Dersim Bayragi..
Sey Riza

Dersim jenosidini
Anma Gunu
Her Yil

12 Temmuz

baner

DERS襤M KRTLER襤N襤N D襤N襤(*) (1911)
Rev. Henry Riggs
Kaynak Mehmet Bayrak -Alevilik ve Kurtler : Sayfa 364-371

T羹rkiye'nin dousuna yapt覺覺m yolculuk s覺ras覺nda 繹nce bir botla Yukar覺 F覺rat'a geldim. Su 癟ok h覺zl覺 ak覺yordu ve derindi. Bot olarak kullan覺lan k羹l羹st羹r (antika .N.) teknede bunun heyecan verici bir yolculuk olduunu s繹ylemem gerekir. Biz teknede otlar覺m覺z覺 haz覺rlarken tekne sahibi ve yan覺ndaki arkada覺n覺n yard覺m覺yla yal覺 bir adam bota bindi. 襤kisi de yal覺 adama 癟ok b羹y羹k bir sayg覺 g繹steriyorlard覺. Teknede bir yere otururken yal覺 adam beni bir h覺ristiyan 繹retmen olarak kabul edip selamlad覺 ve bana "襤sa peygamberi anal覺m m覺?" (a覺ral覺m m覺 .N.) dedi. 襤癟tenlikle onaylad覺m onu. Teknemiz k覺y覺dan uzakla覺p k繹p羹rerek akan suda bata-癟覺ka ilerlerken yal覺 adam y羹z羹n羹 yukar覺 kald覺r覺p dua etti: "Y羹ce (Tanr覺 .N.) 襤sa bizi koru. Y羹ce 襤sa!" Bu adam yine de bir H覺ristiyan deildi. T羹rkiye'de yayg覺n olan dinlerin kabaca s覺n覺fland覺r覺lmas覺nda m羹sl羹man olarak s覺n覺fland覺r覺l覺rd覺. Bir K羹rt airetinde dinsel n羹fuzu olan bir adamd覺 ayn覺 zamanda.
襤sa'ya duas覺 tamamen i癟tendi. Ama ona da sadakati airetiyle paylat覺rd覺覺ndan daha fazla bir ey ifade etmiyordu. B羹t羹n M羹sl羹manlar s繹zde 襤sa'y覺 peygamber olarak kabul ederler. Fakat bu, F覺rat nehrinin bat覺 ve dou kollar覺 aras覺nda "Dersim" olarak adland覺r覺lan bu dal覺k b繹lgede yaayan K羹rtler H覺ristiyan inanc覺na Ortodoks (S羹nni .N.) M羹sl羹manlardan 癟ok daha yak覺nd覺r. 羹nk羹 onlar dier m羹sl羹manlardan farkl覺 bir bi癟imde Allah'a ibadet ederler. Ortodoks M羹sl羹manlar aa覺lay覺c覺 bir anlamda "K覺z覺lba" (Red-head) olarak adland覺r覺r onlar覺. "K覺z覺lba" terimi en g羹癟l羹 kalesi 襤ran'da olan ii M羹sl羹man mezhebinin hepsine birden atfedilir. Fakat Dersim K羹rtleri onlar覺 kendine 繹zg羹r bir s覺n覺fa sokan ve belki de tarihlerini ayd覺nlatmada onlara 覺覺k tutacak ilgin癟 繹zelliklere sahiptir.
K羹rtler genelde ilkel, vahi ama cana yak覺n, konuksever, c繹mert ve samimi bir halkt覺r. Onlar覺n evindeki candan konukseverlie hi癟 bir zaman baka bir yerde rastlamad覺m. S覺hhatli ve temiz yaarlar. Ayn覺 zamanda kaba ve ateli insanlard覺r. Aralar覺ndaki airet savalar覺 s羹reklidir. (Kroniktir .N.) Onlar覺n topraklar覺nda (羹lkelerinde .N.) onlar覺n korumas覺 alt覺nda olmadan seyahat eden bir yolcu soyulmay覺 癟oktan haketmitir. Dersim'e her y覺l askeri sefer yap覺ld覺覺 halde, bu b繹lge hi癟 bir zaman T羹rk devleti taraf覺ndan tamamen zaptedilmemitir. Dalardaki doal korunaklar覺 sayesinde K羹rtler kendilerine kar覺 g繹nderilen bir 癟ok orduyu kurnazl覺kla yenmeyi ve onlar覺 usand覺rmay覺 baarm覺lard覺r.
Fakat 1908 Devrimi'nin 羹lkeye anayasal bir h羹k羹met getirmesinden sonra J繹n T羹rkler (Young T羹rkler) bu kural tan覺mayan airetlerle baz覺 taktiklerle yeni ilikiler kurmaya 癟al覺t覺lar. retmenler ve siyasi liderler Dersim'e g繹nderildiler. Yeni 繹zg羹rl羹羹n onlar覺n da olduunu, onu paylaabileceklerini onlara anlatmaya 癟al覺t覺lar. Bir K羹rt siyasi kl羹b kuruldu. Vakti gelince bu 繹rg羹tten 癟覺kanlar b羹y羹k bir bal覺l覺k t繹reni d羹zenledi. Binlercesi u癟uan bayraklar覺 ve omuzlar覺nda t羹fekleriyle Harput Eyaleti (襤li .N.)nin bakentine doru yeni h羹k羹mete bal覺l覺klar覺n覺 bildirmek (g繹stermek .N.) i癟in y羹r羹d羹ler. Bu insanlar i癟in art覺k t羹m T羹rkiye'deki 覺rklara olduu gibi yeni bir g羹n douyor. (Yeni bir 癟a bal覺yor. .N.) Fakat bizim bu insanlarla ilgilenmemiz daha 癟ok dinleri nedeniyledir.
 
Dersim K羹rtlerinin dini hakk覺nda onlara komu b繹lgelerde yaayan insanlara sorarsan覺z, yan覺tlar 癟ok 癟eitli olacakt覺r. Ama yine de bu yan覺tlar ortak bir ka癟 noktada toplanabilir. Onlar M羹sl羹mand覺r. Fakat g羹nde be kez namaz覺 ve Ramazan Orucu'nu yapmazlar. G羹nee ve atee 癟ok b羹y羹k bir sayg覺 g繹sterirler. (Ya da taparlar.) l羹nce ruhun baka bir canl覺ya ge癟tiine inan覺r, mutlaka dinsel t繹renlerini gizli yaparlar.
K羹rtlerle yapt覺覺m konumalarla da ayn覺 eylerin doruluu kan覺tlanm覺t覺r. Onlar 繹zellikle dinsel liderlerin M羹sl羹man olduklar覺n覺 s繹yl羹yor. Fakat dua ve namaz覺n tamam覺yla y羹zeysel ve keyfi olduu gerek癟esiyle yap覺lmamas覺n覺 savunuyorlar. Yine de ben onlar覺 Ortodoks M羹sl羹manlardan inan癟 ve uygulamalar a癟覺s覺ndan hangi noktalarda ayr覺ld覺klar覺 konusunda olduk癟a sessiz (yetersiz .N.) buldum. Muhtemelen ancak bir ka癟 tanesi bu 繹zelliklere ilikin konularda fikir sahibi.
Bir ka癟 ay 繹nce bu K羹rtlerin dinini 繹renmek i癟in umulmad覺k bir f覺rsat ge癟ti elime. Onlar覺n seyitlerinin (ya da dinsel liderleri) konuu oldum. O yal覺 adam (ona Mustafa diyeceiz bundan b繹yle) bir ka癟 kez beni Harput'a 癟a覺rm覺, k繹y羹ne ziyaret yapmam覺 覺srarla belirtmiti. Bana eer o yoldan ge癟er ve onun k繹y羹nde durmazsam arkamdan adam g繹ndereceini ve beni soyduraca覺n覺 s繹yledi bir keresinde. Tabii aka olarak s繹ylenmi bir eydi bu ama yine de bir par癟a ger癟ek de ta覺yordu. Buna kar覺n sonraki bir zaman o yoldan ge癟tim ve Seyit Mustafa'n覺n evinde konaklad覺m. Arkada覺ma ve bana g繹rkemli bir elence d羹zenledi. Akamleyin konuma dinsel konulara kayd覺 ve gece ge癟 saatlere kadar tamamen 繹zg羹r bir bi癟imde dinsel inan癟lar覺m覺z覺 ve al覺kanl覺klar覺m覺z覺 konutuk.
Konuma bir H覺ristiyan misyoneri i癟in 癟ok ilgin癟ti. 羹nk羹 癟ok dindar olan yal覺 adam yak覺n bir zaman 繹nce okuduu 襤ncil'le de ilgilenmiti. Sonunda bana inan癟lar覺m覺z aras覺nda fazla bir fark olmad覺覺n覺 ve hatta Allah'覺n krall覺覺ndan (羹lkesinden, kutsal kat覺ndan .N.) uzak olmad覺覺n覺 s繹yledi. Fakat bu makalenin amac覺 benim o konumay覺 tekrar yazmam olmad覺覺 i癟in sadece seyidin kendi inanc覺 ve halk覺n覺n g繹renekleri konusundaki s繹zlerinden baz覺lar覺na deinebilirim.
Bu K羹rtler kendilerini M羹sl羹man deil fakat Ehl-i 襤man (The people of fa-ith) olarak adland覺r覺rlar. (a覺r覺rlar .N.) Bu isim 繹nemlidir. 羹nk羹 Ortodoks M羹sl羹manl覺覺n覺n temel ilkesi ka癟覺n覺lmaz kaderin kiiselletirilmesi (simgeletiril-mesi .N.) olan Allah'a k繹r bir itaatken, bu ilkel K羹rtler hi癟 deilse baz覺lar覺 i癟in hayati ve kiisel yaamla ilgili bir inanca sahiptir.
Hi癟bir yerde onlardaki Allah (Tanr覺 .N.) fikri benim yal覺 arkada覺mda olduundan daha a癟覺k olarak a癟覺klanmam覺t覺r. Bana 繹nce biz H覺ristiyanlar覺n inand覺覺 Tanr覺'n覺n nerede bulunduunu sordu. Ona "her yerde haz覺r bulunan Tanr覺" fikrimizi s繹yledim fakat bu onu tatmin etmedi. "Biz Tanr覺'n覺n kullar覺n覺n kalbinde bulunduuna inan覺r覺z. Her nerede d羹r羹st bir adam varsa onun kalbinde de bir Tanr覺 vard覺r" dedi bana. Bu da onun bu d羹羹ncesinin sadece hayal meyal konur-tanr覺c覺 (Pantheistce) bir 繹e deil aksine maddi yaam ve kiisel ilikiye ait olduunu kan覺tl覺yordu. 羹nk羹 o b繹yle bir inanc覺n onu g羹癟lendiren i癟tenliiyle konumutu.
 
Tann'nm her yerde haz覺r ve naz覺r olduu fikri onlar覺n dua fikrini de belirler. Onlara g繹re, M羹sl羹manlar覺n itinal覺 m覺r覺lt覺lar覺 ve g羹nde 5 kez namazda diz 癟繹kmeleri ancak bir g羹l羹n癟l羹kt羹r. Bunlar覺 yapmad覺klar覺 i癟in zulme urasalar bile asla yapmayacaklard覺r. Seyid Mustafa'n覺n dedii gibi "d羹r羹st bir adam her nerdeyse Tanr覺 onun kalbindedir ve bu adam her nerede olursa olsun herhangi bir zamanda dua edebilir." l羹mden sonraki hayata ilikin olarak arkada覺m覺n sahip olduu o Tanr覺 fikriyle ruhun baka bir bedene ge癟mesi d覺覺nda baka bir eye inanm覺yor g繹r羹n羹yordu.
Bizim inanc覺m覺z覺 sordu. Ben, 繹l羹mden sonra ruhun hemen Tann'n覺n huzuruna 癟覺kt覺覺na inand覺覺m覺z覺 s繹yledim. O; "Ama Tanr覺 kullar覺n覺n kalbindedir. Bu y羹zden bir insan 繹ld羹羹 zaman onun ruhu bir baka v羹cutta yaamay覺 s羹rd羹rmelidir" dedi. Bir ruhun bedeni olmaks覺z覺n var olabileceini ve Tanr覺'yla iliki kurabileceini kavran覺lmaz bir ey olarak d羹羹n羹yor, g繹r羹yordu.
Bu insanlar覺n inanc覺 ve 繹rendikleri udur: Bir insan 繹ld羹羹 zaman onun ruhu hemen yeni doan bir bebein bedeninde tekrar yaama balar. Yeni doan bebein karakteri de kendisine ge癟en ruhunkinin devam覺d覺r. Bu iyi insanlar i癟in de k繹t羹 insanlar i癟in de deimeyen bir ger癟ektir. Tanr覺 ondan korkanlar覺n kalbinde yaamay覺 s羹rd羹r羹r. Mekans覺z Tanr覺 d羹羹ncesi K羹rtleri din 繹retmenlerini ve peygamberlerini kabul etmede son derece evrensel (cathdic) yapar. Seyit bana d羹nyadan seksenbin peygamberin gelip ge癟tiini s繹yledi. Eski Ahat'覺n kutsal kiileri tsa ve Havarileri Muhammed ve halifeleri, bir 癟ok M羹sl羹man Azizleri ve ehitleri bunlar覺n hepsi Tanr覺'dan gelen ve biri dierinden 羹st羹n olmayan habercilerdir. Her birinden Tanr覺'ya nas覺l kabul edilebileceimize dair 繹羹tler alabiliriz. O, Muhammed'in peygamberler aras覺nda en 羹st羹n olduunu d羹羹nm羹yordu. ok daha yaamsal (maddi .N.) bir inanc覺n ehidi olan Hasan ve H羹seyin Muhammed'in devrinden 癟ok sonra olmayan (az bir zaman sonra .N.) bir zamanda k璽fir gibi katledilmilerdi. Onlar bir bak覺ma K覺z覺lbalar覺n 繹zel peygamberleriydiler. Ancak Muhammed'in yerine ge癟en kuruculardan ayr覺yd覺lar. Seyid olmak isteyen birinin Hasan ve H羹seyin'in mezar覺nda hep yap覺lan birey olmazsa da dua etmesi gerekir. Onlar kutsal kitaplar覺n kabul羹nde de t覺pk覺 peygamberlerde olduu gibi 癟ok 繹zg羹r d羹羹ncelidirler.
T羹m uluslar覺n kutsal kitaplar覺n覺n deerli olduklar覺 kabul edilmitir ama ben sadece Kuran'la 襤ncil'i huzura (Tanr覺'n覺n huzura .N.) ger癟ekten 癟覺kacak kitaplar olarak varsay覺yorum. Nitekim arkada覺m da 襤ncil'i dierlerine tercih etti. Bana 襤ndilerle ilgili, onlar覺n daha derindeki dinsel yorumlar覺 hakk覺nda zekice sorular sordu. Bana K羹rtlerin kendilerine ait bir kutsal kitaplar覺n覺 olduunu s繹yledi. Kitap tarihten, K羹rtlerin eceresinden bahsediyor ayr覺ca, dinsel 繹羹tler de veriyordu.
Adem Peygamberin olu it(*) Peygamberin balatt覺覺 bu kitaba ondan sonra gelen peygamberler de bir sayfa eklemilerdir. Seyid ailesinin soy eceresi bu kitapta kay覺tl覺d覺r. Her k繹yde bu kitab覺n kopyalar覺 olduunu garanti etti ama g繹rmem i癟in bana bir tane veremeyeceini s繹yledi. T羹rkler K羹rtleri kafire yak覺n bir
(*)it Peygamber .N.:Adem ve Havva'n覺n 羹癟羹nc羹 olu. 912 ya覺nda 繹ld羹羹 ve Allah 'in ona 50 sayfa (suhal) indirdii s繹ylenir.
366
 
anlama gelen y羹zkaras覺 bir terimle "kitaps覺z" olarak nitelerler, (adland覺r覺rlar .N.)
Ger癟ein ne olduu tam olarak a癟覺k olmad覺覺 halde g繹z羹ken sahip olduklar覺 kitaplar her neyse bunlar onu yazan yazarlar覺n 羹sluplar覺na veya bavurduklar覺 kaynaklara g繹re deien 癟eitli kaynaklar覺n toplam覺d覺r. Onlar覺n kitaplar覺ndan duyduum t羹m al覺nt覺lar rahatl覺kla Kuran'a veya 襤ncil'e maledilebilecek materyallerdir, (konulard覺r .N.)
Atee tapma bu insanlara bakalar覺ndan miras kalan bir adettir. Seyit Mustafa bu konuda a癟覺k bir fikre sahip g繹r羹nm羹yordu. G羹nein t羹m yaam覺n kayna覺 olduunu bu nedenle her sabah doan g羹nee sayg覺 g繹sterdiklerini s繹yledi. Ate'in Tanr覺'n覺n en b羹y羹k hediyesi olduunu, K羹rtlerin kalplerinde atee kar覺 kutsal bir sayg覺 duyduklar覺n覺 s繹yledi. Atein kutsall覺覺 konusunda kesinlikle net bir fikri yoktu. Tanr覺'n覺n en b羹y羹k hediyesi g羹nee ve atee olan sayg覺lar覺 daha 癟ok bu y羹ksek ve 癟ok souk yerlerdeki keskin k覺 gecelerinden onlar覺 koruyan titiz koruyuculuk i癟in duyulan minnettarl覺k olarak g繹r羹nmektedir.
Bir keresinde Dersim'den ge癟erken bir airet sava覺 s覺ras覺nda dalarda korumas覺z (ba覺bo .N.) duran yakacak odun y覺覺n覺n覺 g繹r羹nce 癟ok a覺rd覺m. Kendisi bir K羹rt olan rehberim odunlar覺n tamamen g羹vencede olduunu s繹yledi. Hi癟 bir K羹rt bu odunlar覺 癟alamaz ve yakmak i癟in y覺kamazd覺. O savata d羹man hi癟 bir vicdan azab覺 duymaks覺z覺n 繹ld羹r羹r hatta evini de tamamen yakard覺 ama yakacak odunlar覺na asla dokunamazd覺. Yakacak odun kutsald覺r. "Eer d羹manlar覺m覺n odunlar覺n覺 yakarsam benim kendi evim de mutlaka ayn覺 y覺l i癟inde bana ceza olarak yan覺p k羹l olacakt覺r" dedi bana.
襤lk H覺ristiy ani arda olduu gibi K羹rtlerin de dinsel t繹renlerini kad覺n erkek birlikte gizlice gece d羹zenlemeleri onlar覺n 癟evrelerindeki ahl璽ks覺z insanlar aras覺nda 羹phelere, iftira dolu rivayetlere yol a癟t覺. Yal覺 Seyit bu gibi iftiralar覺 hor g繹rd羹羹n羹 a癟覺klad覺. Bu toplant覺larda geleneksel olarak yap覺lanlar覺 ikna edici bir 羹slupla dosdoru bir bi癟imde bana anlatt覺. Her cuma gecesi Ehl-i 簾man (襤nanan 襤nsanlar) erkekler, kad覺nlar, 癟ocuklar ibadet evlerinde toplan覺rlar. Orada Tanr覺'ya dua ederler. Birbirlerini onurlu temiz ve hog繹r羹l羹 bir yaam i癟in tevik ederler. Bundan sonra hep birlikte "Hak Lokmas覺" (Morsel of righteousness) Bu basit bir ekmek par癟as覺d覺r. O hafta boyunca d羹r羹st癟e yaamak i癟in Tanr覺'n覺n huzurunda verilmi kar覺l覺kl覺 bir s繹z olarak onu hep birlikte yerler. Bu lokmay覺 huzurda yiyen herkes deil ancak ger癟ekten samimi olanlar bu s繹z羹 tutaca覺na emindir. Bu toplant覺lar覺n havas覺ndan sezdiim bir ipucu ile baz覺 sorular覺ma yan覺t buldum. Seyid'e toplant覺larda liderlik yap覺p yapmad覺覺n覺 dierlerine 繹羹t verip vermediini sordum. Sanki zorla konutu. O toplant覺larda ondan daha iyileri (bilgilileri .N.) vard覺. ok a覺rd覺m. Bu meselenin i癟inde biraz k覺skan癟l覺k olup olmad覺覺n覺 merak ediyordum. Orada olan gen癟 adamlardan biri a癟覺klad覺 ki; o bir Seyid olduu, hepsinden daha yal覺 (b羹y羹k) olduu halde daima kap覺n覺n yanma (en d羹羹k yer) oturur ve 癟ok az konuurdu. Yal覺 adam ger癟ekten kendisinin deersiz olduunu s繹yledi. Orada, genellikle ortodoks m羹sl羹manlar aras覺nda hi癟 bilinmeyen bir ey olan al癟akg繹n羹ll羹羹n ger癟ek bir inan癟 (ruh .N.) olduu g繹r羹n羹yordu. Onlar覺n inanc覺ndan olmayanlar覺n bu toplant覺lara kat覺lmalar覺na izin verilmez. 襤nan癟 sahipleri ise zorunlu deildir. Orada olduum gece cuma gecesiydi. Seyid'e
 
beni toplant覺ya (t繹rene .N.) g繹t羹rmesini orada onlarla ayn覺 hisleri duyaca覺m覺 garanti ederek s繹yledim. Fakat o izin verilemez buna dedi. Orada bulunmaktan al覺koymamas覺 i癟in bir kez daha 羹steledim. O da peki o zaman dedi. Besbelli ki konuunun elenmesini (isteini .N.) haftal覺k ibadette bulunutan daha y羹ksek bir g繹rev olarak d羹羹nd羹.
M羹sl羹manlar aras覺nda bir 癟ok olayda din hayattan tamam覺yla ayr覺 bir eydir. Ger癟ekte bu anlama gelen 癟ok bilinen bir s繹z vard覺r. Dinsel g繹revlerinin hepsini yapm覺 bir insan tehlikeli bir ortamd覺r. 羹nk羹 bir 癟ok g羹nah覺 ilemek i癟in ona izin verecek kadar yeterli kredisi vard覺r Tanr覺'n覺n kitaplar覺nda.
K羹rtlerin dini ekli olmad覺覺 i癟in ayn覺 durum onlarda olmaz. Onlar覺n seyid-
leri konumalar覺nda yaam覺n ve dinin birliini s覺k s覺k vurguluyorlar. Israrla belirt
tikleri meziyetler d羹r羹stl羹k, temizlik ve iyiliktir. Onlardaki d羹r羹stl羹k fikri bat覺da-
kiyle ayn覺 tarzda (anlamda .N.) deildir. Onlar taraf覺ndan soyulmu herhangi bir
yolcu bunu kan覺tlayacakt覺r. Yine de kesin olarak sahip olduklar覺 bir d羹r羹stl羹k 繹l
癟羹leri vard覺r. Onlar覺n d羹羹ncesindeki yol keserek yap覺lm覺 yama bizdeki ticari
k璽rlarla ayr覺 s覺n覺fa girer. Fakat bir K羹rt kendisine herhangi bir bi癟imde konuk ol
mu birisini aldatmamak ya da soymamak i癟in a覺r覺 titizdir. Onlar覺n komu ve ar
kadalar覺yla yapt覺klar覺 anlamalar y羹ksek d羹zeyde bir namuslulua (d羹r羹stl羹e
.N.) dayanmaktad覺r.   M
Ev sahibim bunun bir 繹rneini 繹yle verdi: "Sen benim evinde alt覺n bir para d羹羹rsen ve sen gittikten sonra ben bu paray覺 bulsam, ben bu paray覺 kullanamam, (harcayamam .N.) Senin hemen arkandan gitmeli ve paran覺 sana teslim etmeliyim. Ya da seni bulamazsam eer paray覺 fakirlere vermeliyim. Eer paray覺 kendim i癟in harcarsam (para) bana felaket getirir. Erkek ve kad覺n aras覺ndaki iliki ve kad覺nlar覺n durumu M羹sl羹man fikirleriyle 癟ok kesin bir z覺tl覺k i癟indedir. Hatta bu ilikiler az ya da 癟ok M羹sl羹man geleneklerden etkilenmi H覺ristiyan 覺rklarda olduundan daha y羹ksektir. K羹rt kad覺nlar覺 pe癟e ile 繹rt羹nmez ve erkeklerden ayr覺 bir yerde yaamaz. Evdeki haklar覺 ve sorumluluklar覺 erkeklerde eit olarak payla覺r. Dinsel yaama erkeklerle birlikte kat覺l覺rlar. Toplumsal ilikilerinde tam bir 繹zg羹rl羹k ve kar覺l覺kl覺 sayg覺 g繹r羹lmektedir.
Yal覺 Seyid Mustafa T羹rklerin d羹羹k ahl璽k anlay覺覺 hakk覺nda sert bir k羹癟羹msemeyle konutuu zaman t羹m halk覺n覺n duyarl覺l覺覺n覺 dile getirdi. "Her kad覺n benim kardeimdir, (bac覺md覺r .N.) O halde ne diye onunla konumayay覺m ve 癟al覺mayay覺m? Ama ehvetli d羹羹ncelerle onu d羹羹nmek ve ona o g繹zle bakmak en korkun癟 g羹naht覺r" dedi bana. M羹sl羹man ahl璽k覺 ile ilgili bu bilinen g繹r羹ler M羹sl羹man biri i癟in yabanc覺 s繹zc羹klerdir.
C繹mertlik ve konukseverlik K羹rtlerin en b羹y羹k meziyetidir. Bu insanlar覺 tan覺yan onlar覺n aras覺nda seyahet etmi herkes unu dorular ki; d覺ar覺dan bir K羹rt evine gelen yolcular ger癟ek bir konukseverlik olduundan herhangi bir evi tercih etseler de oradan holanacaklard覺r.
Arkada覺m Seyid'in bana anlatt覺覺 aa覺daki hikaye onlar覺n Tanr覺'ya nas覺l bir hizmet d羹羹nd羹klerini g繹steriyor. Hatta K羹rt konukseverliinin anlam覺n覺 ayd覺nlatmada g羹zel bir 覺覺k tutuyor.
 
"Musa Peygamber birg羹n Tanr覺'ya onun erefine b羹y羹k bir ziyafet d羹zenlemek i癟in kendisine hak vermesi i癟in dua etti. Tanr覺 buna raz覺 oldu ve haz覺rlamas覺n覺 buyurdu. Bunun 羹zerine Musa y羹z koyun ve y羹z 繹k羹z kesti. B羹y羹k bir ziyafet haz覺rlad覺. Musa ilahi konuunun gelmesini beklerken kap覺da bir yolcu durdu. Ev sahibi (Musa .N.) kalbinde baz覺 kukularla onu i癟eri buyur etti ve yemek yemesini s繹yledi. Ondan sonra gelen bir dilenci de dieri gibi beslendi. Musa umutla ziyafetine eref vermesi i癟in Tanr覺'y覺 uzun bir s羹re bekledi. O beklerken fakirler ve a癟lar geldiler. Hepsi buyur edilip doyuruldular. B羹y羹k ziyafetin hepsi bitirilene kadar Musa bir ka癟 g羹n bekledi. H璽l璽 Tanr覺 g繹r羹lmemiti. Musa Tanr覺'ya tekrar dua etti ve onun i癟in haz覺rlam覺 olduklar覺n覺 bakalar覺na verdii i癟in kendisini affetmesini istedi. Fakat Tanr覺 onun yapt覺覺ndan 癟ok memnun olduunu ihtiyac覺 olan insanlar覺 doyurmakla Musa'n覺n b羹t羹n ziyafeti asl覺nda Tanr覺'ya sunduunu s繹yledi." Bu garip ve 癟ekici dini bir insan ne kadar 癟ok 繹renirse o kadar soruya boulur. Bu dinin kayna覺 nedir? Kendilerinden daha bilgili komular覺nda olmayandan daha fazlas覺na sahip bu basit ve cahil halk覺n tarihi nedir? Yan覺tlar 繹zellikle belirlenmi bir 癟ok ger癟ek a癟覺s覺ndan hemen hemen a癟覺kt覺r. Bunlardan baz覺lar覺ndan s繹z etmem gerekiyor: T羹m Dersim b繹lgesinde bir癟ok y覺k覺lm覺 kilise ve manast覺rlar vard覺r. K羹rtler bu kilise ve manast覺rlar覺 b羹y羹k bir sayg覺yla kutsal olarak kabul ederler.
Dersim'deki mezarlar T羹rklere g繹re utan覺lacak bireydir. 羹nk羹 mezarlar geride b覺rak覺lan yaamdaki at, silah vb. eylere ilikin kabaca yap覺lm覺, oyma resimlerle younca s羹sl羹d羹r. Bu mezarlarda g繹ze 癟arpan bir ey de mezardaki dier t羹m oymalara g繹re 癟ok fazla yap覺lm覺 bir koyun fig羹r羹n羹n s覺k g繹r羹lmesidir. T羹rkler bu ekillerin put (襤dol .N.) olduunu s繹yl羹yor ama ben hi癟 bir K羹rtten onlar覺n anlamlar覺na ilikin bir a癟覺klama duymad覺m. Dersim'e yak覺n (komu .N.) b繹lgelerde Ermeni kilisesine mensup art覺k Ermenice konumayan, Ermenileri hi癟 and覺rmayan H覺ristiyan topluluklar vard覺r. Dilde geleneklerde, d覺 g繹r羹n羹te ve kiisel 繹zelliklerde onlardan yaln覺zca farkl覺 dinden olan K羹rtlere (癟ok) benzerler. Ayr覺ca K覺z覺lba K羹rtlerin aras覺nda Ermeni isimlerine ara s覺ra rastlanmaktad覺r. K繹y, aile ve insan isimlerine. Bir keresinde yolda bir K羹rde nerede oturduu sordum. Khozakpiur'da diye cevaplad覺. 襤sim domuz p覺nar覺 anlam覺na gelen Ermenice bir isimdi. K羹rtlerin 襤slam d羹羹ncesine g繹re iren癟 olan domuz ismine hog繹r羹 g繹stermeleri beni hayrete d羹羹rd羹. Fakat sonunda anlad覺m ki adam覺n bu ismin ne anlama geldii konusunda hi癟 bir fikri yoktu. K繹y tamamen bir K羹rt k繹y羹yd羹 ve hi癟 Ermeni yoktu orada.
O b繹lgedeki yolculuumda farkettim ki M羹sl羹man k繹ylerinde kad覺nlar onlar覺n kutsal g羹n羹 olan cumaya haz覺rl覺k i癟in elbiselerini perembe g羹n羹 y覺k覺yorken K覺z覺lba k繹ylerindeki kad覺nlar cumartesi g羹n羹 y覺k覺yorlar. Kukusuz onlar da kutsal olan pazar i癟in yap覺yorlar bunu. Bu fakir k繹yl羹lerin t繹ren i癟in ay覺rd覺klar覺 sadece bir tak覺m elbiseleri var. Kutsal g羹nlerden sonra bunun bir 繹nemi yok. Nedeni sorulduunda sadece u cevab覺 verebilirler: "K繹y羹m羹zde bu hep bir gelenek olmutur." T羹m bu ger癟ekler olduk癟a a癟覺k bir h羹kme g繹t羹r羹yor bizi.
Y羹zy覺llar 繹nce H覺ristiyanlar覺n K羹rtlerin atas覺 olduu anlam覺na gelen ilikileri bulmak hi癟 a覺rt覺c覺 delidir. nceki bilgilerimize dayanarak bir varsay覺m kurmak zor deildir. Osmanl覺 T羹rkleri 羹lkeyi igal ettikleri zaman bu dal覺 H覺r覺sti-
 
yan airetlerle kar覺lat覺. Kendi milliyeti ve dili olan Ermeni topluluklar覺yd覺 bunlar. 襤nsafs覺z istilac覺lar bu insanlar覺 M羹sl羹man yapmaya 癟al覺t覺lar. Dinsel 癟abalar覺n覺 sadece iddet olduunu g繹sterircesine kiliselerini y覺kt覺lar. Ama K羹rtleri s繹z dinler (yumuak bal覺 .N.) bir 覺rk olarak bulamad覺lar. Baz覺lar覺 yeni inanc覺 kabul etti ve t羹m H覺ristiyanl覺覺n覺 kaybetti. Bunlar Ortodoks (s羹nni .N.) M羹sl羹man K羹ltlerdir. te yandan dierleri t羹m kalpleriyle H覺ristiyanl覺a sar覺ld覺lar. 襤te bunlar da h璽l璽 varolan H覺ristiyan K羹rtlerdir. Dersim K羹rtleri ve dier baz覺 kabileler s繹zde M羹sl羹manl覺覺 kabul ederken ve H覺ristiyanl覺ktan uzakla覺rken ancak k覺smen d繹n羹t羹r羹lm羹ler gittik癟e 襤slam ad覺 alt覺nda ama daha 癟ok H覺ristiyanl覺覺n ruhunu ve bi癟imini i癟eren bir din gelitirmilerdir.
B繹ylece onlar覺n gizli yapt覺klar覺 ib璽det zul羹m zaman覺nda olumu bir al覺kanl覺k olmutur. Hak Lokmas覺 belki de modern H覺ristiyan t繹renlerinin 繹nemli se-ramonilerinden ilk 癟alardaki Aai Rahbani Ayini'ne(*) daha yak覺n bir eydir. Onlar覺n H覺ristiyanl覺k zamanlar覺na ait olan ahlaki ve dini fikirleri haftal覺k ibadet toplant覺lar覺nda kuaktan kuaa ge癟mitir. Mezarlardaki Kuzu(**) resimleri ta覺d覺klar覺 H覺ristiyan isimleri eski ibadet yerlerine g繹sterdikleri derin sayg覺 bunlar覺n t羹m羹 onlardaki ilk H覺ristiyan bal覺l覺覺ndan kalan eylerdir. Dinlerindeki H覺ristiyan olmayan 繹zellikler (unsurlar .N.) bile onlar覺n H覺ristiyan komular覺na olan yak覺nl覺klar覺n覺 (akrabal覺klar覺n覺) g繹steriyor. 羹nk羹 nehirin kar覺s覺ndaki ermeniler 癟eitli ayinler ve festivaller kutlarlar. Bunlar a癟覺k癟a atee tapma geleneinden arta kalan (gelen .N.) t繹renlerdir. K羹rtlerin savunduu ruhun baka bir bedene ge癟mesi fikri Ermenilerin de yar覺 inan癟 olarak savunduklar覺 bir eydir. Bir 癟ocuk doduu zaman onun anne ve babas覺 bazen u 繹zlerle kutlan覺r: "Baban覺z (ya da anneniz) 繹l羹den (yeniden .N.) dodu." Dersim K羹rtlerinin dini k覺ymete deer bir 癟al覺mad覺r. Bu varsay覺m doruysa eer H覺ristiyan kilisesinin (cemaatinin .N.) ilgin癟 bir b繹l羹m羹 hakk覺nda 癟ok ey 繹renilebilir. Fakat ger癟ekler 癟ok daha fazla 繹nemlidir. Ger癟ekler bu kabilelerin H覺ristiyanl覺a ne kadar yak覺n olduunu ve bu y羹zden de 襤slam mezhepleri yerine garip bir bi癟imde 襤ncil'in etkisinde olduunu g繹steriyor.
Onlar doal d羹manlar覺 ve bask覺c覺lar覺 (diktat繹rleri .N.) olan T羹rklerden nefret ederek b羹y羹d羹ler. Bir癟ou H覺ristiyanl覺覺n atalar覺n覺n inanc覺 olduuna inan覺yor. H覺ristiyanl覺a d羹manl覺klar覺 da b繹yle bir sevecenlikleri de yok.
Bir ka癟 y覺l 繹nce bu kabilelerden birinin ba seyidi Harput'taki Amerikan misyonerlerine geldi ve t羹m kabilenin -eer misyonerler onlar覺 zul羹mden koruya-bilirse- H覺ristiyan olmaya haz覺r olduunu s繹yledi. Kukusuz zul羹m olas覺l覺覺 onlar覺n aras覺nda misyonerlik 癟al覺mas覺 yapmakta h璽l璽 ciddi bir engeldir. Ama eer ince ve ak覺ll覺 taktiklerle 癟aba sarfedilirse a覺lmayacak bir engel deildir.
Buras覺 繹nc羹 bir misyonerlii tam bir umutla bekleyen daha tam olarak el dememi bir aland覺r.
(*)Aai Ruhban覺 (.N.): H覺ristiyanlar覺n Kudas ayininde yedikleri ekmek ve araptan ibaret yemek, bu ayinde okurum dua.
(**)Kudas: Hz. 襤sa'n覺n haver覺leriyle yedii son yemei anmak 羹zere H覺ristiyanlar覺n kilisede bir kap i癟inde arap ve ekmei takdis ettikleri t繹ren. 襤ngilizce yde kuzu demek olan Lamb "The Lamb" eklinde yaz覺ld覺覺nda Hz. 襤sa anlam覺na gelir.
 
(襤ngilizce'den eviren: Zafer Avar)
Kaynak: Rev Henry H. Riggs; The Religion of the Dersim Kurds (Dersim K羹rtlerinin Dini-Harput/T羹rkiye), The Missionary Review of the World, Ekim-1911
Yaz覺da ge癟en resimler d繹k羹m羹:
Resim-1) Dersim K羹rtlerinin bal覺l覺k (sadakat) t繹reni.
Resim-2) Yal覺 peder 襤brahim gibi yolculara "hogeldiniz" demeye gelen bir
K羹rt.
Resim-3) Bir K羹rd羹 evinde ziyaret eden bir misyoner. Resim-4) Yukar覺 F覺rat'ta kullan覺lan bir tekne. Resim-5)Harput'taki Misyonerlie gelen Dersim K羹rtleri Resim-6) Bir H覺ristiyan K羹rd羹.

image003

A   M襤SS襤ONARY VISITIN.G   A  KURD   AT   HOME

K覺z覺lba K羹rtler'i ziyarete gelen Misyoner Henry Riggs. [Kaynak-Henry H.  Riggs:  "Tne  Religion   of   the  Dersim   Kurds" (Dersim k羹rt-lerinin Dini),  The Missionary Review of the World, Ekim-1911.]