişti:

— 55 —

1 — İttihadı harekete son derece dikkat olunmalıdır .

0  — Dağlarda eşkıyanın terkettiği hayvanatın keşif kolları ile toplattı-

rılması lâzımdır. Alan aşiretine mensup Kortik,  Kortan, Komemiş, Paşayon köylerile Pah kasabası yakılmıyacaktır > . 13 . Tümen komutam da Dersim komutanının buyruğuna göre kıt'a-larına şu suretle vazifelerini ve taarruz mmtakalannmı söyledi:

1 — Fırka yarın [ 2i — Nisan — 332 ] berveçhiati  taarruza  devam

edecektir. Kıtaat saat 9 evvelde harekâta başlayacak ve irtibatı daima solcenahtan arayacaktır.

2 — 4g  Alay [Süvari bölüğü dahil] kısmı küllisi ile Hayran deresinin

şimalindeki sırtları ve ileri kıtatüe Peri suyundan itibaren Şekyan deresi cenup sırtlarını işgal edecektir .

4. Alaydan mürettep müfreze kısmı küllisi ile Çukurun şarkındaki tepeleri işgal edecek ve ileri kıtaatını sol ve aağcenah müfrezelerile irtibat tesis edecek vecçhüe ileri sürecektir. İşbu kol diğer kollara icabında yardım edebilmek için fazla ihtiyat bulundurmak ve topla bunların harekâtını teshil eylemelidir . 4. Alaydan II. tabur ve bir top ve iki makinaktüfek ve yeni gelen gönüllülerle beraber Pah istikametinde taarruzla kısmı küllisi ile Yukarı Komemiş şarkıcenu-bisindeki sırtlan işgal edecek ve ileri kıtaatını daha ileri sürecektir.-Pah garbindeki çayın garbinde bulunan aşair dahi asi olduğundan bu kolun o cihete karşı müteyakkız bulunması ve su ile kendi arasında kaçamıyanlan yakalaması lazımdır. 4. Alayın I. taburu bir top ve Mazkirde gelip 1. tabur emrine girecek olan istihkâm bölüğü ile beraber Fehmi Ef. emri altında olarak (Yukarı Şogayik —Kanoğlu) hattını tarassut etmek üzere Kırklar dağı mırıtakasında bulundurulacaktır. Vazifesi: Munzur suyunun garbindeki asi aşaire karşı fırkanın solcenah ve gerisini muhafaza etmektir. Bu kuvvet yarın Yukarı Şogayikten itibaren Pulluçayıra kadar olan mm takayı iyice tarayacaktır.

46. Alayın III. taburu ve bir batarya ihtiyatı umumî olarak Sina-vartasının şimalişarkisindeki yolların telâki mahallinde emre intizar edecektir.

3 — Sağcenah kolu [ 46. alay] taarruz cephesinin sağcenahı Peri suyu

ve solcenahı (Cebir— Aşağı Vök) hattı [ Dahil] dir. 4. Alaydan mürettep  müfrezenin  sağcenahı  işbu  hattan [Hariç] (Pirman [ Hariç ]— Bertalan [ Dahil ]) hattıdır. 4. Alay .işbu hattan Darboğaz deresine kadar imtidat eder.

4 — İşgal olunan mıntakadaki köyler evvelce verilen evamir dairesinde

yakılacak ve ahali varsa silâhlarile beraber toplattırılacaktır.

— 56 —

5 — Ben Karataş istikametinde merkez kolunda bulunacağım* .

13. Tümen yukardaki emre zeyil olarak Dsrsiın komutanlığının emrindeki zeyil maddeleri de ilâve etti.

24 — Nisan — 332 de Dersim komutanlığı 13. tümen'komutanhğma aşağıdaki emri vermiştir : <1 — Kırklar dağı mm takasında bırakılan  tabura  kelek  için tulum ve

kelekçi tefrik edilecektir.1:

2 — Bugün mezkûr tabur Turuşmak istikametinde keşfiyat yapacaktır.

İmkân müsait olursa Munzur suyunun sağ sahiline kelekle geçirilecek, bir kısım kuvvet o tarafta nümayiş yapacaktır.

3 — Darboğazdan gelen derenin ve Munzur suyunun sahilinde bulunan

köyleri topla tahribe başlıyacaktır.

4 — Bu tabur, ihtiyatı umumî  gibi olduğu yeri nazarı dikkate alarak

ve kuvvetini fazlaca dağıtmamah ve vazifesini yapmakla beraber topluca bulunmaya çalışmalıdır.

5 — Kıtaatımızın geçtiği köylerde bazı şakilerin saklandığı ve alelhusus

isimleri melfuî olanların aşairi sadıka arasında bulunduğu anlaşıldığından bunlarm ve sair bugibi işitilecek olanların hemen derdestleri de bu tabura aittir. Bu hususta kaymakamlığa da yazılmıştır. İcabında muavenet icrası.

6 — Pah istikametine  gidecek  tabur  fırsat  buldukça  dar boğazdan

gelen derenin sağ sahilindeki köyleri de topla tahrip edecektir. Suları geçmek için şimdiden Çan tur civarında kayıkların ihzarı >. 13. Tümen Dersim komutanlığının yukardaki bu emrini aynen tümen

kıt'alarına bildirmişti. Dersim komutanlığı bugün 13. tümene aşağıdaki

ikinci bir emri de vermiştir :

<1 — Erzurum seyyar jandarma taburu 21 — Nisan — 332 te Plümür— Yoncalık — Mesken — Pajkân — Yukarı Pohoz üzerinden Nazımiyeye hareket eylemiş ve bu müfreze evvelemirde Munzurbaba dağını işgal badehu eşkıyanın garbe doğru firarına mâni olmak üzere taarruz etmek emrini almıştı.

2 — 300 erden ibaret ve Paş civarında bulunmakta olan Kiğı gönüllülerinin Peri suyunu geçerek Munzurbaba istikametinde taarruz ve eşkıyanın Kalman deresinin şimaline müruruna mâni olması emro-lunmuştu. Bir yanlışlığa  mahal verilmemesi ve zamanında irtibata

çalışılması >.

Bugün 13. tümene  müfrezelerden  gelen  raporlarda  şunlar  yazılmakta idi:

— 57 —

«Sağcenah kolu [46. alay] mukavemet görmeden gönüllülerle Peri suyu ile Şeyhin sırtlarını, 46'. alay IV. tabur Kurtlacık, Ribo Mehmet mezraası, Kurt sırtlarını elde ederek 4. alay ile irtibatta bulunduğu ve Hayran deresinin şimal sırtlarında gayet az miktarda asileri gördüğü ve Hayran deresinin cenubundaki Hiçtan kö3Tlerinin yakılmakta olduğu, Süvarinin Danaşakhda bulunduğu; 4; alayda mürettep Binbaşı Hakkı müfrezesi düşmana tesadüf etmeden 46. alay ile irtibatta bulunarak III. taburu i)e (Karsinitaş — Çukurköy — Pah) hattını işgal eylediği ve asilerin Harçik deresini geçmek üzere toplanmakta olduklarını haber aldığı, geri kalan IV. tabur geldiği zaman elde edilen mevzii hu tabura vererek III. taburu Çukur garbinde toplıyacağı;

Solcenah kolu [4. alay II. tabur, bir top ve bir makinalıtüfek takımı] Binbaşı Şükrü müfrezesi kolbaşı ile Pahın bir kilometre cenup sırtlarına vâsıl olduğu zaman Pahın şimal sırtlarında mevzi alan asilerle müsademeye başlamış ve saat 3 sonrada asilerin bulunduğu sırtları zaptederek müfreze kısmı küllisi ile saat 4 sonrada yukarı Komemiş sırtlarını ve ileri kıt'aları ile de (Kortan — Darboğaz dere) hattını tuttuğunu ve Darboğaz hattına sıkıştırılan asilerin birçok sürüler bırakarak Dereboyuna firar etmekte oldukları ve henüz harekete nihayet verilmevip takip etmekte olduğu >. 13. Tümen komutanlığı 25 — Nisan — 332 için 46. alaya vazife olarak şu emri verdi:

<1 — Müfrezeniz yarın [25 — Nisan — 332] kısmı küllisi ile Perisuyu-nun -üzerindeki Simav şimalinden Şekyan deresi şimal sırtları ile Aşevök hattını ve ileri kıtaatile Fildere munsabbmdan Dirahordan cenup sırtına kadar (Karsinitaş — Enzik ) hattına kadar olan hattı tutacaktır .

2— 4 . alaydan mürettep müfrezenin ileri kıtaatının cenahı Karsinitaş ve kısmı küllisini  sağcenahı dahi Danzik civarında bulunduğundan behemehal ve hatta dirsek teması gibi irtibat hâsıl ettirmelidir* . 4 . Alaydan mürettep müfrezeler de:

<1 — Fırka yann [25 — Nisan — 332] saat 9 evvelde berveçhiati taarruz edecektir:

a ) Sağcenah kolu [46. alay] kısmı küllisi ile Şekyan deresinin şimaline geçecek ve ileri kıtaatım Fil deresinin Peri suyuna munsap olduğu mahalden Dırahor cenubuna kadar olan Fil deresinin cenup sırtlarına sürecektir. Paş civarından Düzgünbaba istikametinde harekete memur Kiğı gönüllülerile irtibat tesisine çalışacaktır. Bu kolun bilhassa Fil deresi dahilini ve Düzgünbaba istikametlerini keşif ve Fil deresindeki mağaraları araması lâzımdır;

— 58 —

b ) Merkez kolu [ Mürettep 4. alay müfrezesi ] kısmı küllisi ile ( Danzik şimal sırtlan — Karsini dağı — Karsini) hattında ve ileri kıtaatile Drahor cenubu hariç (Pagadis — Kehver [Dahil]) hattına kadar varacak ve fakat Fil deresini geçemiyecektir. Bu kol bir taburunu her tarafa harekete hazır bir halde merkezi yakınında ihtiyatta bulunduracaktır;

c ) Solcenah kolu [Şükrü Bey kumandasındaki müfreze ve fakat4. alayın birinci taburu hariç ] kısmı küllisi ile yukarı Komemiş şarkındaki tepelerde bulunacak ve ileri kıtaatını (Kevher — Pettik — Darboğaz suyu ) hattına sürecektir. Kutu deresinin ağzını tarassut ettirecektir. Bundan maada Potnik deresinin munsabbından Yukarı Şokayike kadar olan Darboğaz suyunun garp sahilini setre-decek ye eşkıyanın suyun şark sahiline geçmesine mâni olacaktır. Bu mıntakada Harçik ve Yukarı Şogayik geçitleri mühim olduğundan bunların tarassut ettirilmesi ve eşkıyanın firarına meydan verilmemesi elzemdir. Mümkün olursa gönüllü efradı topçu ateşinin himayesinde olarak Darboğaz suyunun sağ sahiline geçirerek keş fi yut yapacak ve eşkıya köylerini topçu ateşi altına alacaktır;

d ) Kırklar dağı mıntakasındaki müfreze [4. alayın birinci taburu] Yukarı Şogayik şimalinde Kap deresinin munsabbından [ Dahil ] itibaren Kanoğluna kadar olan Munzur suyu cephesini tarassut edecek ve eşkıyanın Munzur suyunun sol sahiline geçmesine meydan vermiyecektir. Mümkün olursa gönüllülerden tertip edeceği keşif kollarım suyun sağ sahiline sevkederek keşfiyat ve nümayiş yapacak ve eşkıya köylerini topçu ateşi altına alacaktır. Şogayik ve Nurişmek geçidini tutmak mühimdir;

e ) 4. Alay III. taburu Sinevartaşının şarkında şimdiki ordugâhında harekete hazır bulunacaktır.

2 — Sağcenah, merkez ve solcenah kollan keşif kollarının ileri kıtaatın

daha ilerisine göndererek eşkıya hakkında malûmat alacaktır. Merkez kolu [Mürettep 4. alay müfrezesi] şimalden Nazimiye ^civarına gelmesi memul olan jandarma taburunu arattıracaktır.

3 — Her kol ve kıt'a kendi mıntakasmda bulunan köyleri,  mağaraları

ve mmtakasını tamamile taharri ettirecek ve keşif ve tarassut hususuna ehemmiyet vererek eşkıyanın herbir hareketini vakit ve zama-nile haber alacak ve ara sıra fırkaya da keşif harekâtından ve tertibatından malûmat verecektir .

4 — Kıtaat yekdiğerüe irtibat tesisine fevkalâde dikkat edecektir.

5  — Müfrezeler fırka ile muhabereyi ve irtibat  tesisini  unutrnıyacak-

lardır .

— 59 —

6 — Ben yarın saat 9 evvelden itibaren Kökerik tepesinde bulunacağım. Zeyil: Kıtaatın küçük çap]] mavzer ve gönüllülerin martin,  büyük çaplı mavzer  mermisine nekadar ihtiyacı varsa  bamazbata  fırkadan aldırılması > .

13. Tümenin 25 — Nisan — 332 raporunda:

<■ Ehemmiyetli hâdiseler olmadan müfrezelerin emroluııan hatları işgal eylediklerini ve asiler yanında esir iken firar ve iltica eden bir şahsın ifadesinden asilerin su}ru geçmek hususuna en büyük ehemmiyeti verdikleri ve bu sebeple vuku bulacak müsademelerin ehemmiyetsiz olacağı ve bugün! akşama kadar tümene bini mütecaviz, m e vasi gönderildiği > yazılıyordu.

25 — IsTisan — 332 de 26 -^ Nisan için  Dersim  komutanlığından şu emir geldi :

«1 — Fırka yarın Düzgünbabaya şimaligarbiden  ihatavî  olmak  üzere berveçhiati taarruza devam edecektir:

a ) İleri kıtaatla (Kalman deresi — Sapbaba — Holil) hattına kısmı ■  külli  ile  (Zerkovit  — Düzgünbaba — Bottan)  hattına  vâsıl olunacaktır ;

b ) İşbu hatda eşkıya bulunmadığı takdirde keşif kollan daha ileriye sürülecektir ;

c ) Kanoğlundan itibaren Munzur suyu şimal kısmı veHolilden itibaren Haçik suyunun cenup kısmı setir ve temin edilecek. Kırklar dağı ınınf akasında ki taburun iki bölüğü Pah civanım getirilerek bu müfreze ile Şükrü Bey müfrezesine ihtiyat olarak bulundurulacaktır. İşbu sıralarda Turuşııek, Şogayik, Turak, Cemse}'itban ve saire geçit noktalarına ehemmiyet verilecektir.

2 — İhtiyatı umumî saat 9 evvelden itibaren Karsini üzerinden Kalmana

hareket edecektir.

3 — Ben saat 9 evvelden itibaren merkez kolu ile  beraber  bulunmak

üzere Kalmana hareket edeceğim . Hatıra:

1  — Eşkıyaya  tesadüf  olunmadığı  zaman  keşif  kolları  ile ve ufak

müfrezelerle inin takanın taranması ve diğer kıtaatın topluca, yürüt-türülmesi münasiptir.

2 — Solcenah  kolu ile  Kırklar dağı muıtakasmdaki müfrezenin  nehir

geçitlerini kuvvetli surette işgal edip diğer taraflarda kademeli emnİ3ret tertibatı alması muvafıktır. Bu iki müfreze başkaca bay-vanntın toplanması, köylerin ve mağaraların taharrisile de meşgul olacaktır.

i

Nisan — 332 fca-4. alay Şükrü Bey geçmesine  mâni

— 60 —

3 — Her kol geçtiği mmtakada  aranmamış  mağara bırakmıyacaktır , Çünkü: Pahın garbindeki taşlıklarda, Fil deresinde ve Düzgünbabada çok mağaralar vardır > . 13. Tümende şu emri vermiştir: <1 — Fırka kısmı  küllisi ile ve ileri  kıtaatile  24 rihli emirde zikredilen  hattı tutacaktır . Yalnız

müfrezesi ileri  kıtaatile  eşkıyanın Kutu deresine  O_T___

olmak üzere Kutu deresi munsabbmı tutmuş bulunacaktır.

2 — Müfrezelerin hududu 24 — Nisan — 332 tarihli taarruz emrinde

zikredilen hududun aynıdır.

3 — 4. Alayın I. taburunun bir bölüğü Şogayik cenup sırtında buluna-

cak ve Yukarı Şogayik [Dahil] Çıgater [Dahil]; diğer bir bölük Kabon şarkında bulunacak, Çıgater [Hairç ] Turuşmak [Dahil]; diğer 3. bölük Yukarı Çanakçı şimalinde bulunacak ve Turuşmak [Hariç ] Kanoğlu [Dahil] mm takasını tarassut ettirecektir. 4. Bölük ve müfreze merkezi Hogovarın cenubunda ve Kırklar dağı kelimesinin < ğı > harfinin nihayetinde bulunacaktır . İstihkâm bölüğü solcenah gerisinde bulundurulabilir.

4 — Müfrezeler  kumandanları emir almak üzere fırkaya yanlarındaki jandarmalardan ikişer atlıyı saat 10 da bulunmak  üzere  göndereceklerdir . o — Fırka karargâhı Sinevar dağı yanındadır.

Hatıra : Şogayik geçidinin ateş altına alınması keyfiyeti gayet mühimdir. Tekmil kıtaat yekdiğeri iİe tesisi irtibat edecek ve keyfiyet fırkaya da bildirilecektir> .

13. Tümenin 26 — Nisan — 332 hareketleri hakkındaki raporunda

aşağıdaki hususlar yazılı idi:

< 1 — Sağ cenah kolu 25 — Nisan — 332 de kendi sol cenahının ilerde bulunması hasebile 26 — Nisan — 332 de yerinde kalarak sağ cena-hındaki taburlar "hareket etmiş ve emrolunan hattı bilâ hâdise tutmuştur.

2 — Merkez kolu saat 9,20 evvelde Düzgünbaba garbindeki (Pah — Nazimiye) yolunun Karsini dağım aştığı boyun noktasına 11,30 da muvasalat etmiş ve taarruz için 11,50 de bir taburunu ileri sürmüş, Düzgünbaba istikametine de iki bölükle gönüllüler memur edilerek 3,40 sonrada Düzgünbaba işgal olunmuş ve Sabbaba sırtları ile Kalmanın garbindeki tepe işgal edilmiştir. Usatm bir kısmı arzı teslimiyet etmişler, Erzurum jandarma taburu ile irtibat hâsıl edilmiştir. U3at; fırkamızın gerileri kat'eylediğı şayiası korkusile jandarma alayına te3İim olmuşlardır .

—'61 —

S — Solcenah kolu saat 8 evvelde Körek istikametinde ilerlemiş, sol cenahı Hol ile takriben bir kilometre mesafeye varmıştır. Sağ cenahı da Menvike fakarrüp edince usatm kısmen dere kenarı boyunca ve kısmen de Munzurbaba dağı eteklerine doğru çıkmakta olduğu görülmüştür.

4 — Yukarı Şogayiğe gönderilen bölük suyun sağ sahilinde bulunan usat üzerine ateş açarak 10 kadar maktul, 20 kadar mecruh ver-dirmiştir > .

Aşiret gönüllülerinin j'ağmada bulundukları ve bazılarının da köylerde dolaştıkları görüldüğünden 26 — Nisan — 332 de 13. Tümen kıt'alanna emri ahire kadar hiç. bir gönüllünün avcı hattında istihdam olunmaması ve bunların toplu olarak taburlar nezdinde gerilerde bulundurulması, Kiğı gönüllülerinin derhal mahallerine iadesi ve bu vazifeye 46. alayın memur edilmesi, teslim olan eşkıyanın aile ve silâhlarile beraber teslim alınması emredilmiştir.

13. tümen 27 — Nisan — 332 günü için aşağıdaki emri vermişti : <1 — Bugün  fırka  (Fil deresinin  şimali —Düzgünbaba — Kalman —

Bottan ) hattına, Erzurum jandarma  taburu ( Kalfert — Sapbaba —

Zerkovit şimal payeleri) hattına vâsıl olmuştur.

2 — Fırka  [ 27 — Nisan — 332 ] garp cephesinde evvelce  emrolunan

vazaifi ifada devam ve şimal cephesinde Erzurum seyyar jandarma tabucu ile kendi cephesi arasındaki mıntakayı taharri edecek ve şimal cephesindeki kıtaatile berveçhiati içtima edecektir:

a) Sağcenah kolu Zilede ;

b) Merkez kolu [Alay 4 te mürettep müfreze] Kalmanda, Sapbaba-daki jandarmalar bir bölükle tebdil olunacaktır;

c) İhtiyatı umumî Pahta [46. alayın III. taburu ve topçu ];

d) Solcenah kolu nezdindeki Kırklar dağı müfrezesine mensup bölükler taburuna iade edilecetir. Erzurum seyyar jandarma taburu ile kendi arasındaki mıntakanm ve bilhassa Haçik suyu kenarının ve mağaraların taharri edildiği tam amile anlaşıldıktan ve irtibat tesis edildikten sonra şimale karşı olan kıtaatı  Konıemişin  şarkılıdaki sırtta toplanacak  veya  mmtakası  dahilinde başka  bir mahalde istihdam edilebilecektir.  İşbu müfreze  Mezraai Maliden  itibaren Aşağı Şogayik [Hariç] Kanoğluna [Dahil] kadar olan hattı setir ve temin edecektir.

3 — Erzurum  seyyar  jandarma taburu cenuba doğru 13. fırka cephe-

sine kadar olan mmtaka ile Nazimiye ve Kalfert hattının' cenubundaki mıntakayı ve bilhassa  Harçik suyu kenarını iyice aradıktan sonra,

___  Û.Ö  ___

eşkıyanın cenuba doğru firarına mahal kalmamak üzere ( Kever — Yuva — Tan — 2057 — Munzurbaba — Kalferfc tepesi — Haçik suyu yani Darboğaz) hattını tutacaktır ve Dizik geçidinden garbe kimsenin geçmesine mâni olacaktır.

4  — Toplanacak kıtaat konak  mahallerine  yakından  kendi  emniyet-

lerini behemehal yapacaklardır.

5 — Umum kollar geçtikleri yerlerde keşif kolları çıkararak  dağlarda

kalmış insan ve hayvanları Paha gönderecek ve Kırklar dağı müfrezesi de Periye kadar olan köyleri taharri edecektir.

6 — Emri ahire kadar köyler yakılınıyacakttr.

7 — Müfrezeler işbu emir mucibince emrolunan  tecemmu  harekâtının

icrasına  saat  10 evvelde  başlayacaklardır.  Solcenah  müfrezesile Kırlar dağı müfrezesi emrolunan tertibatı akşama kadar almış bulunacaklardır.  Binaenaleyh işbu iki müfrezeye  telefon  hattı  mevcut olduğundan akşama kadar aldığı tertibatı telefonla  fırkaya  bildirecektir.  Dünkü 26 — Nisan — 332 tarihli  emirde  zikrolunan  geçit noktalarına solcenah ve Kırklar dağı müfrezesinin nazarı dikkatlerini bir daha celbederim. S — Ekmekçi  takımı  hemen  Periden  hareketle Pah ve Mazkirtteki

fırınlan tamire başhyacaktır.

— Müfrezeler nezdinde olup muharebede istihdam edilmek üzere terfik

edilen sıhhiye takımları  tekrar bölüğüne  iade olunacaktır.  Sıhhiye

bölüğü fırka karargâhı yanındadır.

10 — Kıtaatın  toplayacağı  sürülerin  miktar ve mevkii fırka idaresine

bildirilecek ve fırka idaresi talimat dairesinde  muktazasmı ifa edecektir.

11 — Topçu taburuna mülhak olarak gelen cepane kolu Kalebertelanda

toplanacaktır!

12 — Kalman deresi ile Bottan  hattının  şimalinde  emri ahire  kadar

hiçbir köy yakümıyacak ve ahalisine  muti  muamelesi  yapılmakla beraber ihtiyatlı bulunulacaktır.

13 — Fırka karargâhı dünkü [25 — Nisan — 332]  yerindedir [Alman

şarkında Kıl mahallâtmda j. Dersim  komutanlığı  26 — Nisan — 332 de  şu  beyannameyi  neşre t-

mişti:

Dersim ahalisine

Alçak, cahil ve akılsız adamların kendi düşmanlarının sözüne inanarak bazı aşiretler isyan ettiler, hükümeti bir aşiret zannederek kendisine ve aşairi mutiasma hücuma kalktılar, tşte ey ahali <Pah, Mazkirt, Nazimiye civarındaki asi aşiretleri ne hale geldiğini  muti olanlara ne

9

— 63 —

güzel muamele edildiğini gördünüz. Hükümetin adalet ve merhameti kuvvet ve kudreti büyüktür. Onun için nafile yere kendinizi, mal ve mülkünüzü harap etmeyin, hükümetin emrini tutarak evinizde köyünüzde işinizle gücünüzle meşgul olunuz. Bazı düşmanlarınız asi aşair ahalisinden teslim olanla mı öldürüldüğünü söylüyormuş ve sizi hâlâ da al-datıyorlarmış. Yalandır, bunu size söyliyenler alçaktır, düşmanmızdır, elbet askere silah atar iken yakalananlar öldürülür ve öldürülecektir. Başkasına bir şey yoktur. Kabahati varsa kabahatine göre ceza görür. Öldürülmez ve oidürülınüj'or. Dahalet için şartlar şunlardır:

1 — Silâh kullanmadan dahalet edenler silâhlarını, yağma ettikleri eşya ve hayvanatı, istediğim kimseleri teslim edecekler ve içlerine hiçbir asi kabul etmiyeceklerdir. Diğerleri serbestçe evlerinde, köylerinde işle-rile ve güçlerile meşgul olacaklardır.

2 — Silâh  kullandıktan  sonra  dahalet  edenler, dahalet  edinciye kadar Pah ve Mazkirt  civarındaki aşaire -dönecekler ve badehu  silâhlarını, yağma ettikleri eşya ve hayvanatı ve istediğim adamları teslim edecekler ve hepsi hakkında tahkikat yapılarak cezası lâzımgelenler cezasını görecek, kabahati olnuy anlar serbest bırakılacaktır. İşte .size iki yol. Biri harabiyet ve biri selâmet. . . Hangisini isterseniz o yoldan gidiniz.

3 — Bittabi evvelce  asi olanlar kendilerini  pekâlâ bilirler. Tekmil sözlerim  bunlaradır. Muti olanjar  hükümetin has  evlâtlarıdır. Bunlar rahatça, işîerile meşgul olacaklar ve burunları kanasa derhal bana haber vereceklerdir.

27 — Nisanda müfrezeler verilen emir dahilinde vazifelerini yaptılar ve yukardaki beyanname de ahaliye tevzi olundu.

Dahalet eden islâm asilerin Elâzize gönderilmeleri ve nasıl gönderilecekleri hakkında talimat verilerek isyanda önayak olanlarla jandarma ve asker kaçağı ve ermenilerin fırka karargâhına gönderilmeleri kıt'alara emrolnndu ve önayak olanların isimleri bir cetvel halinde bildirildi.

Müfrezelerin 27 — Nisanda yaptıkları hareketler hakkında 13. tümenin Dersim komutanlığına verdiği 28 — Nisan — 332 tarihli rapor aşağıdaki şekilde yazılmıştı :

«1 — Sağcenah kolu kısmı küllisi ile Fil deresinin cenup sırtlarında ve Şekyan deresinin şimal sırtlarından ileri hareketle Kalman deresi, Zerkovit sırtlan istikametinde; sağcenahı Peri suyu ve solcenaln Dırahor istikametinde ilerlİ3rerek Djrahorda bulunan taburla irtibat tesis etmek üzere Fil deresi, Düzgünbaba sırtı cenubuşarkî ve şimali-şarkiden ihata edilerek sağcenah ileri hattı Kalman deresinin cenup

— 64 —

sırtlarını Peri suyuna kadar kısmı küllisi Zerkovifc sırtlarını tutmuştur. Fil deresinde miktarı bildirilmiyen asiler ve sürüler toplanmıştır .

2 — Merkez  kolu  saat  10 da hareketle  Sakbaba  tepesini  ve geçit-

lerini işgal eylemiş, Düzgünbaba şimal etekleri ve mağaraları taharri ve Zile yakınında Kalman deresini tarayarak elde edilen 300 kadar erkek ve kadım tahtı muhafazaya almıştır.

3 — Solcenah Kutu  deresinin munsabbında  gerek sağ  ve gerek  sol

sahilinde sıkıştırılan asiler üzerine saat 11 evvelde ateş açılmış ve müsademe saat 4 sonraya kadar fasılalı surette devam etmiştir. Mit-ralyöz tüfeği usaattan 300 zü mütecaviz kısmını yürüyüş halinde yakalıyarak perişan bir surette dağlara dağıtmıştır. Derenin gerek sağ ve gerek sol sahilinde 100 zü mütecaviz telefat verdirilmiştir. Sudan geçenlerden bir çoğu da boğulmuştur. Bu müsademede iki şehit ve bir nefer mecruh olmuştur.

4 — Yukarı  ve Aşağı Şogayikte geçit  mahalleri  ateş  altına  alınıp

usa tın müruru munkati olmuştur. Keşke karyesinin şimalişarkî sırtlarında dahi makinalıtüfek mevzi alarak geçitleri tamamen ateş altına almıştır. Su ile ileri hat arasındaki mesafe 450 :500 metre kadardır. Turuşmak cihetinde sal yapılması için istihkâm bölüğüne emir verilecek ve netice bilâhare arzolunacaktır. Bazı ufak müsademelerden başka bir hâdise zuhur etmemiştir >.

Bu rapordan sonra 4. alay komutan vekilinden aşağıdaki rapor gelmişti:

Kutu deresi geçit mahallinde Cem Süleyman civarında, usat ile II. taburun S. bölüğü hâlâ müsademededir. Bir makinalıtüfek ile bir top orada harbe iştirak etmiştir. Dündenberi müsademe fasılalı bir surette devam ediyor. Bugün top ateşi başlamıştır. Henüz orada bulunan tabur kumandanından rapor gelmemiştir. Bir takım takviye için gönderilmiştir. Elan ateş devam ediyor. Şu anda müsademenin kesbettiği şekil malûm değil ise de usatın herhalde muannidane davrandıkları mahsûs olmaktadır. Tabur kumandanına rapor göndermesi için tekrar emir gönderdim. Şu hale göre bu mevzide usatın daha bir müddet mukavemet etmek istediği anlaşılıyor*.

13. Tümen komutanı takviye için gönderilen bir takım piyadeyi az görerek bunun bir bölüğe çıkarılmasını alay komutanına emretmekle beraber vak'ayı Dersim komutanlığına da arzetti. Dersim komutanlığı ise verdiği emirde :< Bir bölüğe bir top ile bir makinalıtüfek emniyet edilemez, binaenaleyh  bir bölükle  değil,  serian  iki  bölükle  takviyesi

— 65 -

lâzımdır. İcap ederse tekmil 'ihtiyatı muvakkaten bu müfreze emrine vererek bu işin neticelendirilmesi ve lüsum hâsıl olursa merkez kolunun dahi solcenalıı ile yardım etmesi ve alay kumandanının bizzat işbaşına gitmesi ve herhalde Yukarı ve Aşağı Şogayik geçidinin gözden uzak tutulmaması, diğer alayların da her ihtimale karşı bir an evvel işlerini bitirmesi ve şimdiki halde arama işlerinin bir tabura terkile diğer taburların toplu bir halde bulundurulmaları ve Kalfertte bulunan jandarma taburunun da arkadan sıkıştırması » hususlarını emretti.

13. Tümen komutanlığı Dersim komutanlığının istediği şekilde mes'elenin bir an evvel bitirilmesini 4. alay komutanlığına ve icap eden yardım için de diğer müfreze komutanlarına ikinci bir emir vermekle beraber Şogayik civarına konulmuş olan 46. alayın III. taburunun bir bölüğünü de  taburuna iade eylemesini 4. alay komutanlığına emretti.

28 — Nisan — 332 için tümen müfrezelerine  vazife  olarak  şunları emretti:

«Fırka kıtaatı ve jandarma taburu taharriyatı ikmal edip aralarında bir şüphe kalmadığını yekdiğerine malûmat vermeden 26 — Nisan — 332 de verilen emirde bildirilen tecemmüü yapmayacaklardır. Bu iş bugün akşama kadar bitirilmiş olacak ve arada sıkışmış ve saklanmış hiçbir insan ve hayvan kaim 13-acaktır. 4. alay Harçik suyu ile Munzur suyu üzerinde köprü malzemesini toplayacak ve mümkün olduğu kadar çok sal inşa edecektir. Evvelki emir veçhile gerideki mıntakada bulunan hayvanat toplanacak ve muhtelif dereler keşif kolları vasıtasile aranılacak ve bu işi süvari bölüğü yapacaktır >.

29 — Nisan — 332 de Dersim komutanlığı 13. tümene  Pertek müfrezesini  takviye , etmek  üzere  bir taburla bir topun  Mazkirt — Peri üzerinden  Tamza  gönderilmesini  ve  taburun  1 — Mayıs — 332 de behemehal  müfreze emrine girmiş olmasını  ve  hareketini  mümkün olduğu kadar eşkıyaya  sezdirmemesini  emretmiş ve 13. tümende 46. alayın III. taburunu bu vazife}Te memur etmişti.

28 — Nisan — 332 de kıt'aların  harekât  tarzları  hakkında  tümen raporu şu malûmatı veriyordu:

<1 — Sağcenah kolu Düzgünbabanın şarkından Peri suyuna kadar Fil deresinin şimal ve cenup sırtlarından Kalmanın cenup sırtlarına kadar olan mmtaka dahilindeki dereleri kamilen taramış henüz miktarı malûm olmayan insan ve hayvan toplattırılmış, mağaralarda külliyetli miktar zahire ve hububat mevcut olduğu  görülmüştür.

2 — Merkez kolu dahi bugünkü taharriyatında 100 kişilik iki kafile ile 300 muhtelif res hayvan toplattırmış, mezkûr müfrezenin solcena-hında bulunan Bottan gerisindeki tepeden anî bir ateşle bir nefer şehit olmuştur.

Lahika   5

— 66 —  ■

3 — Solcenah kolu topçusile Haçik deresinin sahilindeki köyler üzerine ateş açarak birçok telefat verdirmiş, Kutu deresi munsabbına doğru topçu ateşi himayesinde bir müfreze ilerliyer.ek bu müfreze Darboğaz suyunun kenarına kadar varmıştır.

Kutu deresindeki kuvvetimizin kâfi olduğu anlaşılmış ise de endişeye mahal kalmamak üzere hertürlü ihtiyata riayeten bir bölük celbolu-narak geceyi orada geçirmesi tensip kılınmıştır. Kutu deresi mun-sabbmın karşısında ve sol sahilinde Darboğaz suyunun en dar mahalline ve suyun kenarına kadar ilerlenerek teslim olmak istemiyen usat öldürülmüş ve sudan geçmek isteyenler de boğulmuştur. Ma -ğaralar taharri olunarak çuvallar dolusu buğday bulunmuştur. Usat ile vukubulan müsademede bir mecruh, iki gaip vardır [Kaybolan iki neferin bilâhare kıt'asına iltihak ettiği haber alınmıştır ]. Suyun karşı cihetindeki usat topçu ateşinin tesirinden Zelbaba tepesine doğru kaçmakta olup miktarı 500 kadar tahmin edilmektedir. Kutu deresinin munsabbı karşısındaki gayet dik ve sarp fundalıkh bir yamaçta kaçmakta olan usatm miktarı lâyıkile tayin edilememiştir.

4 — Kayot civarındaki  orman  ve mağaralar taharri  edilerek usattan

beş altı erkek ve birkaç kadın orman dahilinde tahassun ve askere

ateş ettiklerinden bilmukabele usattan üç kadınla iki erkek itlaf ve

üç kadın, bir büyük çaplı mavzer, 300 fişek elde edilmiş, 200 kadar

koyun, 20 kadar  sığır  toplattırılmış , bilmukabele  usattan ikisinin

mecruh düşmesile arkadaşları tarafından kaldırıldığı görülmüştür » .

29 — Nisan — 332 de hareketleri hakkındaki 30 — Nisan — 332  tarihli

tümen raporunda da şunlar yazılmıştı :

<1 — Sağcenah kolunda bir hâdise zuhur etmemiştir.

2 — Merkezde keşif  koluna  mağaradan  ateş eden şakiler bu kıtaatın

şimalişarkisinde ve yakınında dere içinde sarılmışlardır. Bulundukları mağara pek sarp olup derdestlerine çalışılmaktadır.

3 — Solcenah kolu suyun sağ sahilindeki  usatm Zel dağının üstünden

ve cenubugarbisindeki köye çekildiğini görmüştür. Suyun sahilinde kalan bir kısım usat dahi tazyik edilerek çevrilmiş Kolkamur altındaki sarp ve zaviyei meyyitesi çok bir mahalle sokulmuştur. Müfreze top himayesinde Bottan istikametine tahrik ettirilmiş ve Bottanın şimalindeki dereyi taharri ile sağdan 4. alaydan mürettep müfreze ve şimalden jandarma taburu ile irtibatta bulunacak surette hareketini tanzim etmiştir. Bir müfreze Mezraai Malideki bölükle temas hâsıl etmek şartile Darboğaz deresini takiben Holile hareket ve Holilin cenubundaki derede  jandarma taburu ile  temas hâsıl etmek üzere

.  — 67 —

taharriyata başlamış, suyun sol sahili kemali dikkatle taharri edilmekle hiçbir mağara bırakılmamıştır. Dün icra edilen müsademede Zel dağı üstünde ve cenubugarbisindeki yamaçlardaki hanelere firar eden eşkıya Mezraai Mali civarından yapılan top ateşinin tesirüe Zel tepesi şarkındaki sırtlarda bulunan usat dağıtılmış, bugün alınan emir üzerine Kutu deresi kenarındaki Hayranlı aşairhıe endaht edilmediği, suyun sağ sahilinde Zel dağı köylerine çıkan eşkıya sol sahilde kalmış olan U3atı ateşile himaye etmekte bulunmaktadır. 4 — Erzurum seyyar jandarma taburunun Dağyan ve Kalfertte bulunan müfrezeleri ve solcenah kollarından mürekkep müfrezelerle Holilin cenubundaki ve Bottanın şimalindeki dereye harekâtı mütekabile icra ve mezkûr dere taharriyat ile eşkıya sıkıştırılmış ve fakat netice henüz anlaşılamamıştır ».

30 — Nisan — 332 de Dersim  K. tarafından  13. tümene  şu emir verilmiştir :

< 2 — Mayıs — 332 dö Darboğaz suyunun garbine geçilmek mutasavver olduğundan Darboğaz suyunun munsabbından Holile kadar olan kısmındaki geçitler civarında vesaiti raüruriye ihzarile imbası;

2 — Mayıs — 332 de harekâta başlayacak veçhile kâffei işlerin bitirilmesi ve istihzaratın ikmali ve Darboğaz suyunu geceleyin dahi geçmek için icabı kadar vesaiti müruriyenin ihzarı ve istikşafa tın icrası lâzımdır» .

t Dersim K. bu emre ilâveten: «Mıntakai taarruz Holü, Munzur suyu ile Darboğaz suyunun birleştiği nokta ve Mıınzur suyu üstünde [Okuna-mamıştır] ve Kosor dağı şimalinde Deraliyan köyüdür > demiştir.

30 — Nisan — 332 de devam ettirilen tarama hareketleri hakkında 13. tümenin 1 — Mayıs — 332 tarihli raporunda: <1 — Sağcenah kolu Iriski ve Boğataş hattını  seddetmek üzere Çelik sırtlarile Kerkömile  ayrıca  kuvvet  gönderilmiştir.  Hastalıklarına binaen mağaralarda jandarmaların terkettikleri bir erkek, altı çocuk keşif kollan  tarafından görülerek  Nazımiyeye  sevk  edilmiş  ve başkaca bir hâdise cereyan etmemiştir .

2 — Merkez  kolunda  şayanı  arz bir  hâdise  zuhur  etmemiş ve hat

işgal edilmiştir.

3 — Kcrek suyunun  istikametinin şarkındaki hattı içtimai meyahlarla

mağaraları ve Menvik cenubundan Bottanın şimaline kadar olan ve Mezraai Maliden Holile kadar solcenahtan olmak üzere icra kılman taharriyat neticesinde bu mıntaka dahilinde bulunan dere ve mağaralarda usattan teslim olanlanlardan bir erkek ve mütabakİ3İ kadın ve çocuk 14 neferden  maada  usattan  ferdi  vahit  kalmamıştır.

il -

\i

— 68 —

Kutu deresi munsabbının şarkmdaki taşlıklar içinde usat tarafından cebirle götürülen  ahali ile bir kısım alil usat kalmıştır ki, bunların derdesti için sevkedilen  müfreze  sahilin  kayalıkları ve mağaraları içinde bulunan usatm  yan  ateşine  maruz  kaldıklarından  mezkûr kayalıklara  ilerlenememiş  Darboğaz  suyunun  sahilinde  bir  keçi yolundan başka yol olmadığından mevanii arziye şimdiye kadar bunların derdestlerine mâni  olmuştur. Maamafih esir edilen  kadınların ifadesine nazara-n bunların kâffesi teslim olmak niyetinde bulundukları ve üç gündenberi aç oldukları anlaşılmıştır. Binaenaleyh tahrik edilen müfrezelerin fevkalâde bir gayretle bunları da derdest edecekleri varestei  şüphedir. Usat gerek  piyade ve gerek  topçu  ateşile külli telefat  vermiştir.  Suyun sol  sahilinde  yüzden  ziyade  ecsat görüldüğü ve usatm telefatının kesir olduğu  görülmüştür.  Derenin sol sahilinde ve taşlıklar içinde kalan asiler teslim olmak istemişler-se de karşıdaki usat  mâni  olmuştur.  Müfreze  tarafından  derdest edilecek 17 kadının on beşi karşıdaki asiler tarafından telef edilmiştir. Holilden aşağı  Şogayiğe  kadar  taharriyat  icra  edilmiş,  mezkûr ka5Talık3arda hiçbir asi kalmamıştır. Bu müsademede bir nefer şehit, üç nefer mecruh olmuştur. Gece bir Bl  postasına usat baskın yapmak istemiş ve fakat üçü yakalanmış ve ikisi firar etmiştir. Mezkûr firarı takip olunmaktadır. Derdest edilen bu şakilerden ikisi ermeni olup 306 da müslüman olduklarını ifade etmişlerdir. Kutu munsab-binin şarkmdaki  taşlıkta  taarruz  eden  usat  teslim  olmak  üzere gönderdikleri  muhtarlar  yedine  beyanname  verilerek  teminat ile serbest  bırakılmıştır; Dağ  sahilindeki  mağaralar top ateşile yakılmıştır . 4 —7 Kırklar dağı müfrezesinde taharriyat devam etmektedir > .

13. Tümenin  I — Mayıs — 332  hareketleri  hakkındaki  2 — Mayıs — 332 tarihli raporunda:

< 1 — Sağcenah kolu; 4. alaydan mürettep müfreze ile irtibat tesis etmek üzere çıkarılan keşif kolu Xazımiyeden Sapbaba tepesinin şarkmdaki Kever tepesi altında dere içinde gelmekte olan tahminen 15 kadar usata tesadüf edip «Dur!» emri vermesi üzerine usat silâh istimaline kalkıştıklarından derhal mukabele edilerek usatm gecenin karanlığından ve mevkiin sık fundalık olmasından bilistifade firar ettikleri, 100 res dişi mevaşinin Kızılkaya; 4 erkek, 2 kadın 15 çocuğun da mahfüzen Nazımiyeye sevkedildiği. 2 — Merkez kolunda bir hâdise zuhur etmemiş, taharriyat devam etmekte bulunmuştur.

— 69 —

3 — Solceiıah  kolunda  mahsur  kalan  usat teslim  olmak  üzere  taş

kovuklarından eşyalarile hareket ettikleri sırada Zeldağ eteklerindeki usat tarafından ir aruz kaldıkları ateş üzerine tekrar mağralara ilticaya mecbur kalmışlardır. Asker ile usat arasında vesatet eden köy muhtarı tekrar mağraiarc iltica er^_ erin nezdine gönderilerek gecenin zulmetinden bilistifade mağaralardan çıkmalarına gayret edilecektir. Şu halde hiçbir ferd suyun sol sahilinde kalmamış olacaktır. Verilen teminata ademi itimat ettikleri cihetle suyun sağ sahilinde usatm teslim olmak fikirleri kuvvede kalmakta olduğu ve Demir Ağa bunların içinde olup E}rüp Paşayı nezdine müzakere için davet ettiği ve Eyüp Paşanın gitmediği ve Zeldağ eteklerinde pek geniş ve itimatlı mağralar bulunduğu.

4 — Kırklar dağ müfrezesi Haçiğin şarkmdaki sırt istikametinde 40:50

■usatm tahassun etmiş  oldukları anlaşılarak saat 11,20 evvelde bir müfreze ile mezkûr  sırtın  şimalindaki  sırtlardan  Munzur  suyuna kadar taharri edilerek  Haçik karşısındaki  sırtta 100 kadar talimin edilen usata top endaht  edilmiş ve birkaç şakinin mecruh ve maktul düştüğü tarassudat ile anlaşılmış olduğu > arzediliyordu . Asıl isyanın kaynağı ve merkezi  olan  şarki Dersim mmtakası 13. tümen ve Erzurum seyyar jandarma  taburu tarrfından kamilen taranmış ve asiler tepelenerek temizlenmiş olduğundan 3. ordu komutanlığı döküntü olarak kalan. asilerin Erzurum  seyyar  jandarma taburu tarafından takip edilmesini ye 13. tümenin,, emrindeki iki seri dağ bataryası da dahil olmak  üzere, bütün kuvvetile  Femde toplanmasını emretti ve  bu emir de  Dersim  komutanlığı  tarafından 2 — Nayıs — 332 de 13. tümene bildirilmiştir.

13. Tümen 5 — Mayıs — 332 de Nazimiye civarından hareketle 6 — Mayısta Hopikte toplandı. Bu suretle 13. tümenin Dersim hareketi de bitmiş oldu .