Dersim Bayragi..
Sey Riza

Dersim jenosidini
Anma Gunu
Her Yil

12 Temmuz

baner

Kaynak: Munzur Dersim Etnografya Dergisi
Sayi 22 yil 6 Ankara
Sayfa 4-17

Dersim inanci RAA HAQ da oruç *

Insanlığın ve dinlerin ortaya çıkışından bu yana insanlar Tanrıya ibadetlerini çeşitli şekilerde yerine getirirler. Bu şekiller dinden dine, inançtan inanca değişiklik gösterse de temel özellik aynıdır; Tanrıyı hoş tutmak ve onun merhametine ihsan olmak. Bu şekillerden biri de oruçtur. Dinler kendi bakış açılarına göre bu konuda yorum yaparlar. Örneğin Islamiyette ki yorum, nefisi terbiye etmek ve açlık duygusunu tatmak ve sayede yoksullarla dayanışmayı geliştirmek şeklindedir. Son yıllarda bu yoruma sağlıklıdır yorumu da eklendi. Hıristiyanlıkta ki oruç Paskalyadan evel dir ve yedi hafta sürer, taraftarlarının Hz. Isa’yı yanlız bırakmalarından dolayı ceza ve pişmanlık için konulmuş. Yahudulikte ise oruç Kudüs’ün tahrib edilişini anmak içindir. Gerek Hıristiyanlıkta gerekse Yahudulikte belirtilen oruç haricinde birden çok perhiz diye adlandırılabilinecek, belirli günlerde belirli gıdaları almama şeklinde görülen ritueller de vardır.

 Dersim inancı Raa Haq de ki oruçlar gerek amaçları gerekse tutuluş şekilleri itabarıyla yukarıda belirtilen oruçlardan farklılık gösterirler. Raa Haq de ki oruçlardan sadece 12 imamlar orucu, arkaplan itibarıyla, anma olmasından dolayı.Yahudulikte ki oruca benzer.

Raa Haq de ki oruçlar bu yıl birbiri ardına geldi. Oruç, Raa Haq de őnemli bir yer tutar. Dersimliler, acılarını, kederlerini, şűkranlarının bir belirtisi olarak oruç tutarlar. Raa Haq de oruçlar; toplu ve bireysel tutulan oruçlar olmak űzere iki kategoride toplanır.

Her iki kategori için geçerli olan genel kurallar şunlardır:

  • oruç saat 24.00 başlar
  • oruç gűneş battıktan sonra biter
  • iftar işlemine el ve yűz yıkama ile başlanır
  • el ve yűz yıkama sırasında dualar yapılır
  • el ve yűz yıkandıktan sonra, oruçlu kişi hazır bulunanların, bűyűk, kűçűk ayrımı yapmadan, elini őper. Eli őpűlenler “roze to qewulvo” der
  • iftarda yenen veya yenmeyen şeyler için oruçların açıklamasında gerekli bilgiler verilecek.

Toplu tutulan oruçlar:

Adından da anaşıldığı gibi bu oruçlar toplu olarak belirli tarihlerde, topluca aynı kurallara gőre tutulurlar. Bunlar Gağan, Xélas, Roze Anafatma, Des u dı Imam ve Qere çarseme oruçlarıdır.

Roze Duzgı (Gağan)

Gağan orucu her yıl aralık ayının son haftasında tutulur ve űç gűn devam eder. Önceleri Gağan orucu da Xızır orucu gibi aşiretler sırayla tutarmış ve dört hatfa da tüm aşiretler üç günlük orucunu bitirirmiş. Bunun için aralık ayına Gağan ayı da denir. Ancak inancın zayıflamasıyla birlikte bu oruçta Xızır orucu gibi tek haftaya indirilmiş. Oruç salı, çarşamba ve perşembe gűnleri tutulur. Perşembe akşamı ise cen tutulur. Gağan biten yılı uğurlama, gelecek yılı karşılama niteliği taşır. Gağan orucunda iftar yemeklerinde her hangi bir sınırlama yoktur. Orucun açılması için el-yüz yıkanırken yapılan dualardan bazıları şunlardır:

  • Ya pasao kan xerweşiye so, oğıre to rakerdevo.
  • Ya pasao ke nişto ro; to weşiye, bereket, haştiye biya. Xera ho werte hometa ho de waze. Rısko xer made.
  • Ya Duzgıne Kemer to ajiye ma mede, çıme hometa ho rau ra u olağura meverde, heto judeki ie ma.
  • Ya Xızıre sate tenge, sata mawa tengede to bırese, az uze ma tengede meverde.
  • Ya Awdıl Mursa to lımo serdu ma u az uze mare dürbere.
  • Ya Haq ğezeve to este, ğezna to de bımane. Ma eve ajiya cigere tervia mekere.
  • Ya Ana Fatma to beğte xer az uze made, sıtsuzu, arsızu az u uze mare dürbere.
  • Ya Desdı Imami sıma ma u az uze ma qetere hora dür mefiye.
  • Ya Haq lokmeo ke to dana ma eve ri wayis ma werdenede.
  • Ya Jiar u Dari sıma hometa ho tengede meverde, heto jüde ki ma.
  • Ya Rama Oli sata tenge de derese.
  • Ya Oli Mehemed sıma aze ma har more ma mekere, az u uze dineki harmore dine mekere.
  • Ya Kemere Bımbareki to ma u az uze ma motaze muğeneti mekere, din u iman mara mecere.
  • Ya Kemere Duzgi to murade keş çımde meverde, hete jüdeki iye ma
  • Ya Haq to çevere xer hometa hore rakere, hete judeki mare.
  • Ya Ozız Avdel to qada qusır ma u aza mare dürbere, bébextu oğıre ma u az u uze mare dürbere.
  • Ya Jela Zalale to lokmo haram gula ma u az u uze mare dürbere, çı danasa xér bıde, senıkvo xérwo.
  • Ya Ana Fatma ware ma u az u uze ma şia meke, azo xér made.
  • Ya Xızır lokmo ke hometa to dane héçe meve, hete jude ki iye ma.
  • Ya Haq axreta ğére made.
  • Ya Gole Çetu hometa to yena to ser mınete kene. To mıneta keşi héçe meve, heto jüdeki iye ma.
  • ….
  • Gağan da yapilan ritueller şőyledir: 
  • Aileler evlenen kızlarını (Dersimce de zeyi denir) ziyaret eder. Adına Dersimce pésare denen bir çőrek pişiriler ve çeşitli hediyelerle zeyiye gőnderilir. Bu zeyiye baba evine verdiği emekten dolayı duyulan bir minettarlığın sembolűdűr. Bu ritueli hazırlama gőrevi, eğer hayatta iseler anne ve babaya, őbűr tűrlű zeyinin yaşayan erkek kardeşine, bűyűkten kűçűğe doğru, ait.
  • Gağan da dani ( kaynatılmış buğday) pişirilir ve bolluk ve bereketli olsun diye ağılda ki hayvanlara birazı serpilir, geriye kalanıyla da yem diye verilir. Bu danilerden bir halka yapılır ve ağılda ki direğe asılır.
  • Perşembe yi cumaya bağlayan gece, gece yarısı pişirilen danilerden biraz alınır va çeşmeye gidilir. Bu daniler çesmeye döküldükten sonra çeşmeden su alınır. Bu su eve, ev halkına ve hayvanlara serpilir. Kőtűlűkler, hastalıklar, kederler v.s. gitsin yerine sağlık, mutluluk ve bereket gelsin diye. Bu işlem evin kevanisi (evi çekip çeviren bayan) tarafından yapılır. Bu işlem yapılırken de kevanilerin okuduklari dualar şőyeldir: Ya paso kan to sone, paso xer béro. Niweşiye, nezer, qıtlığiye, xıravıniye tey bere, boliğiye, weşiye , haştıye bırusne. Çıme ma ra u olağura mewerde, ma motaze muxenet meke …… Her ev aynı çeşmaden su almaz. Herkesin kendisi için uğurlu saydığı bir pınarı vardır ve suyunu orden alır.
  • Yine perşembe akşamı evin kevanisi bo; tereyağlı bir hamur yapar ve ocağın başına geçerek “hardo dewres asmeno kewe to sayida ke no xére”diyerek yağlı hamurdan kűcűk parçalar koparır ve ailenin őlűlerin adlarını sayarak hamuru ateşe atar. Son lokmayı da kimsesizler için, “noki iye ğerivune sere rao” diyerek ateşe atar.
  • Yine perşembe akşamı Dersimce de ‘şir” denilen geleneksel bir hamur yemeği yapılır ve őnceden ayrı ayrı işaretlenen űç dal parçası, kısmet, baht ve berket olarak belirlenir ve şirin içine konulur. Çöpler kimin lokmasında çıkarsa, ailenin gelecek yıl ki kısmet, baht ve bereketin o kişilerdedeir.
  • Perşembe akşamı yılan, ayı, kurt gibi hayvanlar, hastalıklar v.s nin hayvanlara zarar vermemeleri için, Dersimce de ‘fek giredayene’ denen ritüel yapılır.

Gağan da ki ritüellere bakıldığında, karşımıza iki önemli öge çıkıyor. Bunlardan biri ailedeki süreklilik ‘zeyi yi ziyaret etme, ölüleri anma” diğeri de hayvancılıktır. Bu ögeler bende Gaxan’in aslında Roze Duzgı’ nın bir diğer adı olduğu kanısını uyandırıyor. Zira Duzgı (lakabı Surela, türkçesi Kırmızı Adam) ve Xızır (lakabı Sıpela, türkçesi Beyaz Adam)Raa Haq’in en önde gelen iki evliyasıdır. Bu ikili birbirinden ayrılmaz. Yola çıkarken, yatarken, esnerken v.s. bu ikili , ya Xızır ya Duzgı, diye birlikte anılır. Dervişler ateşe girince bu ikiliden medet umar. Yine Derviş ip bağlarken kırmızı ve beyaz ip kullanır. Ölüler ayak başparmakları kırmızı ve beyaz iple birbirine bağlanarak gömülür. Kırmızı Duzgı’nın sembolü beyaz ise Xızır’ın sembolüdür. Bu ikili böylesine bir birine bağlı iken, Raa Haq de Xızır orucunun olması ama Duzgı orucunun olmaması bana düşündürücü geliyor.

Kanımca yukarıda belirtilen öğelerden birincisi Duzgı ve kız kardeşi Haskar’e’ nin birbirlerine karşı duydukları muhabetin bir sembolüdür. Ikinci öğe ise Duzgı’nın çobanlığı ile ilgilidir.

Duzgı sır olamsına rağmen kız kerdeşine sahiblik etmiş onu yanliz bırakmamış. Haskar’e de mekanını onun ayakları altında tutmuş. Duzgı’nı ziyarete gidenler Haskar’e tarafından sınava tabi tutulur. Ziyaretçiler Haskar’e nin kutsal çeşmesinden su içtikten sonra ancak Duzgı’ nı ziyaret giderler. Haskar’e kötülere su vermez. Haskar’e’ nin suyunu içemeyenler Duzgı’yı ziyarete gitmez.

Bu oruçta zeyinin ziyaret edilmesi ve suyun kullanılması ile Duzgı ve Haskar’e arasında bire bir bağlantı olduğunu düşünüyorum. Duzgı ve Haskar’e’ de söz açılmışken; cok nadir olarak yapılmış olasına rağmen ve bu oruçla doğrudan bir bağlantısı olmamasına rağmen, Duzgı ve Haskar’e ilişkisini bire bir andıran eski bir gelenegi aktarmadan geçemiyecem. Eskiden erkek çocuk çok kötü hastalandığında, son çare olarak yapılan bir ritüel şudur. Sabah güneşin ilk ışıklarıyma birlikte (Dersimce de Bimbark ke sılam da) hasta çocuk niyazla birlikte dışarıya getirilir ve yönü Duzgı’ ya çevrilerek oturtulur. Hasta kardeşini en çok seven kız kerdeş gelir ve sağdan sola olmak üzere üç defa hasta kardeşinin etrafında döner, niyaz dağıtılır. Bu ritüelle kız kerdeş hasta kardeşine kendisini feda eder, yani sana gelen bana gelsin, senin kadan bana gelsin der. Yukarıda bellirttiğim gibi, bu rituel en son çaredir. Bu rituelin sık rastlanan bir versiyonu, kız kardeş yerine besili ve alımlı bir keçinin kullanılmasıdır. Bu rituelin bir de dua ile yapılanı vardır. Özellikle anne ve babalar, genellikle erkek çocuklara, “to ser bicerine” yada “Duzgı’ne kemer mı qada u bela to verakero. Awake tore yena mıre béro” diye dua ederler.

Bu aktarmadan sonra asıl konumuza dönecek olursak, yine bu oruçta pişirilen dani ile Duzgı’nın kışın yeşertiği orman arasında bir bağlantı olduğunu düşünüyorum. Buğday Raa Haq de kutsaldır ve berekettir. Normalde yem olarak kullanılmaz, yere dökülmez, basılmaz, günah sayılır. Sadece buğday tanesi değil, yeşil buğday fidesi de kutsanır ve yeşil buğday tarlasına, girilmez. Yeşil buğday tarlasına sadece yabani otları ayıklamak için girilir. Sılo feqır yada Sılo budela hadisesi yeşil buğday tarlası ile ilgili önemli bir hadisedir ve bu hadisenin destanı Dersim edebiyatında önemli bir yer tutar. Bu konu ile ilgili önemli bir çalışma Haydar Kıllı tarafından yapıldı ve Munzur dergisinin 18. sayısında yayınlandı. Böylesine kutsanan buğdayın bu oruçta kaynatılıp yem olarak kullanılması ile Duzgı’nın ormanı yeşertme kerameti arasında bir bağ olduğuna inanıyorum.

Yine bu orucun kışın olması ile Duzgı’nin kışın sır olması dikkate alınması gereken diğer bir ögedir.

Kanımca Gağan, Roze Duzgı’ nin (Duzgı orucu) bir diğer adıdır. Roze Duzgı adının unutulmasında, Duzgı’nın sürekli ziyaret edilen kutsal bir mekan olmasının yanında, toplumsal hafızanın da zayıflamasın da etkisi vardır. Duzgı’nın lakabı olan Surrela’nın da unutulması buna bir örnektir.

Bütün kutsallıklarımız gibi tarihimiz, dilimiz, geleneğimiz-göreneğimiz v.s. nin de tahrip edildiği bir dönemde, bize ait olanı otantik bir şekliyle anmanın bu tahribata karşı direnmede  bize önemli yararlar sağlayacağını düşünüyorum.

 

Roze Duzgı (Gaxan) de oynanan Kalkek oyununun bu oruçla ilgisi olduğunu sanmıyorum. Çünkü bu oyuna sadece çocuklar ve gençler katılır. Sakal takıp yaşlı kılığına diren bir genç yanına eş diye kadın kılığına girmiş bir başka genci alır ve diğer çocuk ve gençlerle birlikte ev ev dolaşarak parse toplar. Bu toplama sırasında sakallı yaşlıya ev sahipleri çeşitli maskaralıklar yaptırırken, gruptaki gençlerde sakallı yaşlının eşini ayırtmaya çalışırlar. Yaşlı bir taraftan maskaralık yapıp bir şeyler toplamaya çalışırken, öbür yandan eşini korumaya çalışırken ortaya gülünç tablolar çıkıyor. Toplananlar bir evde bir araya getirilir ve gençler hep birlikte hazırlayıp yer ve eğlenirler. Bu kısa anlatınmda görüldüğü gibi yetişkinlerin bu eğlenceye katkıları sadece gençlere bir şeyler vermekten öteye gitmez. Gelecek toplu oruçlar da da göruleceği gibi, oruçlarda ki kurallar, ritueller herkes için geçerlidir ve topluca yapılır. Bana göre Kalkek oyunu sonradan roze Duzgi’ne girdi.

 

 

Roze Xızır (Xélas)

Xızır orucu ocak ayın da tutulur. Duzgı orucunda olduğu gibi bu oruçta aşiretler arasında sıra ile tutulurmuş ve dört hafta da bitermiş. Bunun içindirki ocak ayına Dersimce de asma Xélas denir. Orucun aşiretler tarafından ayrı ayrı tutulmasının nedeni ise Xızırı’n bilinmeyen bir tarihte aşiretin kutsal mekanına (Dersimce de buna Hews yadan Bono Pil denir) misafir olmasıdından kaynaklanır. Bundan dolayı her aşiret Xızırın kendisine misasir olduğu haftada tutarmış. Oruç Şeğsen’u ile başlarmış. Ikinci hafta da Demenu, Heyderu, Alu, Arezu, Karsanu, Lolu, Bolu aşiretlerine geçer, üçüncü hafta da Kuresu ve Seydu aşiretlerinden sonra dördüncü hafta da Dewres Cemalu, Aguçanu, Sarı Saltuku ve diğer aşiretlerle son bulurmuş. Günümüzde bu oruçta bir hafta da tutuluyor, genellikle ocak ayının üçüncü salı, çarşamba ve perşembe günü tutulur ve perşembe günü kurban kesilir ve akşam da cem tutulur.

Xızır orucu aynı zamanda yeni yılı karşılama yılıdır. Paso newe bu ayda tahtına oturur. Dengeler yeniden belirlenir. Xızır da bu yeni dengelerin belirlemesin de hazır ve nazırlığıyla önemli bir yer tutar. Raa Haq de Xızıro Xélas, Xızıro Nebi ve Xızıro Ilas olamak üzere bir üçlü var. Orucun üçgün sürmesi buna bağlanır.

Efsaneye göre Xızır hal ve hareketlerinde tamamen serbesttir ve kimseye karşı sorumluluğu yoktur. Bunun nedeni şöyle anlatılır; “Dara düşen herkes Xızır’ı çağırır ve O da imdada yetişirmiş. Bu durumdan rahatsız olan Melekler durumu Tanrıya bildirir ve dara düşenlerin Tanrı yerine Xızır’ı çağırdığını ileterek bu durumdan rahatsız olduklarını iletirler. Tanrı bundan haberdar olmadığını ve gerkeni yapacağını söyler ve Cebrail’i huzura getirmesi için Xızır’a gönderir. Cebrail Xızır ile birlikte geri gelir ve Xızır Tanrı’nın huzuruna çıkarılır. Tanrı anlatılanları Xızır’a iletir ve bunların dogru olup olmadığını sorar. Xızır anlatılanların doğru olduğunu onayladığı sırada aniden eliyle bir şey tutup kaldırır gibi yapar. Tanrı ne yaptığını sorduğunda, Xızır bir geminin fırtınaya tutulduğunu ve batmak üzere iken kendisinden yardım istediklerini ve kendisinin de gemiyi kurtardığının söyler. Tanrı bakar ki gerçekten denizde fırtına içinde bir gemi bir şey olmamış gibi yoluna devan ediyor. Bunün üzerine Tanrı Meleklerine dönerek Xızır’ın serbestir ve istediğini yapabilir der.”(Kaynak Sılo Qız, söyleşi tarihi 1998, arşiv Hollanda Dersim Vakfı)

Dersimce de Xızır’ın bir ünvanı da “Xızır’e sate tenge” dir.

Xélas da Xızır yaşlı ve yoksul rolünde evlere misafir olur ve onları sınar. Bu sınamada kalbi temiz olmayanlar yaşlının Xızır olduğunu anlamazlar ve hayır duasını almazlar. Bu sınamanın gerçekleştiği yerden biride Jivan Hanıd’ır. 12 arkdaş sıladan evlerine dönerken bu handa konaklarlar. Xızr orucu zamanıdır. Akşam yaşlı ve yoksul biri hana gelir ve 12 sılacınında bulunduğu toluluğa, Xızır aşkına bana bir yer verin der. Kimse oralı olmaz. Hancı da yaşlıyı dısarı atar. Bu hanın yukarısında ise ikinci bir han vardır, aşağdakine nazaran daha eski ve bakımzızdır. Sahibi de yaşlı biridir. Yaşlının oğlu, kendi hanlarında kimse olmadığı için, aşağıda ki handa eğlenmeye gitmiş. Yaşlı hancı oğlunu almak için aşağı hana giderken, bakımlı handan atılan yaşlıya rastlar. Hal hatırdan sonra yaşlı hancı meseleyi oğrenir ve oğlunu almadan soğuktan titreyen yoksul yaşlıyı alır ve kendi hanına götürür. Ilgi ve alaka gosterir, konuğunu rahatlatmak için elinden geleni yapar. Sohbete dalarlar, vakit ilerler ve birden bire büyük bir gürültüyle ve sarsıntıyla silkinirler. Ne oldu demeden çığ gelir ve yukarı hana hiç bir zarar vermeden aşağı hanı yerle bir eder. Yaşlı hancı ah oğlum diyerek kendisini dışarı atarken, yaşlı konuk ev sahibine, korkma oğluna bir şey olmadı, kurtuldu der ve sır olur.

 

Bu yaşlı kişı Xızır’ dır ve bu olayın derleyebildiğim destanı söyle:

  • Serdo serdo serdo, serdo çele zumıstano
  • Khal sono ğane koye Jivane
  • Vano ğanci mıre çever rake
  • Serdo ez tevera damis nidanu
  • Ğanci vano; ğane mı ğane sero rauno
  • Jüke ame ve ğane mı

Phons qurşi ğan peresiye dano

Khal vano ğanci mıde çino phonc qurşi ğan peresiye

Serdo tevera mendune

Khal niadano Estemol’ra yene 12 sıleci

Khal vano taxız jü dana phonc qurşi ğan peresiya mı

Dürvo dürvo dürvo

12 sıleci amey véray ra şi zerre

Coru Haq gelve keş teng nikero

Keş riye Khale Kokımde nia nida

Ğancıye cor yeno vana Khalo hayde şime ğane cori

Khal vano mıde çien phonc qurşi pere ğani

Vano Khalo mıke tora phonc qurşi gureti

Çı derde hore dermakeri

Khal vano ğanci tore nusno deftero xér

Ğanci Khal ceno beno ğane cor

Ozet xızmeta Khal de niadano

Khal koye Jivanere amr keno

Çığ yeno bıne ğane ceri vezono ser

Khal vano ğanci reye tevera niade

Kotra yeno veng u jivane

Ğanci beno tever çı niado

Koye Jivane ra çığ ama, bıne ğane ceri vetero ser

Ganci dano zonine hore vano çığ amo

Bıne gane ceri veto ser, ez sekeri laze mıno ki tey

Khal vano ğanci tore nusno deftero ğer

Mı piye bojiye laze to gurreto kerdo bıne servere çever

Dürvo dürvo dürvo

Kes nizoneno thon vurno bozatli Xızıri

Soder kotera ğane bıne

Miane kene 12 toğtori cıra jü müdam memuriyo

Nıfusu vezene dane wendene

Butu iye Tercan u Qurucanıye

Mua bervena dana hore

Vana bıko bıkon sey Xıdırem

Bıko bıko sey Ismailem

Ilam ilam Xıdıre mı, Ismaile mı

No zote kamvi sımare vérd

Vake nivıne 12 sılecira kes riye çeyi

(Kaynak Haydar Yokuş, 13 mayıs 2003)

 

Xızır orucu da diğer oruçlar gibi saat 24.00 da başlar fakat diğer oruçlar gibi gün batımında bozulmaz. Xızır orucu gün kararmaya başlayınca bozulur, nedeni de Xızır’ın dağbaşlarında, fırtına ve tipiye tutulan yolcuları kurtarmakla uğraşmasıdır. Xızır orucunda yeme ve içmede bir kısıtlama yoktur. Yapılan rıtueller şunlardır:

  • Bekar gençler perşembe günü oruçlarını bozduklarında su içmezler. Inanca göre su içmeyen gence rüyasında kim su verir genç onunla evlenir.
  • Perşembe akşamı Qawuta Xızir denen kavrulmuş buğday unu bir tabağa konur ve yanında mum yakılarak evin bir köşesine bırakılır. Sabah unda her hangi bir iz görülürse Xızırı’ın haneye uğradığına inanılır ve ev sahibi önceden belirlediği Xızır kurbanından başka bir şükran kurbanı keser.
  • Perşembe günü Xızır kurbanı kesilir ve nohutla birlikte pişirildikten sonra dağıtılır. Xızır kurbanı çiğ dağıtılmaz. Xızır Kurbanı bir kaç ay önceden belirlenir, genellikle 4 yaşında ki bir koç veya tekedir. Kurban sahibi kurbanı belirledikten sonra bunu her kese bildirir. Bu aşamadan sonra kurban dokunulmazlık alır. Kimse dövmez, hakaret etmez, saygı ile yaklaşılır. Kışın başlaması ile kurban diğer hayvanlardan ayrı tutulur ve özel beslenir.
  • Perşembe akşamı cem tutulur.
  • Xızır orucunda yapılan bazı dualar şöyledir:
  • Ya Xızır’ e sata tenge, tora keme rıza u mınete, hometa ho tengede meverde hete jü de ki ma u aze ma;
  • Ya Xızıre sata tenge, sata mawa tengede derese, venge ma péheşiye. Az uze ma tenge de meverde.
  • Ya Xızıro Hazır, ware ma şia meke, cıriya şiaye ma u az u uze mare miya, çımune ma u çımune az uze ma ra u olağura meverde.
  • Ya Xızır hometa to tore mınete kena, venge dine peheşiye, kose jüde ki iye ma
  • Ya Xızır azo ğer, rısko ğer made.
  • Ya Xızır arsızu, nursuzu, neq oğıre ma u az u uze mara dürbere. Ma u az u uze ma motaze mığenet meke.
  • Ya Xızır, çıme ma u çıme az u uze ma rau olağure meverde.
  • Ya Xızır soğuniya ma ğer biya, iman u meramet mara mece.

 

 

Roze Ana Fatma

 

Ana Fatma orucu kurban bayranmının ilk gününden itibaren sayılarak 20. günde tutulur. Bu oruç aynı zamanda 12 imamları karşılama orucudur. Bu orucu sadece bayanlar tutar. Iki nedenden dolayı bu oruç bayanlar tarafından tutulur.

  • Ana veya ana adayı olarak Ana Fatma’nın ciğer acısını paylaşmak. Raa Haq’a göre Ana Fatma daha ogulları Hasan ve Hüseyin doğmadan onları görür ve nasıl öleceklerini bilir. Efsaneye göre Ana Fatma Melek Cebrail ile Cenette gider ve Cenettin bir köşesinde oynayan yeşil ve kızıl başlı iki çocuk görür. Bunların kim olduğunu sorduğunda, bunlar senin cocukların Hasan ve Hüseyin cevabını alır. Peki başlarinda ki renkler neden ayrı diye sordugunda ise; yeşil başlı olan oğlun Hasan dır ve zehirlenerek öldürülecek, kırmızı başlı ise oğlun Hüseyin dir, Kerbela da şehit edilecek yanıtını alır. Cenetten çıktıktan sonra Ana Fatma çocuklarının yasını tutar.
  • Raa Haq’a göre öldükten sonra ve de kıyamet günü sorgu ve sualde bayanların şefatçısı Ana Fatmadır. Bu oruçla Ana Fatma nın şefatı istenir.
  • Bu oruçta diğer oruçlar gibi tutulur, yeme ve içmede her hangi bir kısıtlama yoktur. Fakat ertesi gün 12 imamlar orucu başladığından dolayı, 12 imamlar da yenmiyen şeyler de bu oruçta da yenmez.

Oruç açıldıktan sonra yapılan dualar dan bazıları şöyle:

  • Ya Ana Fatma, ağreta ma xér biya
  • Ya Ana Fatma ma u az u uze ma sefate hora morım meverde
  • Ya Ana Fatma ma eve ajiya cigere terviya meke, çıme ma ra u olağura meverde
    • Ya Ana Fatma ğeta make esta, guna make esta ma u az u uze ma xatıre 12 imamuno
  •     12 kervela u versane
  • Ya Ana Fatma, bexto xér, tali yexbalo xér az u uze made, arsızu nursızu cıra dürbere

 

12 imam oruçları

Adından da anlaşılacağı gibi 12 imamlarin anısına tutulur. Kurban bayramının birinci gününden itibaren sayılarak 21. günde tutulur, yani Ana Fatma orucunun ertesi günü tutulur. Bu oruç yas orucudur. Çünkü bütün imamlar, 12 imam Mehdi hariç, şehit edilmişler. Rahmet mümüne, lanet Yezid’ de bu orucun adeta sloganıdır. Kerbela olayı bu orucun önemli bir bölümünü temsil eder. Tutulan yas da ve yapılan ritüellerde Kerbela vakasının izleri vardır. Bu otuçta ki ritueller şöyle:

  • Hz. Hüseyin ve yandaşlarının susuzluğunu tatmak için su içilmez, çay ve kahve de dahil. Çorba mümkün olduğunca az içilir veya hiç içilmez,
  • Kerbela vakası boyunca Hz. Hüzeyin ve yandaşlarının perişanlığına ortak olmak için oruç boyunca çamaşır yıkanmaz, banyo yapılmaz, tırnak kesilmez, traş olunmaz.
  • Hz. Hüseyin ve yandaşlarının kum üzerinde uyumalarını anmak icin keçi kılından yapılan, adına Dersimce astır denen bir çul parçası yere serilir ve onun üzerinde yatılır.
  • Canlıya kıymamak ve baş kesmemek için et, sarımsak, soğan, yumurta veya bunların malzeme olarak kullanıldıkları gıdalar da, örneğin pasta, yenmez ve kan çıkarılmaz
  • eğlence, düğün v.s. yapılmaz
  • eşler ayrı yatarlar
  • aynaya bakılmaz, aynalar ters çevrilir
  • radyo ve televizyon açılmaz
  • orucun altıncı günü niyaz dağıtılır
  • orucun 13. günü aşure çorbası dağıtılır. Prensip olarak oruç tutmayanlar aşure yiyemez. Bu durumda olanlar 13. gün aşure pişene kadar oruç tutmalari halinde, aşure yemeye hak kazanırlar. Bundan dolayı bu kısa oruca “roze germ” aşure orucu denir. Aşure malzemesi 12 çeşittir. Bunlardan su, döğme, şeker, hurma, elma ve kuru üzüm mecburi malzemelerdir. Bunlar isteğe göre 12 ye tamamlanır. Genel olarak bunlar fındık, fıstık, incir, esbabiye, ceviz içi, kabak, zeytin, süt’ten ibarettir.
  • aşureyi pişiren kişi orucunu aşurenin tadına bakarak açar ve aşure dağıtılmaya başlanır.
  • aşure dağıtımından sonra, oruç boyunca su içmeyenler birer birer 12 imamların adını anarak, rahmat mümüne lanet Yezide diyerek, her isimden sonra bir bardak su içer.
  • aşureden sonra isteyenler kurban keserler.
  • aşure ve kurban dağıtımından sonra tras olunur, banyo yapılır ve oruç bitirilir.

12 imamlar orucun da el ve yüz yIkandıktan sonra yapılan bazı dualar şöyledir

  • Ya des dı imame des dı kervelay sıma ma u az u uze ma qetere hora dür mefiye
  • Ya des dı imame des dı kervelay sıma axreta ma u az u uze ma xer biare, safate ho ma u az u uze mara kem mekere
  • Ya des dı imame des dı kervelay ma u az u uze ma tengede meverde, zulme Yejidura bısevekne
  • Ramet sımare lonet Yejidiyo az u uze Yejidre

 

Kara Çarşamba / Qere Çarsemi (çarşeme marti)

 

Bu oruç üç gün sürer ve mart ayının üçüncü çarşambası tutulmaya başlanır.

Bu günde yapılan ritueller şöyle;

  • niyaz pişirilir
  • kevaniler yayıklarını yanlarına alarak, eğer yakınlarındaysa Munzur nehrine, uzaklar sa bir pınar başına giderler. Mum yakıp niyazlarını dağıttıktan sonra yayıklarını yıkarlar ve içine biraz su doldurarak eve gelirler
  • akşam süt ısıtıldıktan sonra maya olarak yayıkta ki su süte katılır ve böylece ilk yoğurt yapılır.
  • bu günde Munzur nehrinin veya pınarların soğuk sularında yıkanılır

Yapılan rituellere bakılırsa bana göre bu oruç önceleri çarseme marti adı altında sadece kevaniler tarafından tutuluyordu. Ancak sonradan Kerbela vakaası haberinin de tesadüfen bu günde Dersim’e ulaşması sonucu bu günün adı Kara çarşambaya dönüştü ve Kerbela da şehit düşenlerin anısına her kes tarafından oruç tutulmaya başlandı.

 

Bireysel oruçlar

Raa Haq de en çok tutulan oruçlardır. Adındanda anlaşıldıği gibi bireye mahsus oruçlardır. Bu oruçların özelliği bireylerin niyetlerine göre tutulmalarıdır. Bu oruçlar bireye bağlı olmasına rağmen kurallar bakımından toplu tutulan oruçlarla aynılar. Bu bakımdan toplu oruçların başinda belirtile kurallar bu oruçlar için de geçerlidir.

Bireysel oruçlar niyet oruçları, adak oruçları, minnet oruçları ve perşembe oruçlarından oluşurlar.

Bu oruçlar herhangi bir ziyarete niyet edilerek tutulurlar.

Niyet oruçları

Bu oruçlar her hangi bir şeye niyet eden bireyler tarafından tutulur ve amaç bu niyetin gerçekleşmesi için kutsal ziyaretlerin yardımını istemektir. Örneğin aileden birisi uzun bir yolculuğa çıkmadan önce, genellikle evin kevanisi giden için tez elden geri dönsün, kazadan beladan sakınsın, gam ve keder görmesin diye bu orucu tutar. Sıladan uzaktakiler için tutulan bu oruç en çok Hızır’a adanır. Raa Haq’de Hızır gariplerin, yolcuların koruyucusudur. Bu oruç görulen bir rüya sonrasında da tutulur. Orucu tutan kişinin orucunu açtığında yaptığı dualardan bazıları şöyledir.

  • Ya Xızır mı bojiye ğerive/ğeriva ho dora to dest
  • Ya Xızır ğerive/ğeriva mı xér weşiye bere biya, bıne perrune hosane
  • Ya Xızır çımune ma ra u olağura meverde, çıriya şiaye mare miya.
  • Ya Xızır ğerive/ğeriva mı raste ramanike, nequ cıra dürfiye

Adak oruçları

Bu oruçlar murat orucu olarak da adlandırılır. Herhangi bir murad isteyen kişi bu muradına ermek için ziyaretlerin yardımını almak için bu orucu tutar. Örneğin evlat isteyenler Duzgı için, hayırlı baht isteyenler Ana Fatma için, gurbetteki yakınlarının sağlığını isteyenler Hızır için bu orucu tutarlar.

 

Minnet oruçları

Bu oruç niyet ve muradı gerçekleşenler tarafından, bunları gerçekleştiren ziyaretlere minnet belirtmek için tutulduğu gibi, çok kötü bir olay sonrası örneğin bir kazadan sonra veya hastalıktan sonra tutulur. Amaç kaza veya hastalık sonrası ölüm acısı vermeyen ziyartelere minnet sunmaktır. 

 

Perşembe oruçları

Bu oruçlar her perşembe günü tutulur ve 40 lar cemi niyetinedir. Raa Haq’a göre her perşembe akşamı, Dersimce de sewa yeniye denir, 40 lar bir araya gelerek cem tutarlar. Bu orucu tutan kişi bu oruç aracılığıyle onlarla birlikte olamaya çalışır ve onların hayır dualarını almak ister.

 

 

 

 

Izah etmeye çalıştığım oruçların içeriğine bakıldığında, bunları yazının girişinde bahsettiğim dinlerin oruçlarından ayrı bir karakter taşıdığı görülüyor. Örneğin nefsi terbiye etme ve açlık hissini tatmaya yönelik bir amaç yok. Raa Haq de nefis için şöyle denir: nefs kutike vere çeveriyo. Çığaş kedi beno sa bıvo, key halpeno beli niveno. Na rira gereke her daym zıncıle vıledevo ke isonke guma kerd ke yenoke bıhalpo, zıncıle bıonciyoke vırendiye bijeriyo. Türkçesiyle: Nefis kapıdaki köpeğe benzer. Ne kadar uslu olursa olsun, ne zaman havlayacağı belli olmaz. Bunun için boynunda sürekli zincir bulundurmak gerekir ki havlayacağını his ettiğiniz anda zinciri çekerek havlamasının önünü kesebilesiniz.

Raa Haq e göre bütün kötülüklerin nedeni kontrol edilmeyen nefisdir. Bu nedenle nefis sadece yılda bir oruçla veya başka bir şeyle terbiye edilmez. Bunu irade altına almak gerekir. Yine açlık duygusu için Raa Haq şöyle der: Loqmera lokme vereno. Türkçesiyle lokmadan lokma geçer. Bunun anlamı şu ne kadar yoksul olursan ol, unutma ki senden de yoksulları vardır. Bundan dolayı elinde ki ne kadar az olursa olsun, lokma vermeyi ihmal etme. Marifet karnın doyduktan sonra lokma vermekte degildir. Dersimin her köşesi yardıma muhtaç olmalarına rağmen, lokamasını eksik etmeyelerin anılarıyla doludur.

Raa Haq de ceza orucu da yok. Ceza orucu Raa Haq deki Tanrı anlayışıyla da bağdaşmaz. Ceza olarak konan bir oruç gelecek nesilleri de buna zorunlu tutar. Oysa cezayı gerektiren suç geçmiş nesiller tarafından işlenmesine rağmen bunu gelecek nesillere yansıtmak Tanrı nın adeletine sığmaz. Bunun için sanırın Dersim de en çok yapilan duaların başında şu dua gelir: Ya Haq to loqme ma qelğane az ve aze makere, guna maki az ve aze mara tever mekere. Türkçesiyle Allah’ım lokmalarımızı gelecek nesillerimize kalkan kıl, günahlarımızın hesabını da gelecek nesillerimizden sorma.

 

Raa Haq’ın bir çok rituelli gibi oruçlar da şekil değiştirmeye başladı. Amacım oruç rituelini elimden geldiğince orjinal şekliyle vermeye çalıştım. Eksiklikler yanlışlıklar mutlaka vardır. Bize ait olanı korumanın tek bir yolu vardır; o da birlikte sahip çıkmaktır. Bu bağlamda hepimize sorumluluklar düşüyor. Konu ile ilgili eleştirileriniz ve katkılarınızı Munzur dergisine yazın. Yazın ki heb birlikte doğruyu bulalım.

 

* Oruç konusunda detaylı bilgilerine başvurduğum Beser Yokuş, Hasan ve Hatice Çakmak, Veli ve Sabriye Uğurlu ve Cebbar Genç e teşekkür ediyorum ve Raa Haq konusunda bana her zaman rehber olan rahmetliler nenem Fatma Çakmak, dedem Mustafa Çakmak aile dostumuz Haydar Yokuş ve pirimiz Baki Gül’e Allahtan rahmet diliyorum. Sizleri tanıdığım için kendimi çok şanslı sayıyorum