Dersim Bayragi..
Sey Riza

Dersim jenosidini
Anma Gunu
Her Yil

12 Temmuz

baner

Alevi Kurtler1Alevi K羹rtler
Dinsel, Etnik ve Politik Sorunlar Baglaminda

Erdal Gezik

Birinci Basim: Mayis 2000, Kalan Yayinlari Ankara
Sayfa: 141-176
 

HACI BEKTA-I VEL襤 ve KRT MESLEKTALARI

  

                                 

Giri

 

Politik kargaa ve toplumsal huzursuzluun her ge癟en g羹n daha da derinletii T羹rkiye’sinde son on y覺l覺n en g繹zde isimleri aras覺nda bir se癟im yap覺lsayd覺, 羹phesiz ilk s覺ralarda yer alacak isimlerden birisi Hac覺 Bekta-覺 Veli olurdu. Ge癟en d繹nemde onun ad覺na, T羹rkiye i癟erisinde ve d覺覺nda, kurulan dinsel merkez ve derneklerle, 癟覺kar覺lan dergilerin ve yap覺lan arat覺rmalar覺n ard覺 arkas覺 gelmemektedir. Ve yak覺n bir zaman sonras覺 i癟in de, y覺ld覺z覺 her ge癟en g羹n daha fazla parlayaca覺 anla覺lan bu ahs覺n, y羹kseliini durduracak 繹nemli bir engel g繹r羹nm羹yor. Bu 羹lkede hakim olan t羹m g羹vensiz ortama  ramen, onun ad覺n覺n ve beraberinde dinsel ve politik g羹c羹n羹n bu kadar yay覺lmas覺ndaki baar覺n覺n s覺rr覺 nerede yatmaktad覺r?

Bunu, ne s覺radan ve tesad羹fi lokal gelimelerde, ne de ideolojik ak覺mlar覺n etkisini yitirmesiyle k羹resel d羹zeyde dinsel eilimlerin artmas覺 balam覺nda aramak tatmin edici cevab覺 vermeye yetmeyecektir. Bunun i癟in t覺pk覺 Hac覺 Bekta-覺 Veli gibi ge癟 Orta癟a’da ve kendisinden yaln覺zca birka癟 y羹z kilometre douda yaam覺 Dersimli Seyitler’e bakmak yeterlidir.  Bu y羹zy覺l覺n ilk 癟eyreine kadar etkin g羹癟leri olmu Dersimli ruhanilerin imdilerde yokolmaya terkedilmi adlar覺, sorunun o kadar da rahat anla覺lacak cinsten olmad覺覺n覺 g繹steriyor. Tam aksine var olan sorulara basit, ama can al覺c覺 yeni bir soruyu daha eklememizi zorunlu k覺l覺yor: Yirminci y羹zy覺l覺n sonlar覺nda ad覺yla bu kadar yayg覺n kar覺lamak zorunda olduumuz kii neden herhangi bir Dersimli evliya deil de, Hac覺 Bekta-覺 Veli’dir?

al覺man覺n ana temas覺n覺 oluturacak bu soru, her iki olgunun tarihsel geliimi 癟evresinde ilenmeye 癟al覺覺lacakt覺r. Fakat b繹ylesi bir giriimden 繹nce, bu makalenin dayand覺覺  kaynaklara y繹nelik 羹癟 sorun hakk覺nda imdiden ciddi  hat覺rlatmalar yapmam gerekiyor. Birincisi, g羹n羹m羹zde Hac覺 Bekta ad覺n覺n salt bir arat覺rma objesi olarak ele almak m羹mk羹n deildir. Hac覺 Bekta-覺 Veli ad覺, bu y羹zy覺l覺n balar覺ndan itibaren olumaya balayan T羹rk ulusal tarihyaz覺m覺 g羹d羹m羹nde olduk癟a y羹kl羹 politik, etnik ve k羹lt羹rel bir anlam alm覺t覺r. Bu y羹zden, bu 癟al覺malarda kar覺m覺za 癟覺kan Hac覺 Bekta fenomeni, 繹zellikle konumuz a癟覺s覺ndan bak覺ld覺覺nda, pek de kolay a覺lamayan sorunlar yaratmaktad覺r. Onun ad覺, gereinden fazla ‘Orta-Asya’, ‘T羹rk’ ve ‘T羹rkl羹k’ gibi s覺fat ve corafi terimlerle alakal覺 k覺l覺nd覺覺ndan, bu 癟al覺malarda onun baka k羹lt羹rlerle ilikisinin izini takip etmeyi zorlat覺rmaktad覺r[1].

襤kinci sorun ise, Hac覺 Bekta’覺n ‘K羹rt meslektalar覺’ olarak nitelendireceim Dersimli Seyitlerin yaamlar覺 ve onlar ad覺na oluan 繹rg羹tlenmeler hakk覺nda son derece az yaz覺l覺 belgenin olmas覺ndan kaynaklanmaktad覺r. Onlar覺n faaliyetleri ve Anadolu’daki dier Alevi gruplar覺 ile olan muhtemel ilikileri hakk覺ndaki en eski bilgiler ge癟en y羹zy覺l覺n ortalar覺ndan itibaren b繹lgede bulunmu Bat覺l覺 arat覺rmac覺, gezgin ve misyonerlerin yaz覺lar覺nda, 癟ou kez bir ka癟 c羹mleyle aktard覺klar覺 verilerle s覺n覺rl覺d覺r[2]. Keza bu Seyitlerin taraftarlar覺n覺n da olduk癟a ge癟 bir s羹re癟te kendilerine d繹n羹k arat覺rmalara balam覺 olmalar覺, onlar覺n geleneksel yap覺lar覺n覺 koruduklar覺 1930’lu y覺llara dair bilgilerimizin hep ikinci ve 羹癟羹nc羹 elden gelmesine neden olmutur[3]. Ayr覺ca bu grubun toplumsal dayanaklar覺n覺n 1938 y覺l覺nda yok edilmi olmas覺 ve T羹rkiye’de K羹rt kimliine y繹nelik alan 癟al覺malar覺n覺n olanaks覺zl覺覺, konumuzla ilgili kimi bilgi eksikliklerini ancak dolayl覺 y繹ntemlerle amay覺 zorunlu k覺lmaktad覺r. Burada aktar覺lan tablo s覺n覺rl覺 kaynaklar覺n biraraya getirilmesiyle 癟izilmi olduundan, y羹ksek tart覺ma 繹zellii ta覺d覺覺n覺 belirtmek yerinde olacakt覺r.

Son olarak dikkat edilmesi gereken sorun, her iki konuyla ilgili verilerin efsane ve tarih 繹zelliklerini i癟 i癟e ta覺malar覺ndan kaynaklanmaktad覺r. Konumuz dahilinde ad覺 ge癟en t羹m evliyalar hakk覺nda var olan bilgiler her iki 繹zellii kapsayarak g羹n羹m羹ze aktar覺ld覺klar覺ndan, onlar覺n ger癟ek yaamlar覺 ile mitlemi yaamlar覺 aras覺nda ayr覺m yapmak zorlamaktad覺r. Bal覺ba覺na bir 癟al覺may覺 gerektiren bu olgu ile, 繹zellikle makalenin dar s覺n覺rlar覺n覺 dikkate alacak  olursak, gereinden fazla ura覺lmayacakt覺r[4]. San覺r覺m, konunun sahip olduu spek羹latif g羹ncel boyutu  a癟覺s覺ndan bak覺ld覺覺nda da, hakl覺 g繹r羹lebilecek bir tutumdur bu. 羹nk羹, b羹t羹n dinsel fig羹rlerde olduu gibi, ger癟ekten yaad覺klar覺na inand覺覺m覺z bu ahsiyetlerin yaamlar覺n覺n anlam覺 ve tarihsel deerleri de ancak onlar覺 癟evreleyen efsanelerle b羹t羹nsel bir anlam kazanmaktad覺r. G羹nl羹k olarak kar覺m覺za 癟覺kan Hac覺 Bekta fig羹r羹 de bu sorunu yans覺tan ideal 繹rneklerden biri say覺labilir. 

        

Hac覺 Bekta ve Onun G繹rmedii ocuu: Bektailik

 

  Eer, 15. Y羹zy覺l覺n sonlar覺nda yaz覺lm覺 ve bizzat Hac覺 Bekta’覺n yaam覺n覺 konu alan en eski eser olan ‘Vilayetname’ esas al覺nacak olursa, bu 羹nl羹 evliya hakk覺nda k覺saca unlar s繹ylenebilir: O, soyu yedinci 襤mam Musa Kaz覺m’a dayanan Horasan Sultan覺 襤brahim’in 癟ocuu olarak d羹nyaya geldi. Eitimi i癟in k羹癟羹k yata d繹nemin 羹nl羹 bilgini eyh Lokman-覺 Perende’nin yan覺na verildi. Hen羹z 癟ocukluk y覺llar覺nda g繹sterdii kerametlerden dolay覺 eyh Perende ona ‘H羹nkar’ ad覺n覺 takt覺. Kerametlerinin etkisi Horasan’覺 a覺p T羹rkistan’a ulat覺覺nda, ‘‘doksandokuz bin T羹rkistan pirinin ulu’’su olarak tan覺nan eyh Ahmedi Yesevi onu tekkesine kabul etti. ok ge癟meden burada da ilahi g羹癟 ve bilgelikle donan覺ml覺 olduunu kan覺tlayan Bekta, Ahmet Yesevi taraf覺ndan Rum lkesine halife olarak atand覺. O, Anadolu’ya geldii andan itibaren bu topraklarda yaayan ‘elliyedi bin Rum ereninin’ rekabetiyle kar覺lat覺. K覺sa zamanda hem bu erenleri ve hem de bunlar aras覺ndaki en b羹y羹klerden olan Tapduk Emre, Sar覺 Saltuk, Seyid Mahmud-覺 Hayrani ve Karadonlu Can Baba gibi dervileri, g繹sterdii 羹st羹n kerametleri ile kendisine balad覺 ve onlar taraf覺ndan tart覺mas覺z ba pir olarak kabul edildi. H羹nkar, yan覺s覺ra Anadolu’daki T羹rkmen ve H覺ristiyan halklar覺 aras覺nda M羹sl羹manl覺覺 yaymak i癟in de baar覺l覺 癟al覺malarda bulundu. Bu arada yerletii  Sulucakara繹y羹k’te tekkesini kurdu. 1270 y覺l覺nda burada hayata g繹zlerini yummadan 繹nce, geride bir tekke ve buna bal覺 Anadolu ve Rum 羹lkesinin 癟eitli yerlerinde faaliyet y羹r羹ten 羹癟y羹z altm覺覺 ba olmak 羹zere, toplam otuz alt覺 bin halife b覺rakt覺[5].

Vilayetname’de aktar覺lan bu bilgiler, Hac覺 Bekta taraftarlar覺n覺n genel olarak kabul ettikleri, tanr覺sal mucizelerle dolu bir yaam覺n k覺sa bir 繹zetidir. Tarihteki ger癟ek Hac覺 Bekta’覺n yaam覺n覺 癟izebilmek i癟in ise bu tabloda bir hayli d羹zeltmeler yapmak gerekiyor.

Hac覺 Bekta yaad覺覺 13. Y羹zy覺lda  Anadolu’da varolan y羹zlerce T羹rkmen Babas覺ndan yaln覺zca birisiydi ve belki de yukar覺da ad覺 ge癟en 羹nl羹lerle k覺yasland覺覺nda, onlar覺n alt覺nda bir 繹hrete sahipti. O, b羹y羹k olas覺l覺kla 1239’da yaanan Baba 襤lyas isyan覺yla alakadar olmamak ve takibe uramamak i癟in Sel癟uklu merkezinden uzak olan Sulucakara繹y羹k’e yerlemi ve burada dinsel 癟al覺malar覺n覺 sessiz bir ekilde s羹rd羹rm羹t羹[6].

Kendisinin dorudan Ahmet Yesevi’nin halifesi olarak Anadolu’ya gelmi olmas覺n覺n doruluk pay覺 olduk癟a k羹癟羹kt羹r; 癟羹nk羹 Ahmet Yesevi ile aras覺nda bir as覺r gibi bir zaman dilimi bulunmaktad覺r. Ahmet Yesevi ile varsay覺lan ilikisi muhtemelen bu kiinin T羹rkler aras覺nda sayg覺n bir yere sahip olmas覺ndan kaynaklan覺yordu[7]. Hac覺 Bekta, b羹y羹k olas覺l覺kla o d繹nemlerde Anadolu’da hakim olan ve k繹kenlerini Horasan mistisizmi ile Ebu’l Vefa’dan alan Kalenderi dervilerindendi[8]. Yaatt覺覺 M羹sl羹manl覺k, bu t羹r ak覺mlarda yayg覺n olan ve eriat kurallar覺na pek s覺k覺 bal覺 olmayan, daha 癟ok dinin bat覺ni yorumuna 繹nem veren bir eilime sahipti. Bu 繹zelliinden dolay覺, formel 襤slama uzak olan ve hen羹z geleneksel inan癟lar覺n覺 terketmemi T羹rkmen airetleri ile, t覺pk覺 dier Babalar gibi, s覺cak ilikiler kurmakta zorlanmad覺.

Hac覺 Bekta’覺n yaam覺nda bal覺 olduu varsay覺lan ak覺m覺n d羹羹ncelerini ne derece sistematik bir ekilde iledii ve bunlar覺 hangi 繹l癟羹de 繹rg羹tlenme temeli olarak tasarlad覺覺 tart覺mal覺d覺r. Ad覺na atfedilen iki kitab覺n b羹y羹k olas覺l覺kla onunla bir ilgisi yoktur[9]. Ayn覺 ey, Bektai edebiyat覺 i癟inde an覺lan ve bu tarikat taraf覺ndan sahiplenen 14 ve 15. Y羹zy覺l覺n 羹r羹nleri i癟in de ge癟erlidir[10]. Buna ramen Hac覺 Bekta’覺n dier T羹rkmen Babalar覺n覺 geride b覺rakarak 繹ne 癟覺kmas覺, hatta bir癟ounu kendi halifesi stat羹s羹ne d羹羹rmesi, 繹l羹m羹nden sonra, kendisiyle dorudan alakas覺 olmayan, 14. y羹zy覺ldan itibaren birbirleriyle dorudan veya dolayl覺 bi癟imde ilikili iki 繹nemli gelimenin sonucu olarak g繹r羹lmelidir.

Her iki gelimede de Hac覺 Bekta ve onun ad覺 alt覺nda geliecek olan tarikat, ilgin癟 bir rol 羹stlenmitir. 襤lk gelime, yay覺lma aamas覺nda olan T羹rk beylikleri i癟in vazge癟ilmez bir g羹癟 oluturan sava癟覺 T羹rkmen airetleri ve onlara bir 癟ok yerde 繹nc羹l羹k yapan ‘gazi ruhlu’ Babalar覺n varl覺覺d覺r. 14. Y羹zy覺lda yaayan Abdal Musa bu buluman覺n en ileri temsilcisi say覺lmaktad覺r. O’nun, ilk Osmanl覺 Beyleri ile birlikte Hiristiyan b繹lgelerine y繹nelik olarak ger癟ekletirdii baar覺l覺 fetihler, yaln覺zca kendi ad覺n覺n deil, ayn覺 zamanda bal覺 olduu Hac覺 Bekta ad ve efsanesinin de b羹y羹k bir alana yay覺lmas覺n覺 salam覺t覺r. Abdal Musa, b繹ylelikle ileride b羹y羹k bir 襤mparatorlua d繹n羹ecek Osmanl覺 ile -tarikat i癟in yaamsal deeri olan- ilikilerin temelini atmada 繹n ayak olmutur[11].

襤kinci gelime ise, y繹netimin, farkl覺laan dinsel eilimlerden kaynaklanan i癟 癟at覺malar覺 engelleme ve devleti tabandan tehdit edebileek eilimleri kontrol alt覺nda tutma 癟abas覺nda Bektai tekkesinin arac覺 bir rol oynayabileceinin g繹r羹lmesiyledir. 襤mparatorluk nitelii ald覺k癟a belirgin bir ekilde Sunni 襤slam’覺 sisteminin temeli haline getiren Osmanl覺 kar覺s覺nda, 15. Y羹zy覺l覺n sonlar覺nda b羹y羹yen bir K覺z覺lba n羹fus durmaktad覺r. Tabandaki bu ayk覺r覺l覺覺n sosyo-ekonomik nedenlerden baka dinsel nedenleri de vard覺. Bunlardan ilki, 襤ran’dan ka癟覺p Anadolu’ya s覺覺nan a覺r覺 ii-Hurufi halifeleri ve 15. Y羹zy覺lda t羹m Anadolu’da kendisini hissetiren K覺z覺lba Safevi 癟al覺malar覺 olmutur[12]. 16. y羹zy覺l覺n ba覺nda bu genel kay覺 Safevi 襤ran ile dorudan bir sava ortam覺nda tehlikeli bir durum yaratt覺覺ndan, Saray, kendi i癟indeki K覺z覺lba eilimleri kontrol alt覺nda tutabilmek amac覺yla Bektai oluumuna dorudan m羹dahale ederek tekkenin merkezine Bal覺m Sultan adl覺 kiiyi atam覺t覺r.[13]. Bal覺m Sultan (繹lm. 1516), Hac覺 Bekta sonras覺 tekkeye mensup ikinci ve son 繹nemli ruhani ahsiyet olarak tarihe ge癟ecek ve onun arac覺l覺覺yla Bektailik, dinsel heterodoks 繹zellikleri bar覺nd覺rd覺覺 kadar politik konformizmle karakterize edilecek nihai bi癟imini alacakt覺r. 

襤mparatorluk i癟inde 1550’lere kadar s羹recek K覺z覺lba topluluklar 羹zerindeki kat覺 bask覺lar, Bektai tarikat覺n覺n bu topluluklar覺 kendisine balamas覺n覺 kolaylat覺racakt覺r. Kimi yerlerde bizzat merkezi tekkenin giriimiyle bu topluluklar覺 y繹nlendirecek alt-tekkeler kurulurken, kimi yerlerde de varolan ve 羹phe alt覺nda bulunan dini merkezler bask覺lardan kurtulabilmek i癟in Bektai tekkesine balanmakta teredd羹t etmeyeceklerdi[14]. Bu s羹re癟 17. Y羹zy覺l覺n ortalar覺nda 繹nemli oranda bitmi olacak ve Anadolu Alevileri, t覺pk覺 Bektai tekkesi gibi, Sunni 襤mparatorluu tehdit eden faaliyetlere girimedik癟e, kendi inan癟lar覺n覺 yaad覺klar覺 k覺rsal b繹lgelerde s羹rd羹receklerdi[15]. 1826’da tekkenin yasaklanmas覺 ile balayacak yeni bir d繹neme kadar Bektailer bu 繹rg羹tsel yap覺lar覺n覺 koruyacaklard覺. 1826’dan sonra ge癟irilen k覺sa bir gizlilik d繹nemi sonras覺, tarikat 1850’lerde yeniden eski g羹c羹n羹 onarmas覺n覺 bilecekti[16].

Masum bir 13. Y羹zy覺l dervii olan Hac覺 Bekta’覺n 繹l羹m羹nden k覺sa bir s羹re sonra ad覺na kurulan tekkenin deiimler kar覺s覺nda g繹sterdii esneklik ve bunun sonucu 16. Y羹zy覺lda ald覺覺 ikili karakter, onun g羹n羹m羹ze kadar s羹rekliliinin  salamas覺n覺n da temelini oluturmutur. 襤leride g繹receimiz gibi, bu 繹zellikler, yaamlar覺yla Hac覺 Bekta’la bir癟ok benzerlikleri olan Dersimli Seyitlerin 癟ocuklar覺n覺n yaratt覺覺 dinsel organizasyon ile yak覺nlamaya katk覺 sunacaklar覺 kadar, onlar覺n yok olmalar覺n覺 da belirleyecek nedenler aras覺nda yer alacaklard覺r. Ama konunun bu boyutuna ge癟meden 繹nce Dersim’de varolan dinsel sistemin geliim s羹recinin kendisine bakal覺m.

         

 

Dersimli Seyitler ve Airet癟i Talipleri

 

Dersimli Seyitlerde, t覺pk覺 Orta ve Bat覺-Anadolu’daki T羹rkmen Babalar覺 gibi, 13 ve 16. Y羹zy覺l aras覺 K羹rdistan’da faaliyet y羹r羹ten gezgin dervilerden idiler[17]. Yayg覺n bir kan覺ya g繹re b羹y羹k b繹l羹m羹 Dersim’e, 襤ran’覺n kuzey-dousunda yeralan Horasan[18] b繹lgesinden gelmitir. Onlar覺n ilk d繹nemleriyle ilgili hi癟bir a癟覺k ve s覺nanm覺 yaz覺l覺 belge olmamas覺[19], genel kabul g繹rebilecek bir tak覺m tespitler yapmam覺z覺n 繹n羹nde engel deildir. 

Dersim ve 癟evresindeki Alevi K羹rt airetlerinin Seyitleri olan Dervi Cemal, Sar覺 Salt覺k, Kurey, Baba Mansur ve Au癟anl覺lar kendilerini deiik 襤mam soylar覺na balar – ki bu ruhani stat羹 i癟in artt覺r- ve ellerinde bunu destekleyen secerelerin[20] olduunu iddia ederler. Onlar覺n bu iddialar覺n覺n kontrol edilemez oluu bir yana, bu kiilerin ilk d繹nemleriyle ilgili u belirleme rahatl覺kla yap覺labilir: Sar覺 Salt覺k hari癟, dierlerinin hangi tarihler ve artlar alt覺nda Dersim ve 癟evresinde 癟al覺malar覺na balad覺klar覺n覺 bilmememize ramen, dinsel uralar覺n覺 ba覺ndan itibaren bu b繹lgede ger癟ekletirdiklerini, kendileri hakk覺nda anlat覺lan efsanelerin ge癟tii mekanlar覺n hepsinin Dersim’de olmas覺 ve bu efsanelere dolayl覺 ve dorudan tan覺kl覺k yapm覺 topluluun yine y繹re airetleri olmas覺ndan 癟覺kart覺yoruz. Yine onlar覺n Alevi K羹rtler d覺覺nda taliplerinin olmay覺覺 da bu tespit i癟in bir baka dayanak oluturuyor.

Bunlardan Nazmiye merkezli Kurey, Muhundu merkezli Baba Mansur ve Hozat merkezli Dervi Cemal Seyitleri kalabal覺k n羹fuslar覺yla, 繹zellikle Dersim ve yak覺n 癟evresinde yaayan airetlere Seyitlik yapmaktad覺rlar. Sar覺 Salt覺k ve Au癟anlar覺n ise bizzat Dersim i癟inde yaln覺zca Hozat’ta bir merkez k繹yleri bulunmaktad覺r. Her ikisinin de talipleri -Sar覺 Salt覺klar覺n Au癟anlarla kar覺lat覺rmayacak kadar az olmak kayd覺yla-  Dersim 癟evresinde yaayan Alevi K羹rt airetleridir.

Belirtildii gibi, Sar覺 Salt覺k hari癟, bu Seyitler hakk覺nda anlat覺lanlar onlar覺n Dersim’e yerletikleri andan itibaren y繹re airetlerinin kendileriyle beraber olduunu g繹steriyor. 羹nk羹, Seyitlerin bu airetleri kendi inan癟lar覺na 癟ekmek i癟in herhangi bir 繹zel 癟aba y羹r羹tt羹klerine dair dair bir veri yoktur. 襤lk d繹nemlerinde g繹sterdikleri s繹ylenen kerametler de zaten daha 癟ok birbirleriyle ilikilerindeki dinsel balar覺 belirlemek veya stat羹lerinin y繹neticiler taraf覺ndan tan覺nmas覺na y繹neliktir. ne s羹r羹len  secereler onlar覺n b繹lge airetleri ile balant覺lar覺n覺 13. Y羹zy覺la kadar g繹t羹rmektedir. Sel癟uklu Sultan覺 Alaeddin Keykubad’dan ald覺klar覺n覺 s繹yledikleri secereler, b繹lgedeki airetler 羹zerindeki dini yetkilerinin genel kabul g繹rd羹羹n羹 ve Sultan taraf覺ndan da onayland覺覺n覺 g繹stermektedir. Her iki iddia ayn覺 zamanda bu pirlerin 癟evresinde anlat覺lan keramet efsaneleri ile de destek bulmaktad覺r[21].

Dersim’de 癟al覺ma yapan dervileri dier Anadolu dervilerinden ay覺ran ve onlara ayr覺 bir b羹t羹nl羹k veren en 繹nemli 繹zellikleri, onlar覺n tarih sahnesine 癟覺kma bi癟imleri deil - ki bu en az覺ndan bi癟im olarak dierlerinden pek farkl覺l覺k ta覺mamaktayd覺-, sonraki y羹zy覺llarda b繹lge airetleri ile kurduklar覺 kendilerine has 繹rg羹tsel yap覺lar覺d覺r. Yak覺n bir zaman 繹ncesine kadar koruduklar覺 bu 繹rg羹tl羹l羹羹 tam olarak ne zaman yaratt覺klar覺n覺 kesin olarak bilmememize ramen, bunun zaman i癟erisinde herhangi bir merkezin kontrol羹 olmaks覺z覺n tabanla uyum i癟erisinde gelitiini belirtmek yanl覺 olmayacakt覺r. B羹y羹k ihtimalle de bu oluum, b繹lgenin  Alevi tarihinin ikinci d繹nemini balatan 16. y羹zy覺lda yaanan gelimelerin sunduu beklenmedik olanaklarla ilikiliydi.  

Bu y羹zy覺l覺n balar覺ndan itibaren balayan S羹nni Osmanl覺 ile ii 襤ran aras覺ndaki s羹rt羹meler 1514 y覺l覺nda ikincisinin alehine biten bir savala kapanmas覺, Osmanl覺’n覺n dorudan y繹netimi alt覺nda olan Alevi topluluklar覺 羹zerinde bilinen olumsuz sonu癟lar覺 yarat覺rken, Dersimli Alevileri yeni bir d繹nem bekliyordu. Bitlis beyi K羹rt 襤dris’in Osmanl覺 y繹netimiyle girdii ilikilerin de yard覺m覺yla kazan覺lan 襤ran sava覺 sonras覺nda K羹rtler, Beyliklerinin kabul edildii geni bir otonom yap覺 kazanm覺lard覺. Her ne kadar Dersimi kapsayan emigezek Beyliinin 襤ran’la ilikileri olmusa da, K羹rtlerin kazand覺覺 bu stat羹 onun i癟in de ge癟erliydi. Bu ayr覺cal覺kl覺 stat羹 ve  b繹lgede hakim olan silahl覺 airet taraftarlar覺 sayesinde Dersimli Seyitler de kendi b繹lgelerinde 癟al覺malar覺n覺 1908 y覺l覺na kadar rahatl覺kla s羹rd羹rd羹ler[22].

Bu d繹nemden sonra balayan ve 1938’de son bulan, 癟繹z羹lme s羹reci olarak nitelendirilebilecek 羹癟羹nc羹 d繹nem 繹ncesi, d繹rt y羹zy覺l覺 ak覺n bir s羹reyi kapsayan  ikinci d繹nemde yarat覺lan dinsel 繹rg羹tl羹l羹kte, Dersimli Seyitler tasavvuf anlay覺覺n覺 her y繹n羹yle bal覺 olduklar覺 airet yap覺s覺 ve geleneksel inan癟larla uyumlu bir toplumsal yap覺ya d繹n羹t羹rd羹ler. Zaman i癟erisinde artan genel n羹fusa paralel olarak kendi i癟lerinde b繹l羹nmeler ve ib繹l羹m羹 ile olduk癟a karma覺k bir yap覺 haline d繹n羹en  bir sistemin yarat覺c覺lar覺 olan Seyitlerin, 癟al覺ma alanlar覺n覺, airetlerin 癟evre b繹lgelere g繹癟mesiyle corafi olarak da alabildiine genilettikleri g繹r羹lmektedir (bak. Harita 1).

 

 

Kroki 1: Dersim merkezli Seyitlere bal覺 b繹lgeler

 

 

  Kroki 1: Seyit Aileleri, Ana Merkezleri ve Etki Alanlar覺

 Seyit Aileleri, Ana Merkezleri ve Etki Alanlari

 

 

 

Bu yay覺lma bir癟ok yerde onlar覺 T羹rk Alevileri ve bunlar i癟erisinde 16. Y羹zy覺ldan itibaren etkin bir merkezi g羹癟 olan Bektai 繹rg羹tlenmesiyle komu haline getirdi. Yine de ne bu corafi yak覺nlama, ne de onlar aras覺nda varolan inan癟 yak覺nl覺覺 iki grup aras覺nda tam anlam覺yla organik bir b羹t羹nl羹羹n oluumuna yetmedi.

 

 

Yol Kardelii’nden Rekabete: Dersimli Seyitler ve Bektailer

 

 nceki sayfalarda da belirtildii gibi, Dersimli Seyitler ve Hac覺 Bekta-覺 Veli  13. Y羹zy覺lda Anadolu ve K羹rdistan’da yayg覺n faaliyetler yapan deiik dervi gruplar覺na mensuptular. Ayr覺ca onlar覺, 癟覺k覺 d繹nemi itibar覺 ile birbirlerine yak覺n k覺lan bir baka 繹zellik de, faaliyetlerini (yar覺) g繹癟ebe airetler aras覺nda younlat覺rd覺klar覺ndan, karma覺k ve yaz覺sal mistizm yerine, sadeletirilmi ve 繹zellikle derviin tanr覺sal kerametlerine dayanan bir tasavvuf y繹ntemini se癟mi olmalar覺yd覺[23]. Genel say覺labilecek bu benzerliklerin 繹tesinde bizzat bu iki grubun birbirleriyle ilikide olduu izlenimi b覺rakan mulak verilere dayanan kimi iddialar da vard覺r. 

 襤ki grup aras覺 muhtemel bir ilikinin varl覺覺na iaret edebilecek ilk yaz覺l覺 kaynak ‘Vilayetname’dir.  15. Y羹zy覺l覺n sonlar覺nda kaleme al覺nm覺 Vilayetname, Hac覺 Bekta’覺n ilk taraftarlar覺n覺 K羹rdistan’da yaratt覺覺n覺 aktar覺r. O, T羹rkistan’da, Ahmed-覺 Yesevi taraf覺ndan g繹revlendirdii Rum 羹lkesine gelmeden 繹nce  K羹rdistan’a uram覺t覺r:

 

‘‘H羹nkar, K羹rdistan’da, bir kavmin i癟inde bir m羹ddet eleti. Orada bir bac覺n覺n, doan olan覺n覺 oul edindi. O ilde bir癟ok kerametler g繹sterdi. Anlat覺lsa s繹z uzar. Birg羹n, o ilde, bir toplulukla giderken bir 覺rmaa yaklat覺lar. Irmaktaki bal覺klar, ba 癟覺kar覺p H羹nkara selam verdiler. H羹nkar, selamlar覺n覺 al覺p sa olun dedi, var覺n tespihinizde olun. Bu 癟eit kerametlerle o ili kendisine muhip etti. imdi o kavme H羹nkariler derler.’’[24]

 

Vilayetneme’nin ne kadar g羹venilir bir kaynak olduu bir yana b覺rak覺l覺rsa, en az覺ndan bu aktar覺mdan 癟覺k覺larak, Hac覺 Bekta’覺n K羹rdistan’la ilikide olduu ve ‘H羹nkariler’ ad覺yla an覺lan bir grubun var olduu d羹羹n羹lebilir. Bu grubun ad覺na baka hi癟 bir kaynakta rastlan覺lmamas覺 ve tarihte de bu ad alt覺nda hi癟 bir oluumun bulunmamas覺, iyimser bir yakla覺mla, H羹nkariler ad覺 alt覺nda bir ilikinin yaln覺zca yaz覺ld覺覺 d繹nemde var olmu bir ger癟eklii  yans覺tan bir veri olarak kal覺yor.  Yine Vilayetname’nin yaz覺ld覺覺 tarihte ‘K羹rdistan’ ile tam olarak nerenin kastedildiinin de a癟覺k olmad覺覺n覺 belirtmek gerekiyor. Eer 13. y羹zy覺ldan 癟覺karsak, ‘K羹rdistan’ ad覺n覺n Sel癟uklular taraf覺ndan Hakkari ve onu 癟evreleyen b繹lgeye verildii; ama Vilayetname’nin yaz覺ld覺覺 tarihi temel al覺rsak, ‘K羹rdistan’ denildiinde akla gelen b繹lgenin emigezek beylii olduunu biliyoruz[25]. Her iki ihtimal de, konumuz a癟覺s覺ndan belirtilmi olman覺n 繹tesinde bir anlam ta覺m覺yor.

 Vilayetname’deki verilere dayand覺r覺lan ve san覺r覺m ilkinden daha yayg覺nca 繹ne s羹r羹len ikinci bir iliki iddias覺 daha vard覺r. Hac覺 Bekta-覺 Veli’nin Anadolu’ya geldikten sonra, kendisinden 繹nce buralarda faaliyet g繹steren Babalarla s羹rt羹meler yaad覺覺 belirtilmiti. S繹z konusu iliki bu kiilerden Sar覺 Salt覺k, Seyid Mahmud-i Hayrani ve Karadonlu Can Baba 羹zerine kuruludur. Sar覺 Salt覺k d覺覺nda dier iki kiinin ismiyle Dersim’de an覺lan herhangi bir Seyit topluluu olmamas覺na kar覺n, Alevi K羹rtler i癟erisinde etkin yerleri olan Au癟an ve Kureyliler hakk覺ndaki kimi anlat覺lar onlar覺n atalar覺n覺 bu kiilere balamaktad覺r. Bu iddialara g繹re, Hac覺 Bekta 癟evresinde olan Karadonlu Can Baba ile Au癟an; Seyid Mahmud-i Hayrani ile de Hac覺 Kurey ayn覺 kiilerdir[26]. Dersimli Seyitler hakk覺nda s覺nanm覺 tarih 癟al覺malar覺 olmamas覺na ramen, bu iddialar覺n dayana覺 var m覺d覺r?

Bilindii gibi Sar覺 Saltuk, Hac覺 Bekta ile ayn覺 d繹nemde yaam覺 ve ondan 癟ok daha faal ve ad覺 yayg覺n olan gazi nitelikli bir T羹rkmen derviiydi. zellikle Bat覺-Anadolu ve Balkanlar’da kat覺ld覺覺 fetihler ve tekke faaliyetleriyle tan覺nmaktad覺r. Halen bu b繹lgelerde sayg覺n bir ad覺 olduu bilinmektedir[27]. Sar覺 Salt覺k da, d繹nemin t羹m dier Babalar覺 gibi -Hac覺 Bekta da dahil-, 繹zellikle ad覺 verilen b繹lgelerin yan覺 s覺ra Orta-Anadolu’da faaliyet i癟erisinde olmulard覺r. Onlar覺n bu ilk d繹nemde Dou Anadolu ile ilikilerini belgeleyen hi癟bir kaynak yoktur. Bu y羹zden Hac覺 Bekta d繹nemiyle ilikili bir ad olan Sar覺 Salt覺k’覺n bu d繹nemde gelip Dersim’e yerlemi ve burada faaliyet y羹r羹tm羹 olmas覺 ihtimali olduk癟a d羹羹kt羹r. Bu Seyit ailesinin Dersim i癟indeki n羹fuslar覺n覺n Hozat’a bal覺 Karaca k繹y羹 ile s覺n覺rl覺 olmas覺 bunu desteklemektedir. Ayr覺ca onlar覺n 1938 繹ncesinde K羹rt癟e’nin yan覺s覺ra b羹t羹n k繹y olarak halen T羹rk癟e’yi de kullan覺yor olmalar覺 da, Dersim’e gelilerinin b羹y羹k olas覺l覺kla 19.y羹zy覺ldan 繹ncesi bir zamana gidemiyecei g繹r羹羹n羹 g羹癟lendirmektedir[28].

Karadonlu Can Baba ve Seyid Mahmud-i Hayrani konusuna gelince; her iki kiinin Dersimli iki Seyite ait adlar olduu yak覺t覺rmas覺n覺n dayanaklar覺 da sorunlarla doludur. Vilayetname’de ne M. Hayrani ne de Karadonlu Can Baba’n覺n yaad覺klar覺 b繹lge olarak Dersim ad覺 zikredilir. Hayrani, Akehir erenlerindendir, ehrin kad覺s覺 olduu ve burada da 繹ld羹羹 bilinir. Karadonlu Can Baba’n覺n yaad覺覺 b繹lgeler hakk覺nda bilgi verilmez. Vilayetname onun Hac覺 Bekta’覺n istemiyle Erzincan’da Mool ordusunu durdurduu ve onlar覺 M羹sl羹manl覺覺 kabul etmedik癟e Rum 羹lkesine girmelerini engellediini bildirir. Karadonlu Can Baba, Mool Han覺 Kavus’a burada 羹癟 keramet g繹sterir: 羹癟 g羹n bir kazanda kaynat覺l覺r, 羹癟 g羹n ate i癟inde kal覺r ve sonunda kendisine bir kadeh zehir i癟irtilir. Her 羹癟羹nde de Can Baba’ya bir ey olmaz. Kavus Han da onun b羹y羹kl羹羹ne inan覺r ve M羹sl羹manl覺覺 kabul ederek, Rum 羹lkesine girip yerlemeyi hak eder[29].  Karadonlu Can Baba’n覺n zehir(au) i癟mesinden dolay覺 onun ‘Aui癟en’ lakab覺 ald覺覺 s繹ylenir (-bu lakab Vilayetname’de ge癟memektedir). Dersim’de Au癟an hakk覺nda anlat覺lanlar ile Hac覺 Bekta eri Can Baba’n覺n bu hikayesi aras覺nda g繹sterilen kerametlerin benzerlii d覺覺nda hi癟 bir ortakl覺k yoktur. Ger癟ek ad覺n覺n  eyh Mahmut[30] olduu da s繹ylenen Au癟an’覺n, bu kerametleri, t羹m Dersimli Seyitlerin huzurunda kimi anlat覺lara g繹re Keykubad, kimilerine g繹re ise IV. Murat kar覺s覺nda Bain’de g繹sterdii ve Sultan’覺n onu b繹lgenin ba-piri olarak tan覺d覺覺 rivayet edilir. Au癟an ile Can Baba’n覺n 繹zdeletirilmesi, san覺r覺m, Bektai tekkesi ile Alevi K羹rtler aras覺 organik balar覺n kurulmaya 癟al覺覺ld覺覺 19. y羹zy覺lla balayan ge癟 bir d繹neme ait bir iddia olsa gerek. Bektai tarihinde yayg覺n olarak kullan覺lan entegrasyon y繹ntemi, yeni gruplarla kurulan ilikilere tarihsel zemin sunma y繹ntemiyle burada da uygulanm覺a benziyor.

Ayn覺 eyler, Mahmud-i Hayrani ile Kurey’in e kiileri temsil ettii iddias覺 ile ilgili olarak da s繹ylenebilir. Vilayetname’de Mahmud-i Hayrani’nin, Hac覺 Bekta覺 elinde kam癟覺 olarak kulland覺覺 bir y覺lanla aslana binmi bir halde kar覺lamas覺, buna kar覺l覺k Hac覺 Bekta’覺n da duvar y羹r羹tmesi[31] ile ilgili rivayet Dersim’deki  Kurey ile Baba Mansur rivayetinin ayn覺s覺d覺r. Dersim versiyonunda duvar y羹r羹ten Baba Mansur ve elinde y覺lanla aslan 羹zerinde gelen kii Kurey’dir[32]. Burada da bundan baka ortak hi癟 bir 繹zellik yoktur.

Hac覺 Bekta ile ilikili k覺l覺nan bir baka Dersimli Seyit de Dervi Cemal’dir. Bu iddialara g繹re, Dervi Cemal, Hac覺 Bekta halifelerinden olan Cemal Seyyid’in kendisidir[33]. Bu benzetme de hi癟 bir zemini olmayan bir ad benzerliinden 繹teye gitmemektedir. Cemal Seyyid’in, Hac覺 Bekta’覺n 繹l羹m羹ne doru atad覺覺 ilk halifelerden biri olduu ve kendisini Akdeniz y繹resinde g繹rev verildiini Vilayetname aktarmaktad覺r. Bat覺 Dersim’de eyh Hasan airetlerine Pirlik yapan Dervi Cemallerin, dier 繹rneklere benzer bir ekilde, 1938’e kadar Hac覺 Bekta tekkesiyle her hangi bir ba覺n覺n olduunu kan覺tlayan bir belge bulunmamaktad覺r.

襤lk d繹nemle ilgili olarak iki grup aras覺 balar覺n varl覺覺na y繹nelik baka bir iddia yoktur. Bal覺m Sultan ile balayan ikinci d繹nemde ise, varsa dahi birinci d繹nemdeki dinsel balar覺n bile tamamen ortadan kalkt覺覺n覺 g繹rmekteyiz[34]. Her iki grubun ayr覺覺m覺 ve kendi 繹rg羹tlenmelerini bu d繹nemde ekillendirmi olmalar覺 ve Bal覺m Sultan ad覺n覺n Dersim’de tan覺nmamas覺 veya hi癟 an覺lmamas覺 aradaki uzakl覺覺n boyutunu g繹steriyor.

Bektai tarikat覺 ile Alevi K羹rtler aras覺 ilikilerle ilgili bilgilere yeniden 19. y羹zy覺lda tan覺k oluyoruz. Tarikat覺n 1826’da merkezi tekkesi dahil, t羹mden kapat覺lmas覺 sonras覺na denk gelen bir d繹neme ait ilikilerden ilk kez, b繹lgede bulunmu Britanya’n覺n Diyarbak覺r konsolosu Taylor bahsetmektedir. Taylor, ‘K覺z覺lbalara uygun (lehte) bir mezhep’ olarak  tan覺mlad覺覺 Bektailerin 1866’da K覺z覺lba K羹rtler’e yak覺n Arapgir’de bir tekke a癟t覺klar覺n覺 ve tekkeye bakan eyh Osman ile K覺z覺lbalar覺n sayg覺l覺 ilikiler i癟erinde olduundan bahsetmektedir[35]. Taylor’dan elli y覺l sonra Dersim’i gezen 襤ngiliz subay覺 Molyneux-Seel de, Dersimlilerin kendi b繹lgeleri d覺覺nda ziyaret ettikleri kutsal yerler aras覺nda Kerbela, K羹fe ve Bagdad’覺n yan覺s覺ra K覺rehir’deki Hac覺 Bekta tekkesinin de bulunduunu yazmaktad覺r[36]

  Bektailerin bu d繹nemden itibaren b繹lgedeki airetlerle, onlar 羹zerinde etkin olan Au癟anlar arac覺l覺覺yla ilk d羹zenli ilikileri kurduklar覺 anla覺l覺yor[37]. Au癟anlar覺n  Murid konumlar覺ndan dolay覺 Alevi K羹rtler aras覺nda sayg覺n bir yere sahip olmalar覺, onlar覺n t羹m Alevi K羹rtler i癟erisinde yay覺lmalar覺n覺 kolaylat覺r覺c覺 bir olanak olarak ortaya 癟覺k覺yor. Au癟anlar arac覺l覺覺yla Bektailer, Dersimin i癟 b繹lgelerinde s覺n覺rl覺 olmak 羹zere, onu 癟evreleyen, 繹zellikle Bat覺 b繹lgelerinde oturan airetler aras覺nda Hac覺 Bekta ad覺n覺n tan覺nmas覺 ve Bektailere ait T羹rk癟e ayinlerin kullan覺lmas覺n覺 salayabildiler.Yine de bu yerlerde bile, geni ve ilevi olan  bir 繹rg羹tsel ba覺n oluturulduundan s繹z etmek m羹mk羹n deildir.

S繹z konusu mesafe 襤ngiliz ruhban覺 Trowbridge, 1908 y覺l覺nda Antep y繹resinde bir Alevi dedesi ile yapt覺覺 r繹portajda da ortaya 癟覺k覺yor. Trowbridge, Alevi Dedesi’ne kendi merkezlerinin neresi olduunu sorduunda, ondan ‘Dersim’ yan覺t覺n覺 al覺yor. Dede, Trowbridge’e, kendi dinlerine birisi ge癟mek istediinde o kiinin ilk繹nce kendileri taraf覺ndan eitildiini, sonra Dersim’den gelen Pirlerin huzuruna 癟覺kar覺ld覺覺n覺, eer bu kii Pirlerinin onay覺n覺 al覺rsa t羹m Aleviler taraf覺ndan kabul g繹rd羹羹n羹 aktar覺yor[38]. K羹rt Dede’nin b羹t羹n konuma boyunca Hac覺 Bekta ad覺n覺 vermemesi, Bektai tekkelerine yak覺n bu b繹lgelerde bile 繹rg羹tsel d羹zeyde onun hen羹z yerinin olmad覺覺n覺 g繹stermektedir. Ayr覺ca ileriki sayfalarda g繹receimiz gibi, bu ilikinin b羹t羹n Au癟anlar 羹zerinde eit etkisinin olmad覺覺n覺, daha 癟ok Malatya Au癟anlar覺 arac覺l覺覺yla s羹rd羹r羹ld羹羹n羹 g繹receiz. Dersim i癟erisinde ise balang覺癟ta yaln覺z Seyitler ve ileri gelenler aras覺nda tan覺nan Hac覺 Bekta, genel n羹fus taraf覺ndan tan覺nmak i癟in b繹lgenin 1938’den sonra T羹rkiye toplumu ile girdii yeni entegrasyon s羹recini bekleyecekti[39].

Fakat bu d繹nemin de, yaln覺zca dinsel a癟覺dan bak覺lsa bile sorunsuz olmad覺覺n覺 belirtmek gerekiyor. rnein Nuri Dersimi, Birinci D羹nya Sava覺 s覺ras覺nda Bektailer ile Dersimliler aras覺nda gelenekler konusunda varolan farkl覺l覺klar覺n ne t羹r sorunlara yol a癟t覺覺n覺 ve iki grup aras覺nda ne gibi gerginliklere neden olduuna bizzat tan覺kl覺k etmitir. O, inan癟lar覺na m羹dahale ettii i癟in Dersimlilerin Bektai temsilcisi elebi Cemalettin’e olduk癟a k覺zd覺klar覺n覺 ve bu y羹zden onun b繹lgeyi terketmek zorunda olduunu aktarmaktad覺r[40].

Bektailer ile Doulu dindalar覺 aras覺ndaki yak覺nlaman覺n temposunu a覺rlat覺ran ve hatta zaman zaman ciddi z覺tlamalar douran bu son d繹nemi daha iyi anlayabilmek i癟in, iki grup aras覺nda ba覺ndan itibaren var olan veya zaman i癟erisinde gelien kimi yap覺sal farkl覺l覺klar 羹zerinde biraz daha ayr覺nt覺l覺 durulacakt覺r.

 

 

襤nan癟sal Farkl覺l覺klar

             

  Daha 繹nce de belirtildii gibi her iki grubun 繹nc羹l羹羹n羹 yapan derviler, ayn覺 d繹nemin kiileri ve b羹y羹k olas覺l覺kla da birbirine olduk癟a yak覺n pop羹ler tasavvuf kollar覺n覺n 羹yeleriydi.  Hepsinde etkili temel tasavvuf anlay覺覺 Tanr覺-insan ayr覺m覺n覺n mutlak olmad覺覺 (Vahdet-i V羹cud), kiinin aradaki mesafeyi aabilecei ve bunun imkanlar覺n覺n varl覺覺 d羹羹ncesi 羹zerine ekillenmiti[41].Yan覺 s覺ra, bu eilimlerin i癟ine 1500’lere gelindiinde daha belirgin ii motifleri girmiti.  Bunlardan, Ali’ye ay覺r覺lm覺 繹zel bir sevgi ve inan癟 ve onun soyundan gelen 襤mamlar覺n kutsall覺覺, Kerbela k羹lt羹, dinsel ayinlerin merkezi konumundaki Cem merasimleri ve anti-S羹nni tutum t羹m羹nde ortak say覺labilecek 繹zelliklerden birka癟覺d覺r[42].

Onlar aras覺ndaki inan癟sal farkl覺l覺klar覺, bu y羹zden, 羹st teolojik anlay覺 ve motiflerde deil, 癟al覺ma alan覺 olarak se癟tikleri b繹lgelerin sakinlerinin lokal veya eski inan癟lar覺ndan devrald覺klar覺 motiflerin etki d羹zeylerinde aramak daha doru olacakt覺r. Bu balamda inan癟 d羹zeyinde ortaya 癟覺kan farkl覺l覺klar iki gruba ayr覺labilir[43]: Birincisi, ba覺ndan itibaren etnik ve b繹lgesel 繹zelliklerden kaynaklanan geleneksel inan癟lard覺r. Hac覺 Bekta’覺n taraftar覺 olan T羹rkmen airetleri ile Dersimli airetlerin geleneksel inan癟lar覺 aras覺nda ba覺ndan itibaren farklar vard覺. 襤lk grup, daha 癟ok Ortaasya-襤ran a覺rl覺kl覺 motifler ta覺rken, ikinci grup Anadolu-襤ran-Mezopotamya k繹kenli motifler bar覺nd覺rmaktayd覺. Bu motiflerin kendilerini ba覺ndan itibaren ge癟erli k覺ld覺klar覺 ve zaten tassavvuf ak覺mlar覺 da buna kar覺n hog繹r羹l羹 bir tutuma sahip olduklar覺 i癟in, bu ak覺mlara bal覺 derviler ile domatik 襤slam’a uzak gruplar覺n yak覺nlamas覺 kolay olmaktayd覺.

Dersim de arkaik inan癟lar ile ii-tasavvufun hem toplumsal hem inan癟sal d羹zeyde bulutuu ilgin癟 b繹lgelerden birisiydi. Yak覺n zaman 繹ncesine kadar Dersim’in k繹ylerinde rahatl覺kla tespit edilebilecek bu ayr覺l覺klar bir癟ok g繹zlemcinin de dikkatini 癟ekmiti. Mesela, g羹ne, ay ve atee ilikin eski inan癟lar覺n Dersimlilerin g羹nl羹k yaamlar覺nda halen canl覺 yerleri vard覺. Ayn覺 ekilde dier Alevi gruplar覺yla payla覺lan kimi motif ve rituellere de, faekl覺 anlam ve deer y羹klenmektedir. Olduk癟a merkezi ve y羹ksek anlam ta覺yan Ali ve H覺z覺r k羹lt羹, doal ziyaretlerinin vazge癟ilmez 繹nemleri veya cem-semah t繹renindeki bi癟imsel ve folklorik farkl覺l覺klar da bunlardan say覺labilir.

襤nan癟sal farkl覺l覺klar覺 oluturan ikinci bir kategori zaman i癟erisinde, ii-tasavvufuna dayanan aamal覺 bir tarikat癟覺l覺覺n ald覺覺 bi癟imle kendisini g繹sterdi. Bunlarda yayg覺n olarak kullan覺lan y繹ntem,  ‘d繹rt kap覺-k覺rk makam’ anlay覺覺na dayanmaktayd覺. Bu anlay覺覺n pratikte somutlan覺覺 Bektailer de geleneksel tekke tarikat癟覺l覺覺na yak覺n bir 繹rg羹tsel bir bi癟im al覺rken, Alevi K羹rtler de var olan toplumsal yap覺ya entegre olarak oldu.

Bektai tarikat覺nda ‘eriat-Tarikat-Marifet ve Hakikat’ kap覺lar覺 s覺ras覺yla ve eitimle ge癟ilmesi gereken aamalar olurken, Alevi K羹rtler’de bunlar statik ve dinsel kiilere bal覺l覺kla s覺n覺rland覺r覺lan aamalar olarak ekillendi. Bunun da 繹tesinde ilk kap覺 olan ve S羹nni 襤slam’覺n temel yap覺s覺n覺 aluturan eriat kap覺s覺, Bektailer’de tekkeye kabul edilen kii i癟in bilinmesi gereken bir aama olarak kal覺rken, K羹rtler dinin tamamen bat覺ni yan覺n覺 esas alarak eriat kap覺s覺n覺 ince bir y繹ntemle es ge癟iyorlard覺. Her eyden 繹nce onlar, Bektailerin aksine, kendilerini doutan itibaren tarikatlar覺n覺n 羹yesi olduklar覺na inand覺klar覺ndan, eriat kurallar覺n覺n kendileri i癟in ge癟erli olmad覺klar覺na inan覺yorlard覺. Yine kiinin doutan devrald覺覺 ve eriat kap覺s覺n覺 temsil ettiini savunduklar覺 ‘Rehber’ balant覺s覺n覺n da, ilk kap覺n覺n doal bir a覺m覺n覺 salad覺覺na inan覺yorlard覺.  Ayn覺 y繹ntemi dier dinsel mecburiyetler i癟in de uygulamaktayd覺lar. Onlara g繹re, ‘Tarikat’ kap覺s覺n覺 ‘Pirler’; ‘Marifet’ kap覺s覺n覺 bir sosyo-dinsel iliki olan ‘Musahiplik’-ki bu Bektailikte varolmayan bir unsurdur-; ve ‘Hakikat’ kap覺s覺n覺 ‘Muridler’ temsil etmekte ve kendileri bu temsilcilere 繹m羹r boyu balanarak dinsel sorumluluklar覺n覺 yerine getirmi olmaktayd覺lar.       

Bu y羹zden, iki grup aras覺 mesafenin, 繹zellikle uzun s羹ren ikinci d繹nemde, hem b羹y羹mesi hem de bi癟imlenmesini belirleyecek olan as覺l etken, bu b繹lgelerde hakim olan politik, sosyal ve inan癟 yap覺lar覺nda aranmal覺d覺r. Seyitlerin, k繹kenleri ne olursa olsun, 癟al覺ma b繹lgelerinde hakim etnik-folklorik yap覺ya zaman i癟erisinde entegre olmalar覺; onlar aras覺nda balang覺癟ta var olan temel teolojik anlay覺lar覺n 繹tesindeki kimi ayr覺l覺klar覺n oluumunun as覺l sebebi olarak g繹r羹lmelidir. Bu farkl覺laman覺n 羹zerinde biraz daha durmak, bunun nedenlerine eileceimiz bir sonraki paragraf 繹ncesinde gerekli olmakta.

 

 

rg羹tsel Farkl覺l覺klar

 

  nceki paragraflarda iki grubun kendisini ekillendirdii en 繹nemli d繹nemin 1500’de balay覺p, Bektailer i癟in 19. Y羹zy覺l覺n ilk 癟eyreinde, Dersimliler i癟in 1908 y覺l覺nda biten ikinci d繹nemde olutuunu; bu d繹nemde Bektai tarikat覺n覺n Anadolu T羹rkmenleri  aras覺nda(ve Balkanlar’da) yay覺l覺m覺n覺 tamamlam覺 say覺labileceini ve Alevi K羹rtlerin de Dersim merkezli kapal覺 yap覺lar覺n覺 oluturduklar覺n覺 belirtmitim. Asl覺nda bu ikinci d繹nemde oluan ve birisinde ‘yay覺lmac覺’, dierinde ‘kapal覺-i癟e d繹n羹k’ s覺fatlar覺yla nitelendirebilecek 繹zelliklerin daha ilk d繹nemki dervilerde de g羹r羹lebileceini de belirtmek gerekiyor.

 Vilayetname’de Hac覺 Bekta ve 癟evresindeki Babalar i癟in anlat覺lan efsanelerin hedeflerinden birisinin de, T羹rkmenleri, Moollar覺 ve H覺ristiyanlar覺 ‘M羹sl羹manlat覺rmak’ olduu s覺k s覺k vurgulan覺r. Bektailer, ba覺ndan itibaren yay覺lmac覺 veya taraftarlar覺n覺 癟oaltma 癟abas覺 i癟inde olduklar覺ndan, yayg覺nca ‘kolonizat繹r’ deyimi ile tan覺mlanmaktad覺rlar[44]. K羹rtler aras覺nda 癟al覺ma yapan dervilerde ise bu t羹rden hikayelere rastlanmamaktad覺r. Onlar hakk覺nda anlat覺lan keramet g繹sterilerinin iki amac覺 vard覺r: birincisi, ilk dervilerin birbirleri aras覺ndaki stat羹lerini belirlemek; ikincisi ise, b繹lgeyi ele ge癟iren Sel癟uklu ve Osmanl覺 Sultanlar覺na kar覺 kendi stat羹lerinin resmi d羹zeyde tan覺nmas覺n覺 salamak. nceden de belirtildii gibi, bu Seyitlerin  ne airetler aras覺nda taraftar bulma, ne de kendi b繹lgelerinde yaam覺 H覺ristiyan Ermeni n羹fusunu kendi dinlerine 癟evirme konusunda herhangi bir 癟abalar覺 yoktur.

Bu pasif dervi癟ilie, herhalde 1514 y覺l覺ndan sonra kazan覺lan otonom stat羹,  kapal覺 bir topluluun nihai ekilini almas覺 i癟in yarat覺lm覺 ideal bir ortam sunmaktayd覺. D覺ar覺yla minumum ilikileri olan bir b繹lgede, Dersimli Seyitler t覺pk覺 kendilerinin kal覺tsal devrettikleri stat羹leri gibi taraftarlar覺n覺 da ebediyen kendilerine balayacaklard覺. Onlar, soylar覺 arac覺l覺覺yla korumaya ald覺klar覺 ruhani yetkilerini, y羹zy覺llar覺 aan s羹reye kar覺n aileleri i癟inde tutmas覺n覺 bildiler. Her birisi 癟evresinde kabar覺k bir airetler n羹fusu olan bu Seyit aileleri, b繹ylelikle Anadolu’da imdiye kadar 繹rg羹tsel yap覺s覺 tam olarak deifre edilmemi karma覺k  bir organizasyon kurdular[45].

Aa覺dan yukar覺 ‘Talip-Rehber(Delil)-Pir-M羹rid-Piri Piran’ ilikisiyle somutlaan sistemleri, iki temel 繹rg羹tsel halkadan olumaktayd覺. Birincisi, her Seyit ailesinin airetler ile kurduu, Pir merkezli Talip ilikisine dayanmaktayd覺. Burada var olan bal覺l覺k ge癟mi d繹nemde belirlendiinden bu airetlere mensup kiiler, doutan itibaren tarikatlar覺n覺n 羹yesi (talip) say覺l覺yor ve onlara bu 羹yeliin en 繹nemli zorunluluu olan Pir ilikisini s羹rd羹rme ve gelecek nesile devretmekten baka bir y羹k羹ml羹l羹k d羹m羹yordu. 襤kinci halka ise, Seyit ailelerinin ayn覺 Pir-Talip ilikisini kendi aralar覺nda da uygulamalar覺 ile ortaya 癟覺km覺t覺; kendi aralar覺ndaki ilikiler, bir alt tabaka olarak g繹rd羹kleri airetlerle olan ilikilerinden ayr覺 olarak, eit d羹zeyde alg覺lanan bir anlay覺a dayanmaktayd覺. Hi癟 birisinin dierinden 羹st羹n say覺lmamas覺 gereken bu halka, Dervi Cemal ile balay覺p s覺ras覺yla Sar覺 Salt覺k, Kurey, Baba Mansur’a gidip son olarak Au癟an’da bitmekteydi. Seyitler kendi aralar覺ndaki ilikileri ‘Ser-Cemaat’ ad覺 verdikleri bir ‘Balar覺n Toplant覺s覺’ ile d羹zenlemekteydiler. Burada belirlenen bir 羹st Pir, ‘Pir-i Piran’ (Pirlerin Piri) olarak adland覺r覺lmaktayd覺. Tam olarak yapt覺r覺m g羹c羹n羹n ne olduunu bilmediimiz bu makam, son d繹nemlerde Au癟anl覺 Doan Dede taraf覺ndan temsil edilmekteydi.

Bektailer taraf覺ndan kullan覺lan tekke sistemi, bilindii kadar覺yla Dersim Seyitleri taraf覺ndan kullan覺lmam覺t覺r. Onlar dayand覺klar覺 yar覺 g繹癟ebe topluluun bu niteliini korumas覺na denk olarak, gezginci ve s繹zl羹 aktar覺ma dayanan karakterlerini korumulard覺r. Pir ve Talip ilikilerinin temel yap覺s覺, Pirlerin taraftarlar覺na yapt覺klar覺 y覺ll覺k ziyaretlerde d羹zenledikleri Cem merasimlerinde odaklamaktayd覺. Seyitler ihmal etmedikleri bu ziyaretler arac覺l覺覺yla, taraftarlar覺n覺n kendilerine olan bal覺l覺klar覺n覺 s羹rekliletirmenin yan覺 s覺ra, onlar aras覺nda var olan sosyal sorunlara getirdikleri 癟繹z羹mlerle toplumsal huzurun onar覺lmas覺n覺 da salamaktayd覺lar. G繹revleri kar覺l覺覺nda taraftarlar ‘癟覺ral覺x’ denilen maddi desteklerini sunmaktayd覺lar.

Seyit ailelerinin yaamlar覺n覺n tamamen bu  desteklerle s羹rd羹rd羹klerini s繹ylemek m羹mk羹n deildir. B羹y羹k b繹l羹m羹 ge癟imlerini b繹lgede hakim olan yar覺-g繹癟ebe k繹yl羹 羹retimiyle s羹rd羹rmekteydiler. Pir-talip ilikilerindeki ekonomik boyut, 繹zellikle farkl覺 b繹lgelere g繹癟en airetler ile balar覺n diri tutulmas覺nda k羹癟羹msenemez bir rol oynam覺a benziyor. Pirlerin, kimi zaman amalar覺 gereken t羹m zorluklara ramen ana b繹lgeden uzaklaan taraftarlar覺na y繹nelik ziyaretlerine devam etmeleri, kendileri a癟覺s覺ndan getirdii maddi gelir ile 癟ekiciliini korurken, bu, ayn覺 zamanda uzaklaan taraftarlar ile Dersim aras覺ndaki balar覺n kopmamas覺nda da belirleyici etken olmaktayd覺. 

Dersimli Seyitlerin b繹lgenin sosyo-ekonomik yap覺s覺yla uyumlu bir ekilde yaratt覺klar覺 bu sistemden farkl覺 olarak, Bektai 繹rg羹tlenmesi nihai bi癟imini alaca覺 ikinci d繹neminde, ikili bir 繹rg羹tlenme y繹ntemiyle eski ve yeni taraftarlar覺n覺 kendisine balayacakt覺. Tarikat覺n K覺rehir’deki merkezi d覺覺ndaki ilk 繹rg羹tlenmeleri deiik Babalar arac覺l覺覺yla kurulan tekkeler oldu. Bu tekkelerin hepsi resmen tan覺nm覺 zaviye veya vak覺f stat羹leriyle 癟evredeki heterodoks T羹rkmen ve halen H覺r覺stiyan olan yerli n羹fusu kendilerine balamaya 癟al覺覺yorlard覺[46]. Bu tekkeleri ilk d繹nemde sahiplenen kiilerin mevkilerini soya dayanarak m覺 yoksa se癟ilmi olarak m覺 devrald覺klar覺 bilinmiyor. Fakat Bal覺m Sultan sonras覺 tarikat i癟erisinde bu hususta 癟覺kan ayr覺ma, Bektailerin bundan sonra iki kolla temsil edilmelerine yol a癟t覺. Birinci kol ‘yol evlatlar覺’ olarak da nitelenen Babaganlar oldu. Babaganlar tarikat覺n temsilcilerinin ancak se癟ilmi ve s覺nanm覺 Babalarca y繹netileceini iddia ediyor ve 繹zellikle Trakya-Balkan b繹lgesi ve 襤stanbul ve Kahire gibi b羹y羹k merkezlerdeki tekkeleri denetliyorlard覺. Bunlarda, yukar覺dan aa覺ya dinsel merciler s覺ras覺yla ‘Dedebaba-Babahalife- Baba-Dervi-Muhib-Talip’ olarak adland覺r覺lmaktayd覺. Bektailerin Babagan kolu geleneksel tekke tarikat癟覺l覺覺n覺n prensiplerine, ikinci grubu oluturan elebiler’den 癟ok daha yak覺n idi[47].

  Bektailii temsil edecek ikinci kol olan elebiler ya da ‘Belevlatlar覺’, kendilerinin dorudan Hac覺 Bekta soyundan geldiklerini iddia etmekteydiler. elebiler, taraftarlar覺 olan K覺z覺lba topluluklar覺 ile dinsel balar覺n覺 ‘Halife-Dede-Rehber-Talip’ ilikisi 羹zerine kurdular. Bunlar i癟erisinde en y羹ksek makam olan Halifelik makam覺 (Muridlik) yaln覺z elebi ailesinden bir kii taraf覺ndan igal edilmekteydi. Halife, K覺rehir’deki merkezde ikamet etmekte ve buradan kendisine bal覺 Alevi topluluklar覺n i癟ine g繹nderdii ‘Dedeler’ arac覺l覺覺yla taraftarlar覺yla balar覺n覺 s羹rekli k覺lmaktayd覺. Dedelik genel olarak elebi ailesinin yan覺 s覺ra, Tekke’de eitilmi kiiler veya talipler i癟erisinde var olan ocaklardan se癟ilen kiilerce yap覺l覺rd覺. Bunlarda 羹癟羹nc羹 makam olan ‘Rehberler’  (Dikmelik’te denir), ula覺lmas覺 zor olan b繹lgelerde alt temsilci olarak se癟ilmi kimselerden olumaktayd覺.   

elebiler, 16. Y羹zy覺ldan itibaren balayan ve Anadolu’da Safavi taraftarl覺覺ndan kukulan覺lan K覺z覺lba T羹rkmenleri Hac覺 Bekta tekkesine balamakta baar覺l覺 oldular. Bunda onlarla ta覺d覺klar覺 inan癟 yak覺nl覺覺n覺n yan覺 s覺ra Hac覺 Bekta tekkesinin bu anti-ii d繹nemlerde bile en az bask覺ya hedef olmas覺 da rol oynuyordu[48].

Tekkenin i癟inde ta覺may覺 baard覺覺 t羹m ayk覺r覺 inan癟 yap覺s覺na ramen, devlet iddetinin hedefi olmaktan kendisini koruyabilmeyi nas覺l salam覺t覺?

 

襤ktidarla 襤likilerde Farkl覺l覺klar

 

  Bektailer ile Osmanl覺 y繹neticiler aras覺ndaki ilikiler 14. Y羹zy覺l覺n balar覺na kadar gitmektedir. Bu ilikilerin iki boyutu vard覺r. Birincisi, genilemekte olan ve hen羹z kat覺 S羹nni karakteri almam覺 bir beyliin taban bulma aray覺lar覺n覺n, onu sava癟覺 T羹rkmen airetlerine ve bunlar i癟erisinde sayg覺n yerleri olan Babalar’la iyi ge癟inmeye mecbur k覺lmas覺; 襤kincisi ise, bu T羹rkmen airetleri ile Babalar’da hakim olan fetih癟i karakterin onlar覺 s羹rekli yeni alanlara ve iktidar aray覺lar覺na y繹neltmesiyle bi癟imlenmekteydi[49].

Bizzat Hac覺 Bekta’覺n, ondan yak覺n zaman 繹nce ve sonra yaam覺 Babalarda yayg覺nca g繹r羹lebilen bu nitelikleri kendi ahs覺nda yans覺tt覺覺n覺 s繹ylemek m羹mk羹n g繹r羹nm羹yor. Politik kargaa ve i癟 isyanlar覺n g繹lgesinde yaayan bu Veli’nin kendisini ancak Sulucakar繹y羹k’e geri 癟ekerek yaatabildii g繹r羹lmektedir. Fakat ondan yar覺m y羹zy覺l sonra tekkede yetiecek olan Abdal Musa bu ilikilerin ilk 繹rneini vererek hem kendi etkisini hem de bal覺 olduu Hac覺 Bekta ad覺n覺 genileyen Osmanl覺 Devleti i癟erisinde yaymas覺n覺 bilecektir. Abdal Musa, Sultan Orhan’覺n fetihlerine kat覺larak 繹nemli askeri baar覺lara ad覺n覺 yazd覺rm覺 ve kar覺l覺覺nda tekkesini kurabilecei topraklarla 繹d羹llendirilmiti. Yine bu 癟al覺malar覺 sayesinde, Yavuz’a kadar Osmanl覺 Sultanlar覺n覺n, politik ve sosyal 癟覺karlar 繹tesinde Hac覺 Bekta tekkesine kar覺 s覺cak duygular beslemelerinin ve deiik yard覺mlar yapmalar覺n覺n zeminini yaratm覺t覺r[50].

Bunun da 繹tesinde 14. y羹zy覺lda kurulan ve ileriki y羹zy覺llarda Osmanl覺 askeri tekilat覺 i癟erisinde 繹nemli bir konum kazanacak olan Yeni癟eriler, Abdal Musa gibi gazi mentaliteli dervilerin mistik ruhlar覺yla birletirilmeye 癟al覺覺lm覺t覺r[51]. Hac覺 Bekta’覺n bu devirme ordusunun ruhani lideri olarak se癟ilmesi, tarikat覺n, iktidar覺n bi癟imlenmedii bu d繹nemde y繹neticiler nezdinde pek de ayk覺r覺 bir topluluk olmad覺覺n覺 g繹stermektedir.

B羹t羹n bunlar, Hac覺 Bekta ad覺na kurulan zaviyelerde 癟al覺an Babalar覺n s覺n覺rs覺z bir 繹zg羹rl羹e sahip olduklar覺 anlam覺na gelmemeli. Y繹netim ba覺ndan itibaren y繹netim taraf覺ndan tarikat覺n kabul edilebilir s覺n覺rlar覺 amamas覺na dikkat etmitir. A覺r覺l覺klar覺 bilinen derviler s羹r羹lm羹 veya cezaland覺r覺lm覺; ya da Hurufiler 繹rneinde olduu gibi, tarikata d覺ardan gelen tehlikeli a覺r覺 ii s覺zmalara kar覺 sert tedbirler al覺nm覺t覺r[52]. Yine, Bal覺m Sultan’覺n II. Beyaz覺t taraf覺ndan merkez dergaha g繹nderilmesi, 15. Y羹zy覺l覺n ikinci yar覺s覺nda artan ii etkisinin kontrol d覺覺na 癟覺kmas覺 tehlikesi kar覺s覺nda yap覺lan bir m羹dahele  olsa gerekir.

I. Selim’in tahta ge癟tii d繹nemde 襤mparatorluk i癟in tehdit haline d繹n羹en K覺z覺lba eilimli heterodoks merkezler a覺r bir bask覺 alt覺na al覺nm覺t覺r. K覺z覺lba gruplar覺yla ilikili bir 癟ok dervi grubunun da ayn覺 ak覺bete urad覺覺 biliniyor. Bizzat K覺rehir’deki  Hac覺 Bekta tekkesinin bu d繹nemdeki durumu hakk覺nda net bilgiler yoktur. Ama 1550’lerden itibaren tekkenin 癟al覺malar覺n覺 yeniden s羹rd羹rd羹羹 bilinmektedir[53]. Y繹netimin, bu tarihten sonra tarikata bal覺 tekkeler 羹zerinde de denetime resmi bir bi癟im verdii g繹r羹lmektedir. Art覺k tekkeye bakan kiinin 繹l羹m羹 sonras覺nda yerine ge癟ecek takipcisi, merkezi Hac覺 Bekta tekkesi arac覺l覺覺yla yetkililere bildiriliyor ve ancak bunlardan al覺nan onayla g繹revine balayabiliyordu[54]. Bu kural覺n tarikat覺n kapat覺ld覺覺 1826 y覺l覺na kadar ge癟erli kald覺覺 ve salanan kompromi arac覺l覺覺yla bir 癟ok b繹lgede var olan Hac覺 Bekta tekkeleri yaln覺zca dinsel 癟al覺malar覺n覺 deil, ayn覺 zamanda zaviyelerde yapt覺klar覺 羹retim ve ticari faaliyetleri nedeniyle ekonomik alanda da fonksiyonel olabiliyordu.

Tarikat覺n 1826 y覺l覺nda kapat覺lmas覺 dorudan kendisinden kaynaklanm覺yordu. II. Mahmud’un reform politikalar覺 uzant覺s覺nda Yeni癟eri ocaklar覺n覺 ortadan kald覺rma giriimi, onlar覺n bal覺 olduklar覺 Bektai tekkesini de olumsuz bir ekilde etkiledi.  K覺sa bir gizlilik d繹nemi ge癟irecek olan tarikat, b羹y羹k olas覺l覺kla bu d繹nemden itibaren K羹rt b繹lgelerindeki Alevilerle iliki aray覺覺na 癟覺kt覺[55]. Bunun pek de kolay gelimediini 繹nceki sayfalarda belirtilmiti; nedenleri i癟in iki konuya yeniden deinmek gerekiyor.

Bunlardan ilki ve san覺r覺m en 繹nemlisi, Dersim b繹lgesinde 癟al覺ma yapan Seyitlerin yaln覺zca b繹lgede etkin olan airet yaam覺yla deil, ayn覺 zamanda onlar覺n mentalitesiyle de uyumalar覺yd覺. K羹rt airetlerinin kendi lokal ba覺ms覺zl覺klar覺na d羹k羹n olduklar覺 ve bu y羹zden s覺k s覺k otorite ile kar覺 kar覺ya geldikleri biliniyor. zellikle 1514 sonras覺 sahip olduklar覺 b繹lgesel otonom stat羹leri onlar覺n bu 繹zg羹rl羹k癟羹 konumlar覺n覺 g羹癟lendirdi[56]. Dersim airetleri, 19 y羹zy覺l覺n ortalar覺nda son Mirleri ah H羹seyin’in y繹netim taraf覺ndan tasfiye edilmesi sonras覺nda bu stat羹lerini 1908 y覺l覺na kadar, kimi Osmanl覺 askeri giriimlerinin 羹stesinden de gelerek rahatl覺kla s羹rd羹receklerdi. Bunun da 繹tesinde 癟evrelerindeki S羹nni oluumlara kar覺 aktif bir airet muhalefeti yapmas覺n覺 da bileceklerdi. Onlar覺n silahl覺 g羹癟leriyle koruduklar覺 bu topraklar ayn覺 zamanda b繹lgedeki Seyitlere s覺n覺rs覺z bir 癟al覺ma ortam覺 sunmaktayd覺. Anadolu Alevileri 羹zerinde varolan Osmanl覺 denetiminin onlar i癟in fazlaca ge癟erli olmamas覺, zaman i癟erisinde Seyitlerde 繹zg羹rl羹k癟羹 anlay覺覺n geliimine olanak sundu. Ba覺ms覺z hareket eden Seyitler, Bektailer arac覺l覺覺yla ne devlet denetimine girmeyi ne de airetler 羹zerinde sahip olduklar覺 mutlak etkilerini Bektailerle paylamay覺 kabullenmemeleri anla覺l覺r olmaktad覺r[57].

Bu ilikinin ilk arac覺s覺n覺n Malatya Au癟anlar覺 olmas覺 tesad羹f deildir. Malatya Alevileri 癟ok daha 繹nceden S羹nni toplumsal yap覺 ile ilikiyi yaad覺klar覺 i癟in[58] kendilerine Dersimli airet g羹c羹 d覺覺nda yeni bir ittifak daha aramalar覺 ve burada dier Anadolu Alevilerinin bir ka癟 as覺r 繹nce izledikleri yola girerek Bektailere yanamalar覺 s繹z konusu olabilir. Ayr覺ca genel yak覺nlamay覺 biraz daha kolaylat覺ran ikinci bir unsur da, 19. Y羹zy覺lda Bektailerin de muhalefete d羹melerinde  aranmal覺d覺r. Bektailerin Osmanl覺 y繹netimi ile 繹zde bir tarikat olarak bu b繹lgelerde estirdii soukluk bu vesileyle ortadan kalkm覺t覺r.   

Bektailerle ilikileri Alevi K羹rtler a癟覺s覺ndan zorlat覺ran ikinci bir neden de bu tarikata bal覺 Babalar覺n Osmanl覺 yay覺lmac覺l覺覺 ve 繹zellikle Yeni癟eri’lerle olan ilikilerinde aranmal覺d覺r. Yeni癟erilerin 1826 繹ncesi Dersim b繹lgesi 羹zerindeki Osmanl覺 operasyonlar覺na ne derece kat覺ld覺覺n覺 bilmememize ramen, bu birliklerle an覺lan Babalar覺n b繹lgede b覺rakt覺klar覺 intibalar o kadar da olumlu deildir. nl羹 Bektai dervii Abdal Musa’n覺n b繹lge mitolojisine karanl覺覺n ve k繹t羹l羹klerin sorumlusu olarak girmi olmas覺 bu tespite ilgin癟 bir dayanak oluturuyor. Dersim’de, ad覺 k繹t羹 ruhlar覺n ve cinlerin ba komutan覺 olarak ge癟en Abdal Musa’n覺n tek amac覺n覺n denetimi alt覺ndaki askerleriyle Dersimlileri yok etmek olduuna inan覺l覺r. Abdal Musa’n覺n k繹t羹l羹klerine kar覺 Dersimlileri koruyan iyilik melekleri ve g羹癟leri vard覺r. Bunlar覺n ba覺nda ise ya ebedi kurtar覺c覺 H覺z覺r ya da b繹lgelerdeki kutsal kiiler bulunmaktad覺r. Dou-Dersim airetleri aras覺nda etkin olan Kureyler aras覺nda bu t羹r inan癟lar yayg覺nd覺r. Onlara g繹re Dersim’i Abdal Musa’n覺n k繹t羹l羹klerinden koruyan kii kutsal atalar覺ndan birisi olan D羹zg羹n Baba’d覺r. D羹zg羹n Baba g羹d羹m羹ndeki askerleri ile Abdal Musa ile s羹rekli bir sava halindedir ve Dersimlilerin halen yaamas覺 onun b羹y羹kl羹羹ne bal覺d覺r[59].

Halk i癟erisinde yayg覺n olan bu inan癟, iki grup aras覺ndaki dinsel s羹rt羹menin yan覺 s覺ra Dersimlilerde bir etnik kimlik koruma anlay覺覺n覺n varl覺覺na dadehalet etmektedir. Bu durum b繹lge Alevilerinin Hac覺 Bekta’a bal覺 halifeleri neden zor kabul ettikleri sorusuna verilebilecek bir cevap olduu gibi, 19. Y羹zy覺l覺n sonlar覺ndan itibaren  daha fazla 繹ne 癟覺kacak son bir farkl覺lamaya eilmeyi de zorunlu k覺lmaktad覺r.

 

 

Etnik Farkl覺l覺k

 

  19. Y羹zy覺lda Bektailerin geliimini belirleyecek en 繹nemli ilikileri Dou’daki dindalar覺yla balatt覺klar覺 ilikileri deil, 羹yelerinin bu y羹zy覺l覺n son 癟eyreinden itibaren ortaya 癟覺kan Sultan kar覺t覺 eilimlerle kurduklar覺 birliktelikler oldu. Osmanl覺n覺n son d繹nemindeki muhalif hareketlerin bir癟ounu i癟inde bar覺nd覺ran 襤ttihat ve Terraki oluumu i癟erisinde Bektai tarikat覺na mensup bir癟ok kiinin bulunduu biliniyor. rnein, 1908 y覺l覺nda bu tekilat覺n iktidar覺 devralmas覺ndan k覺sa bir zaman sonra 繹ne 癟覺kacak ve 1918’e kadar mutlak g羹c羹 elinde tutacak olan Enver-Talat ikilisinden Talat Paa Bektai k繹kenliydi[60]. Bektailerin bu kiiler arac覺l覺覺yla politik iktidar 羹zerindeki etkisini yeniden onarmas覺 kadar 繹nemli bir gelime de, 襤ttihat癟覺lar i癟erisinde 1912-13 Balkan Savalar覺 sonras覺 belirginleen T羹rk癟羹l羹k eilimi ve keza bu eilimin tarikatta kendisine toplumsal bir dayanak bulma anlay覺覺n覺n ortaya 癟覺kmas覺yd覺[61]. 襤ttihat癟覺lar覺n i癟inden 癟覺kan Kemalist ak覺m覺n bu etnik-k羹lt羹rel boyutu daha da 繹ne 癟覺karmas覺, Bektailer’de yeni bir eilimin olumas覺 olarak m覺, yoksa her zaman varolmu ve belki de Alevi K羹rtlerle ayr覺覺m覺n覺n bir nedeni olabilecek bir neden olarak m覺 g繹r羹lmelidir?

 Bektailer ve 繹teki fetih癟i Babalar覺n 癟al覺malar覺n覺n ba覺ndan itibaren faliyetlerde bulunduklar覺 b繹lgelerde M羹sl羹manlat覺rma ve T羹rkletirme gibi bir etkilerinin olduu  genellikle kabul g繹r羹r[62]. Onlar覺n Anadolu ve Balkanlar’daki faaliyetlerinin H覺r覺stiyan n羹fus 羹zerinde b繹yle bir etki yapt覺覺 a癟覺kt覺r. Burada T羹rkletirmeyi bilin癟li bir eilimden 癟ok M羹sl羹manlaman覺n uzant覺s覺nda gelien doal bir asimilasyon olarak g繹rmek gerekiyor. Bektailerin edebiyat ve ibadet dili olarak T羹rk癟eyi kullanmalar覺 ve bunu bu kesimlerde bulduklar覺 taraftarlar覺na da aktarm覺 olmalar覺 b羹y羹k olas覺l覺kt覺r.      

            Bunun kar覺s覺nda Alevi K羹rtler, yaad覺klar覺 izole corafyan覺n da etkisiyle,  Osmanl覺-T羹rk k羹lt羹r羹ne uzak kald覺lar. Onlar i癟in Osmanl覺 ve T羹rk deyimi S羹nni olmakla e anlam ta覺maktayd覺. Yak覺n d繹neme kadar bu anlay覺, Alevi K羹rtler aras覺nda yayg覺nl覺覺n覺 korudu. Kar覺 taraftan bak覺ld覺覺nda da 癟覺kan sonu癟 ayn覺yd覺: Erzincan, Malatya, Mara ve Sivas gibi yerlerde yaayan T羹rkler veya S羹nniler i癟in de, Alevi ve K羹rt terimi ayn覺 topluluu ifade etmekteydi[63]. Bu, Alevi K羹rtler ile Alevi T羹rkler veya Bektailerin birbirlerinin varl覺覺ndan pek de haberdar olmad覺klar覺n覺 g繹stermektedir. San覺r覺m, onlar aras覺nda bu mesafeyi besleyen temel nedenlerden birisi, Alevi K羹rtlerin kendi dillerini korumalar覺 ve dinsel ibadetlerini kulland覺klar覺 Zazaca ve Kurmanci’de yapmalar覺ndan kaynaklan覺yordu. Yak覺n bir zamana kadar 繹zellikle Dersim i癟erisinde T羹rk癟e’ye bir b羹t羹n olarak yabanc覺 olan bu topluluk, T羹rk癟e dinsel ayinlere ve b繹ylelikle Bektailere kar覺 doal bir uzakl覺kta duruyordu[64]. Bunu Dersim 癟evresindeki Alevi K羹rtlerin t羹m羹 i癟in s繹ylemek m羹mk羹n deildir. Onlar覺n T羹rk癟e ile olan ilikileri 19. Y羹zy覺ldan itibaren balayacak ve genel asimilasyonun bir par癟as覺 olarak dinsel merasimlerinde de T羹rk癟e ayinleri daha erken kullanmaya balayacaklard覺r. Alevi K羹rtlerin dillerini yaz覺ya aktarmam覺 olmalar覺, onlar覺n 20. y羹zy覺lda artarak yayg覺nlaan T羹rk癟e kullan覺m覺 kar覺s覺nda, kendi dillerindeki ayinlerini de h覺zla terketmelerinin nedenlerinden olmutur. Genel olarak K羹rt toplumunda varolmayan dil bilinci, bu eksikliin ana sebeblerinden birisi olarak g繹r羹lmelidir.        

襤ki grup aras覺nda var olan bu doal farkl覺l覺k, belirtildii gibi, T羹rk癟羹l羹羹n politik bir ak覺m olarak 繹ne 癟覺kmas覺 ve Bektailerin bu ak覺mlar i癟erinde faal olmalar覺yla, kendilerinde 1908 sonras覺 tarihlerinde g繹zard覺 edilemeyecek bir karakter haline d繹n羹m羹t羹r. Bunun somut 繹rneklerini, Birinci D羹nya Sava覺’ndan balayarak g繹rmekteyiz. Nuri Dersimi an覺lar覺nda, Hac覺 Bekta tekkesine bakan elebi Cemalettin’in 1916 y覺l覺nda Dersim b繹lgesine gelip, 襤ttihat癟覺lar ad覺na destek aray覺lar覺nda bulunduunu aktarmaktad覺r. Bizzat Talat Paa taraf覺ndan g繹revlendirilen elebi Efendi, Dersim airetlerini Ruslara kar覺 savaa kat覺lmalar覺 i癟in tevik etmektedir. Onun Erzincan’dan yapt覺覺 bu 癟abalar istenilen sonucu vermemitir[65]. Dersimli airetler tam aksine 1916 y覺l覺nda, Ermenilere yap覺lan katliam覺n Dersimliler’e de yap覺laca覺 korkusuyla 襤ttihat癟覺 y繹netime kar覺 b羹y羹k bir isyan d羹zenlemilerdir. 襤syan覺n Dou-Dersim’deki liderliini Kureyli Seyit Ali’nin yapmas覺[66], elebi Efendi ile somutlaan Bektai tutumuyla tamamen bir z覺tl覺k i癟ermektedir. Yine 1908 y覺l覺 sonras覺 gelien K羹rt hareketleri i癟erisinde Sar覺 Saltuk gibi Seyit ailelerinden kiilerin olmas覺 da farkl覺laan etnik eilimlerin bir baka 繹rneidir[67].

襤ki grup aras覺 politik-etnik  kutuplama 1918 sonras覺 daha da k覺z覺acakt覺r. Buna hen羹z Cumhuriyet’in temelinin at覺ld覺覺 ilk y覺llardan balayarak bir癟ok 繹rnek vermek m羹mk羹nd羹r. Bektailer, 襤ttihat癟覺lar覺n da覺lmas覺ndan sonra bu ak覺m覺n devam覺 olarak g繹r羹len Mustafa Kemal liderliindeki sava覺 yeni bir umut olarak ba覺ndan itibaren desteklemilerdi. D繹nemin Bektai temsilcisi elebi ile Mustafa Kemal aras覺nda samimi kiisel ilikilerin olduuna dair belgeler vard覺r[68]. Mustafa Kemal’in 1919 y覺l覺nda elebi ile g繹r羹t羹羹 bir s覺rada Sivas’覺n dousunda yaayan Ko癟girililer, hen羹z ekil almam覺 yeni devletin milliyet癟i yap覺s覺na kar覺 olarak isyan haz覺rl覺klar覺 yapmaktad覺rlar. 1920 y覺l覺n覺n sonlar覺nda balayacak isyanlar覺nda Ko癟girililer, K羹rtlerin ulusal haklar覺n tan覺nmas覺n覺 isteyeceklerdir. 襤syan覺n 繹rg羹tlenmesinde kendi y繹relerinde Au癟anl覺lara bal覺 H羹seyin Abdal tekkesinin 繹nemli ilev g繹rmesi 癟ok daha 癟arp覺c覺d覺r[69].

Cumhuriyet’in kurulmas覺 sonras覺nda belirginleen laik ve T羹rk癟羹 politikalar her iki gruptaki farkl覺 etnik eilimleri deitirmemitir. Her ne kadar 1925 y覺l覺nda 癟覺kart覺lan bir kanunla tekke ve tarikat 癟al覺malar覺n覺n yasaklanmas覺ndan Bektailerin faaliyetleri de pay覺n覺 alm覺sa da, Bektai temsilcileri bunlar覺 Cumhuriyet’in genel politikalar覺 癟er癟evesinde deerlendirmi ve yap覺lanlar覺n Bektai inanc覺na ters d羹mediini, yeni rejim taraf覺ndan ger癟ekletirilen eylerin ayn覺 zamanda kendilerinin de arzulad覺klar覺 sistemi ger癟ekletirmeye y繹nelik ad覺mlar  olduundan ve bu nedenle art覺k rollerinin bittiini ileri s羹rm羹lerdir[70]. Kemalist kadrolar覺n tutumu da bundan uzak olmam覺t覺r. Tarikat覺n yasaklanmas覺 sonras覺 Bektailere ilgi azalmam覺t覺r. Tam aksine onlarla ilgilenme 繹zellikle etnik ve bilimsel arat覺rmalar 癟er癟evesinde devam etmitir. Bektailik ilk d繹nem T羹rk癟羹ler taraf覺ndan dikkatle incelenmi ve tarikat b羹t羹n Osmanl覺 d繹nemi boyunca T羹rk k羹lt羹r羹 ve 覺rk覺n覺 koruyan en 繹nemli merkezlerden birisi olarak g繹r羹ld羹羹nden, onun tarihsel 繹nemi s羹rekli vurgulanm覺t覺r[71].

Cumhuriyet kadrolar覺nda Bektailere kar覺 beslenen bu olumlu yakla覺m覺n, onlar覺n Doulu dindalar覺 i癟in de ge癟erli olduunu s繹ylemek m羹mk羹n deildir. Tam aksi bir durumdan s繹z etmek daha da ge癟erlidir. 1916 y覺l覺 isyan覺 ve Ko癟giri’de yaanan olumsuz tecr羹belerden sonra Alevi K羹rtler’e ve 繹zellikle otorite tan覺mayan Dersimliler’e y繹nelik ikili bir politika izlenmitir. Birincisi, genel T羹rkletirme politikalar覺 癟er癟evesinde b繹lgenin T羹rk k羹lt羹r羹ne entegrasyonu; ikinci olarak da, bizzat isyanlara sebep olan ve T羹rkl羹k kar覺t覺 olarak g繹r羹len odaklar覺n覺n yok edilmesi. Bu odaklar i癟erisine airet sisteminin yan覺 s覺ra ikinci hedef grup olarak Seyitler al覺nm覺 ve yap覺lan deerlendirme ve raporlarda da bu konu s覺k s覺k ilenmitir[72]. 1937 y覺l覺nda Dersim’de askeri birliklerin kuatmas覺na Dersimli az say覺da airet bir ruhani olan Seyit R覺za 繹nc羹l羹羹nde silahlar覺yla kar覺 koyduklar覺nda, bu, Cumhuriyet癟iler’e ta覺d覺klar覺 羹phelerde ne kadar hakl覺 olduklar覺 inanc覺n覺 vermitir. 1937 ve bir sonraki y覺l bu Seyitlerin 羹zerine olduk癟a ac覺mas覺z gidilerek –bir 癟ounun olaylarla yak覺ndan veya uzaktan ilikisi olmamas覺na ramen- hem bizzat kendilerinin hem de onlar覺n toplumsal taban覺n覺 oluturan airet 繹rg羹tlenmesine bir daha onar覺lam覺yacak darbeler vurulmutur[73].

Ne 1937-38 Dersim olaylar覺nda, ne de ondan 繹nce Qozu (Ko癟 Ua覺-1926) ve P羹l羹m羹r’de (1930) yap覺lan askeri operasyonlar s覺ras覺nda b繹lgede yap覺lan katliamlara kar覺 Bektailer’den herhangi bir tepki gelmemesi, tarikat i癟in Ankara’n覺n politikalar覺 ile z覺tlamaman覺n her eyden daha 繹ncelikli bir yere sahip olduunu g繹steriyor[74].

  

Sonu癟

 

G羹n羹m羹z羹n Bektai y羹kseliini anlamak i癟in bu s覺n覺rl覺 癟al覺ma i癟erisinde s羹rekli 13. Y羹zy覺l ile bug羹n aras覺nda yolculuklar yapmak zorunda kal覺nd覺. Balang覺癟ta birbirlerinden farkl覺 olmayacaklar覺n覺 sayd覺覺m覺z dervilerin zaman i癟erisinde kendi adlar覺 alt覺nda kurulan sistemleriyle g繹sterdikleri farkl覺 profillere tan覺kl覺k edildi. imdiye kadar genellikle bir ve ayn覺 g繹r羹len ‘Anadolu Alevileri’ i癟inde, yaln覺zca incelediimiz Bektailer ile Dersimli Seyitlerin temsil ettikleri yap覺lar覺n birbirleriyle yak覺n olduklar覺 kadar, g繹zard覺 edilemiyecek farkl覺l覺klara da sahip olduklar覺 k覺sa da olsa ilenmeye 癟al覺覺ld覺. Ayr覺ca, ad覺 ge癟en Seyitlerin etnik k繹kenleri ne olursa olsun, onlar覺n 癟al覺ma alanlar覺nda hakim olan (ve olacak) sosyal, k羹lt羹rel ve politik yap覺lar覺n onlara as覺l karakter veren etkenler olarak g繹r羹lmesi gerektii tekrar tekar vurguland覺.

Burada hat覺rlat覺lmas覺 gereken en 繹nemli hususlardan birisinin kaynak sorunu olduunu yeniden belirtmeliyim. 襤ki grup aras覺nda ge癟miten kalabilecek izleri ararken, s覺k s覺k 繹ne s羹r羹len iddialar覺n ne kadar zay覺f dayanaklar覺 olduklar覺 ve bu verilerden 癟覺karak imdilik bu y繹nde ciddi bir tarih yazman覺n ne kadar zor olduu g繹r羹ld羹. Buna kar覺n, yine bu s覺nanmam覺 dinsel verilere dayand覺r覺larak yayg覺nca yap覺lan etnik k繹ken iddialar覺n覺n da ciddiye al覺nam覺yaca覺 ve etnik k繹kenin de  deikenliine iaret edildi. Dersim b繹lgesinde 19. Y羹zy覺lda 癟al覺malar覺na balayan Sar覺 Salt覺k ailesi 繹rneinin g繹sterdii gibi, b繹ylesi ge癟 bir d繹nemde gelmi bir halifenin bile, 20. Y羹zy覺l覺n balar覺nda tamamen Dersimliletii ve bunun da 繹tesinde kimi 羹yelerinin bu d繹nemki K羹rt hareketlerinin hararetli sempatizanlar覺 olarak 癟al覺t覺klar覺na tan覺kl覺k edilebiliyordu.   

Her eye ramen, san覺r覺m iki grup aras覺 yak覺nlama veya ayr覺l覺klar yine de ancak bir tarihi evrim s羹recinde bak覺ld覺覺nda anla覺labilir. Bu 癟al覺mada ‘g羹n羹m羹zde Hac覺 Bekta ad覺n覺n pop羹ler olmas覺na kar覺n ondan aa覺da say覺lmayacak Dersimli Seyitlerin neden unutulmaya terkedildii’ sorusuna cevap arand覺覺ndan, ilenen gruplar aras覺nda  bunun sebebini oluturabilecek farkl覺 gelimeler ve yap覺lanmalar arat覺rman覺n a覺rl覺k noktas覺n覺 oluturdu. Burada deinilen 癟eitli kategoriler i癟inde g羹n羹m羹z gelimelerini belirleyen as覺l farkl覺l覺覺n iki 繹nemli olgudan kaynakland覺覺na iaret edildi. Bunlardan ilki, dinsel 繹rg羹tlenmelerin iktidar ile girdikleri ilikiler ve bunun salad覺覺 avantajlar; ikincisi, 19.y羹zy覺l覺n sonunda balayacak ve b繹lgede 20. Y羹zy覺lda ka癟覺n覺lmaz bir iktidar ideolojisi haline gelecek ulus milliyet癟ilii kar覺s覺nda bu 繹rg羹tlenmelerin ‘doal’ etnik yak覺nl覺覺d覺r.

Bektai tarikat覺n覺n uzun 繹mr羹n羹n s覺rr覺 her iki anlamda avantajl覺 konumda olmas覺nda sakl覺d覺r. 襤lk karakter, tarikat覺n Osmanl覺 襤mparatorluunun kurulmas覺ndan itibaren y繹netimle girdii ilikilerce belirlenmitir. Tarikat覺 bu s羹re癟 i癟erisinde karakterize eden politik konformist tutumunu, iki ekstrem olan S羹nni 襤mparatorluk ile a覺r覺 ii ve heterodoks inan癟larla dolu bir k繹yl羹-g繹癟ebe topluluu aras覺nda yapt覺覺 arabulucu rol羹nden alm覺t覺r. Dayand覺klar覺 zengin ve uzun politik deneyim Bektailer’e unu 繹retmitir: heterodoks gruplar ile y繹netimler aras覺 uyumazl覺k varolduk癟a, kendilerine bir ekliyle ihtiya癟 duyulacakt覺r – ki 16. Y羹zy覺lda yaananlar tarikat i癟in bu a癟覺dan zengin derslerle doludur. Bektailiin sahip olduu ikinci karakter ise, her zaman kendisinde varolan ‘T羹rk’ 繹zellii, yeni gelimeler dorultusunda politik a癟覺dan kendi konumunu ekstra g羹癟lendiren bir 繹zellik olarak deerlendirilmelidir.             

Bektailerin aksine K羹rt Seyitler merkezi iktidardan 癟ok lokal g羹癟lere, airetlere dayanarak yaam bulmaya 癟al覺m覺lard覺r. Onlar覺n politik refleksleri airet oyunlar覺 i癟inde gelimi ve 繹nemli 繹l癟羹de bu sosyal yap覺n覺n izlerini ta覺maktad覺r. Airet d羹zeninin Dersim’de hakim olduu d繹nem boyunca 繹zel sat羹lerini korumulard覺r. Dayand覺klar覺 toplumsal sistem bu y羹zy覺l覺n ba覺ndan itibaren sallanmaya balad覺覺nda, merkezi devlet kar覺s覺nda ne yaratt覺klar覺 sosyo-dinsel 繹rg羹tleri ne de politik deneyimleri onlar覺 korumaya yetmitir. Airet bazl覺 toplumsal yap覺lar覺 1938 y覺l覺nda etkisiz hale getirildiinde, Seyitler ancak toplum 羹zerindeki 繹zel konumlar覺n覺 terketmeyi kabul ederek y覺k覺m alt覺nda kalmaktan kendilerini  kurtulabilmilerdir. Yani, Cumhuriyet d繹nemi Bektailer i癟in ta覺d覺klar覺 ‘T羹rk’ kimlii sayesinde beklenmedik bir avantaj oluturmusa, Dersimli Seyitler i癟in ‘K羹rt’ kimlii bir baar覺s覺 olmaktan 繹teye gidememitir.

B羹t羹n bunlar 1980’li y覺llara gelindiinde Dersimli Seyitlerin neden unutulduunu anlatmak i癟in yetse de, Bektailerin s覺ralad覺覺m覺z 繹zelliklerinin yeniden y羹kselilerinde nas覺l bir ilev g繹rd羹羹n羹 anlayabilmek i癟in yak覺n d繹nemle ilgili be k覺sa belirleme daha yapmak gerekiyor.1) 1970’li y覺llarda Alevi topluluklar覺n radikal solla olumsuz sonu癟lanan politik deneyimleri onlar覺 iki aray覺a s羹r羹kledi: - devlet ile kar覺 kar覺ya gelmeden yaama; - materyalist sol ile kaybolmaya y羹z tutan deerlerini yeniden kefetmeye y繹nelik tedirgin aray覺lar覺; 2) Ankara’n覺n, 1984 y覺l覺nda patlak veren ve halen s羹ren K羹rt bakald覺r覺s覺ndan politize olmu youn T羹rk ve K羹rt Alevilerini uzak tutmak i癟in, onlarla sak覺ncal覺 olmayacak bir ortamda kompromi yapma ihtiyac覺; 3) Dersimli Seyitlerin ve taraftarlar覺n覺n 1938 katliam覺n覺n korkun癟 an覺lar覺n覺 halen etkisizletiremediklerinden, ‘K羹rt’ damgas覺 yememek i癟in yeni kimlik aray覺lar覺; 4) 1980’li y覺llarda gelien siyasal 襤slam kar覺s覺nda Alevilerin hem kendilerini hem de T羹rkiye devleti i癟inde s覺n覺rlar覺 olduk癟a geni olabilen laik cepheyi g羹癟lendirmek i癟in 繹rg羹tlenme ihtiya癟lar覺; 5) Bat覺-Avrupa ile yaanan sorunlu ilikiler T羹rkler’i kimlik formasyonlar覺n覺n i癟erii hakk覺nda yeniden d羹羹nmeye y繹neltmesi; 6) 1991 sonras覺 balayan Orta-Asya ilikilerinde Ahmed-i Yesevi k羹lt羹n羹n 繹neminin kefi.

  Birbirlerinden ba覺ml覺 veya ba覺ms覺z nitelenebilecek bu be aray覺 ve ihtiyaca cevap verebilecek en iddial覺 adaylardan birisinin neden Bektailerin olduu imdi pek a覺rt覺c覺 olmasa gerek[75]. Tarikat覺n bir癟ok karakteri i癟 i癟e ta覺mas覺, onu a覺r覺 kutuplar aras覺nda kabuledilebilir bir arac覺 yapmaktad覺r. Onun hem iktidar hem de heterodoks gruplarla sahip olduu zengin tecr羹beleri burada iini olduk癟a kolaylat覺r覺yor; 癟羹nk羹 yedi y羹zy覺ll覺k tarihinde ne ilk kez bir ‘d繹n羹’ yap覺yor ne de b繹ylesi birbiriyle z覺t gruplar taraf覺ndan ilk kez ona bavuruluyor. T覺pk覺 Yeni癟erilerin savalar覺n覺 Hac覺 Bekta’覺n ruhani liderliinde yapmalar覺 gibi, t羹m bu modern ‘癟覺kar’ aray覺lar覺n覺n da Hac覺 Bekta gibi kutsal bir evliyan覺n ad覺 alt覺na s覺d覺r覺lmas覺, bu gruplar覺n ama癟lar覺n覺 kolayl覺kla ‘mistik’ bir perdeyle 繹rtmesini sal覺yor. 襤te, Hac覺 Bekta’覺n 20. Y羹zy覺l覺n sonunda  yeniden vazge癟ilmez sihirli bir ad olarak 繹ne 癟覺kmas覺 ve k覺sa s羹rede kabulleniinin arkas覺nda b羹t羹n bu sosyal ve politik destein bulunduu unutulmamal覺d覺r.

Buna kar覺n Dersimli Seyitlerin, say覺lar覺 pek kabar覺k olmayan ve 癟ou T羹rkiye i癟erisinde ‘b繹l羹c羹’ olarak g繹r羹ld羹klerinden Avrupa’da faaliyet yapmak zorunda kalan, Anderson’un tabiriyle, uzaktan milliyet癟i ada topluluklar覺n g羹癟l羹 hayal d羹nyalar覺n覺n 繹tesinde dayanacak herhangi bir zeminleri yoktur. Eer bu Dersimli gruplar, kendilerini Anadolu’da son Bektai kolonisi haline gelmekten son anda kurtarabilirlerse, uzak bir zamanda da olsa kendi Seyitlerinin adlar覺 ile bir ‘geri d繹n羹’ yapabilme ihtimali muhakkak olacakt覺r.

 

 Dip Notlar


[1]  rnein, tan覺nm覺 bir Alevi olan Bedri Noyan’覺n u tespiti bir癟ok kii taraf覺ndan, sorgusuz payla覺lmaktad覺r: ‘‘Bektailik ve Alevilik zaten T羹rkl羹k demektir. Dinde, ahlakta, d羹羹n羹 ve inan覺ta T羹rkl羹k demektir.’’ Bkz. T羹rkdoan: 94; u tespitler i癟in de ayn覺 ey ge癟erlidir: ‘‘ Aleviliin edebiyat覺 T羹rk羹n 繹z edebiyat覺d覺r. Alevilik, T羹rk halk覺n覺n ruhuna, duygusuna, yaay覺覺na uygun bir yoldur, felsefeleri, ayinleri, y繹nelileri ve tatbikatlar覺, edebiyat覺, vezni, dili hereyi ile beraber T羹rk羹nd羹r ve T羹rkl羹kten domutur. T羹rk, bu edebiyat kar覺s覺nda derin bir vecd duymu ve duymaktad覺r.’’ Bkz. Cem(1): 23; Bu t羹r yakla覺mlara kar覺 deiik a癟覺dan eletiriler i癟in bkz. Ocak (1996); iya (1995), Bayrak (1997).

[2] Dersimliler veya K覺z覺lba K羹rtler hakk覺nda g繹rece fazla ve ciddiye al覺nabilecek bilgiler veren yazarlar unlard覺r: Riggs, Trowbridge, Grenard, Molyneux-Seel, Taylor. 

[3] Nuri Dersimi, bu d繹nemle ilgili bilgiler aktaran b繹lge k繹kenli tek kiidir. Onun her iki 癟al覺mas覺nda Dersim’deki inan癟 hakk覺nda kategorik bilgilerin yan覺s覺ra, 繹zellikle Seyit aileleri hakk覺nda politik  tutumlar覺yla ilgili de ilgin癟 bilgiler bulmak m羹mk羹nd羹r. Dersimi’nin kimi zaman Seyitler’e kar覺 sarfettii sert yorumlar, onlar覺n politik pasif tutumlar覺na duyduu kiisel k覺zg覺nl覺覺n ifadesi olarak deerlendirilmelidir. Konu hakk覺nda bu gruba mensup kiiler taraf覺ndan yap覺lan 癟al覺malar, 1980’li y覺llar覺n sonlar覺ndan itibaren 癟覺kmaya balanm覺t覺r. rnekler i癟in bkz. D羹zg羹n, em (1995), Comerd, Bayrak (1997), F覺rat(G.), Ceviz.

[4] Hac覺 Bekta a癟覺s覺ndan bu sorun iki 癟al覺mada ele al覺nm覺t覺r: Melikoff (1998):93-100; Ocak (1996): 157-166.

[5] Burada aktar覺mlar yap覺lan Vilayetname (1990), G繹lp覺narl覺 taraf覺ndan bas覺ma haz覺rlanm覺t覺r.

[6] Bkz. Melikoff (1994): 219; ve Ocak (1996):161.

[7] 襤leride de g繹receimiz gibi, halk aras覺nda tan覺nan evliyalar覺n Hac覺 Bekta ile alakaland覺rma, Bektai tarikat覺n覺n etkisini yayabilmek i癟in kullanaca覺 繹nemli y繹netmlerden birisi olacakt覺r. Bkz. K繹pr羹l羹:58.

[8] Konu hakk覺nda geni bilgi i癟in bkz. Ocak (1992); unu da eklemek gerekir ki: Hac覺 Bekta’覺n dinsel kimlii de ciddi bir tart覺ma konusudur. Onun hakk覺ndaki kaynaklar, eriat kurallar覺na bal覺 bir mistikden  heterodoks yak覺t覺rmas覺 yap覺labilecek bir dervi tipine kadar deiik tan覺mlara uyabilevek bilgiler aktar覺rlar. Bu tart覺amlar i癟in bkz. K繹pr羹l羹, Melikoff (1998), Ocak (1992), ve z (1997)

[9] Ocak (1996): 161-2.

[10] rnein, Vilayetname’de onun muridleri olarak verilen Sar覺 Saltuk, Tapduk Emre ve Yunus Emre gibi kiilerin adlar覺 ilk d繹nem iirlerinde ge癟mesine ramen, bu eserlerde Hac覺 Bekta ad覺na rastlan覺lmamaktad覺r. Bkz. Melikoff (1994): 208-9; K繹pr羹l羹: 257, 340.

[11] Abdal Musa’n覺n d覺覺nda, Hac覺 Bekta’a bal覺 olmayan, eyh Ebedali ve Geyikli Baba gibi baka 羹nl羹 derviler de ayn覺 繹zellikleri ta覺maktad覺rlar. Bkz. Ocak (1992): 90-2.

[12] Bkz. Melikoff (1994): 38-40; Safavilerin b繹lgedeki etkisinin geliimi i癟in ayr覺ca bkz. Mazzaoui.

[13] Bkz. Melikoff (1998): 207-211.

[14] 16. Y羹zy覺l覺n ak覺覺 i癟erisinde Anadolu’daki K覺z覺lbalar覺n 襤ran ile ilikilerinin kopmas覺, onlar覺n Bektailere yak覺nlamas覺n覺 etkileyen bir baka fakt繹rd羹. 襤ran’覺n, 6. Y羹zy覺ldan balayarak 12. 襤mamc覺 iilie kaymas覺, Safavilerle balar覺n gevemesinde 繹nemli bir dinsel nedendi. Bkz. Kehl-Bedrogi:42.

[15] Bkz. Lewis (1953): 62; Imber: 258.

[16] Birge, 80.

[17] Mazzaoui’ye g繹re (s. 5), 13-15. Y羹zy覺llar aras覺 K羹rdistan, bir癟ok 繹zelliinden dolay覺, sufi tarikat癟覺l覺k ve pop羹ler dervi癟iliin en yayg覺n olduu yerlerden birisidir.

[18] G羹n羹m羹z T羹rkiye’sindeki Alevi terminolojisinde ‘Horasan’ ad覺, genellikle 11.-13. Y羹zy覺llar aras覺ndan bu b繹lgeden Anadolu’ya gelen T羹rk Babalar覺 ve g繹癟leri ile 繹zdeletirilmektedir. Bu anlay覺a g繹re, Dersimliler aras覺nda kullan覺lan Horasan ad覺 b繹lgenin T羹rk k繹kenliliini kan覺tlayan bir veri olmutur. Buna kar覺n baz覺 K羹rt yazarlar da, Nuri Dersimi bata olmak 羹zere, Dersim’deki airet ve Seyitlerin bu b繹lgeden geldiini kabul eder fakat onlar覺n daha Horasan’dayken K羹rt olduklar覺n覺 繹ne s羹rerler. Oysa tasavvuf tarihinde 繹nemli bir yeri ve anlam覺 olan Horasan’覺, dorudan herhangi bir etnik k繹kenle alakal覺 anman覺n hi癟bir zemini yoktur. Horasan ad覺n覺n yayg覺nca kullan覺lmas覺n覺n 羹癟 nedeni vard覺r: 1- Belirtildii gibi bu b繹lgenin, Eba M羹sl羹m’den balayarak t羹m ii-tasavvuf tarihinde 繹nemli bir ilev g繹rm羹 olmas覺 ve Horasan ‘okulunun’ pop羹ler mistizm a癟覺s覺ndan 繹nemi (Bkz. K繹pr羹l羹: 17,21; Ocak (1998):123-5); 2- zellikle Bektailerin deiik gruplar覺 kendileriyle kaynat覺rmada bu yer ad覺n覺 k繹ken ortakl覺覺n覺 salamak i癟in yayg覺nlat覺rm覺 olmalar覺; 3- Cumhuriyet’le birlikte Horasan’覺n Dersim b繹lgesinde yetkililerce b繹lgenin T羹rkl羹e ge癟iini salamak i癟in kullan覺lmas覺. Bkz. Tankut (1928: s. 517): ‘Cumhuriyetin feyzi ile bunlar覺n vicdanlar覺nda az癟ok bir millet heyecan覺 balad覺覺na 羹phe yoktur. Gen癟leri biraz samimi, yal覺calar sahtekar, kendilerinin Horasanl覺 T羹rk olduklar覺n覺 Cumhuriyet idaresi sayesinde bu hakikate erdiklerini s覺k s覺k s繹ylerler.’.. 

[19] Bu Seyitler hakk覺nda kendi soylar覺ndan gelen 羹yelerinin aktard覺klar覺 da bir o kadar sorunlarla doludur. Bu kiilerden atalar覺 hakk覺nda duyacaan覺z  efsaneler s覺k s覺k birbirleriyle 癟elimekte veya derin farkl覺l覺klar ta覺maktad覺r. Bu konunun da daha fazla arat覺r覺lmas覺 ve derlenmesi gerekmektedir. Bu t羹r sorunlara Seyit-Ocak aileleri hakk覺nda 癟al覺mas覺nda Birdoan da deinmitir. Bkz. Birdoan (1995): 161.

[20] Bu secerelerden hi癟birisi imdiye kadar tam olarak herkese a癟覺k ve kontrol edilebilir bir ekilde yay覺nlanmam覺t覺r. Mehmet erif F覺rat (s. 76-81) ve Nazmi Sevgen gibi kimi tart覺mal覺 kiilerin k覺smen aktard覺klar覺 secerelerin, tarih 癟al覺malar覺 a癟覺s覺ndan kullan覺lacak fazla bir deeri yoktur. Bu t羹r secerelerin kendi i癟lerinde ta覺d覺覺 bir y覺覺n sorun ve kim taraf覺ndan, hangi ama癟la verildikleri dikkatli arat覺rma konusudur. Hayalolu ve elker’in ‘Dervi Beyaz Seceresi’ hakk覺ndaki yaz覺lar覺 bu sorunlar覺n alabilecei boyutu g繹stermesi a癟覺s覺ndan ilgin癟 bir 繹rnektir. Ayr覺ca Birdoan’覺n (1995) Kurey ve Au癟anlara ait olduu iddia edilen secereler hakk覺nda genel analizi, bu t羹r belegelere dayanarak yap覺lan a覺r覺 iddialar覺n dayanaklar覺n覺n ne kadar zay覺f olabileceini g繹sterir.

[21] rnekler i癟in bkz. :em (1995): 97-120; zkan: 41; Kaya:81-87; zt羹rk (H): 47.

[22] Daha fazla bilgi  i癟in bkz. ‘eyh Said ..’ adl覺 b繹l羹me.

[23] Tasavvuf tarihinin geliimi ve evreleri hakk覺nda genel bilgi i癟in bkz. Trimingham.

[24] Vilayetname: 17.

[25] eref Han: 209.

[26] rnein bkz. G羹lensoy: 29; Kaya: 82, 87; zt羹rk (H): 47; unu da belirtmem gerekiyorki, bu t羹r benzetirmelerin bile birbirleriyle pek uyumayan deiik versiyonlar覺 vard覺r. Mesela zkan’覺n aktard覺klar覺na bak覺l覺rsa, (s. 41) Baba Mansur, Kurey ve Mahmud-i Hayrani birbirlerinin 癟ada覺d覺rlar ve birlikte Keykubad taraf覺ndan davet edilmilerdir. Yazar bir baka yerde ise (s. 186), Hayrani’nin kendisinin deil de, torunu Seyit Ali’nin gelip Dersim’e yerletiini ileri s羹rer. zt羹rk (H: s. 47), Kurey’in Dersim’e yerleen bu Seyit Ali’nin (kendisi Dervi Ali olarak veriyor) soyundan olduunu yaz覺yor; Birdoan ise(1990: 213) Baba Mansur ve Kurey’in Mahmud-i Hayrani’nin 癟ocuklar覺 olduunu yaz覺yor.

[27] Bkz. Birge:51; detayl覺 bir 癟al覺ma i癟in ayr覺ca bkz. Hasluck.

[28] K覺nau ve G羹nd羹z (s. 32) de ayn覺 tahmini yapmaktad覺rlar.

[29] Vilayetname: 39-42.

[30] Bkz. Kemali: 155; Dersimi ise (1992: 124) onun as覺l ad覺n覺n Seyit Hasan olduunu belirtiyor; Ayr覺ca, Vilayetname’deki Karadonlu Can Baba’n覺n aksine, Au癟anl覺lar覺n kendilerinden, atalar覺n覺n Horasan deil de Badat k繹kenli olduunu duyabilirsiniz. rnek i癟in bkz. T羹rkdoan: 272.

[31] Bkz. Vilayetname: 49; Au癟an gibi, Kurey ad覺 da Vilayetname’de ge癟memektedir.

[32] Kurey hakk覺nda  Dersim’de anlat覺lan hikaye ve efsaneler i癟in Munzur Comerd’in 癟al覺malar覺na bak覺labilir. Yazar, dar bir b繹lgede yapt覺覺 alan arat覺rmalar覺n覺 aktard覺覺 makalelerinde, Kurey hakk覺nda b繹lgede varolan renkli anlat覺mlar覺 vermektedir. Comerd de (1996: 37-8)  Hayrani’nin Kurey ile bir alakas覺 olmad覺覺 sonucuna var覺yor. 

[33] Bkz. Birdoan (1995): 148-52.

[34]  Faroqhi (1981: 27), 15. Y羹zy覺l覺n sonundan 1826 y覺l覺na kadar Anadolu’da varolan Bektai tekkeleri hakk覺nda 癟al覺mas覺nda, Bektailerin Dou b繹lgelerinde tam anlam覺yla hi癟 bir zaman taban bulamad覺klar覺n覺 yaz覺yor. Erzincan, Sivas ve Malatya gibi K羹rtlere yak覺n yerlerde varolan baz覺 tekkelerin de Bektailerle ilikisi mulak g繹r羹n羹yor.  

[35] Taylor: 312.

[36] Molyneux-Seel: 67.

[37] Bu ilikinin Au癟anlar i癟in bile genelletirilmesi m羹mk羹n g繹r羹nm羹yor. En az覺ndan iki yak覺n d繹nem arat覺rmac覺s覺 bunu destekler veriler aktarmaktad覺r. Birdoan (1995: 145, 177), Au癟anlar i癟inde yaln覺z Malatya Au癟anlar覺n覺n Hac覺 Bekta’a baland覺klar覺n覺 ve bunun bir ‘d繹nme’ olarak nitelenebileceini belirtiyor. Ayr覺ca o, Au癟anlar覺n kendilerini balad覺klar覺 襤mam Zeynel Abidin’le 癟ok daha eski bir yolu s羹rd羹rd羹klerine inand覺klar覺n覺 da aktar覺yor. T羹rkdoan da (s. 270), 繹nemli bir Au癟an k繹y羹 olan S羹n (Elaz覺) sakinlerinin, kendilerini Bektailerden ayr覺 ve 羹st羹n g繹rd羹klerine tan覺kl覺k edenlerdendir. Yalman da (s. 57) 1960’lar覺n sonlar覺nda Mara y繹resinde bir Alevi K羹rt k繹y羹nde buna yak覺n tespitler yapm覺t覺. O, Au癟anl覺lara bal覺 bu k繹yl羹lerin kendi Pirlerini Hac覺 Bekta’tan hi癟 de aa覺 g繹rmediklerini ve b繹lgelerinde varolan bir Bektai k繹y羹 ile mesafeli ilikileri –繹rnein iki k繹y aras覺nda hi癟 evlilik yaanmam覺t覺- olduunu aktar覺yor.

[38] Trowbridge: 345.

[39] Kar覺lat覺覺m bir癟ok Dersimli, Hac覺 Bekta ad覺 ile ya 1938 sonras覺 s羹rg羹nlerinde  ya da 1960’l覺 y覺llar覺ndan itibaren g繹癟t羹kleri Bat覺 ehirlerinde tan覺d覺klar覺n覺 aktarmaktayd覺lar. Onun ad覺n覺 ilk kez 1980’li y覺llar覺n sonundan itibaren Avrupa’da yap覺lan Alevi 癟al覺malar覺 arac覺l覺覺 ile duyanlar bile vard覺. 

[40] Dersimi (1988): 95-98.

[41] Anadolu’da 13. y羹zy覺ldan itibaren etkin olacak tarikatlar覺n hi癟birisinin, o zamana kadar olumus tasavvuf fikirlerine d羹羹nsel (felsefik) d羹zeyde her hangi bir katk覺 yapmad覺klar覺 bilinmelidir. Bu oluumlar覺n kullanaca覺 fikirler, 8 ve 13. y羹zy覺llar aras覺nda 癟ounluu 襤ran ve Arap k繹kenli olan mistikler taraf覺ndan oluturulmutu. Zaten 13. y羹zy覺ldan itibaren Anadolu’da 繹ne 癟覺kacak adlar, Hac覺 Bekta 繹rneinde olduu gibi,  etkilerinin yay覺lmas覺n覺 g繹sterdikleri kerametlerle sal覺yacaklard覺.Bu ak覺mlar覺n pratik katk覺lar覺, pop羹ler mistizmi geni alana yaymalar覺 ve kimi bi癟imsel 繹zellikleri (kad覺nl覺-erkekli ortak merasimler gibi), t羹m bask覺lara  ramen uygulamaya devam etmelerinden ibaret kalm覺t覺r.

[42] Yaln覺zca konumuz a癟覺s覺ndan deil; Orta-Dou’da varolan t羹m 繹nemli heterodoks (ghulat) gruplar覺n (Ehl-I Haq, Nusayriler, D羹rz羹ler ve Yezidiler gibi) kar覺lat覺r覺ld覺覺 bir 癟al覺ma i癟in bkz. Moosa; kar覺lat覺rman覺n K羹rt 癟er癟evesindeki bir sunumu i癟in bkz. Kreyenbroek.

[43] Benim burada vereceim kar覺lat覺rma yaln覺zca k覺sa bir 繹zeti kaps覺yor ve salt Alevi K羹rtler ve Bektaileri i癟ermemektedir. Alevi K羹rtler i癟in verdiim kimi 繹zellikler Anadolu’daki dier K覺z覺lba gruplar覺 i癟inde ge癟erlidir.  襤ki grup aras覺 inan癟 d羹zeyinde varolan farkl覺l覺klar daha geni癟e u kiiler taraf覺ndan ilenilmitir: Genel K覺z覺lba-Bektai farkl覺l覺klar覺 i癟in bkz. Hasluck; Birge; Melikoff (1994); Kehl-Bedrogi; T羹rkdoan; zellikle Bektai-Dersim(K羹rt K覺z覺lbalar) i癟in bkz. zkan; F覺rat (G.); Ceviz; Yalman; Bumke (1991).

[44] Bkz. Barkan (s. 17): ‘Bunlar g羹c羹 pek ve azimkar kolonlar, bu memlekete yaln覺z bir fatih ve igal ordusu olarak gelmeyen T羹rklerin memleket ve toprak a癟覺c覺lar覺d覺r… kurduklar覺 merkezlerle T羹rk dili ve dinini yaymaya balayacak misyonerlerle ve g繹n羹ll羹 g繹癟menlere sahip olmak ise; yeni kurulmakta olan T羹rk devletinin en b羹y羹k g羹c羹n羹 temsil etmekte olduu meydandad覺r.’’

[45] Maalesef  imdiye kadar bu yap覺y覺 emaya d繹n羹t羹recek 癟al覺malar yap覺lmam覺t覺r. Bumke (1991), Mazgirt y繹resinde Baba mansur 繹rg羹tlenmesi hakk覺nda esas al覺nabilecek veriler vermektedir. Organizasyonun k覺smi bir tablosu ilk kez G羹ls羹n F覺rat taraf覺ndan yap覺lmaya 癟al覺覺lm覺t覺r. F覺rat’覺n dayanabilecei verilerin azl覺覺, onun iddialar覺n覺 s覺n覺rlamaktad覺r. Konu hakk覺nda baz覺 bilgiler Dersimi, Kemali, Birdoan (1995) ve T羹rkdoan’da da bulunabilir. 

[46] Ayn覺 zamanda genel d羹zeyde sosyal ve ekonomik ilev g繹ren bu 繹rg羹tlenmeler i癟in bkz. Faroqhi(1981: 81, 92) ve Barkan.  

[47] Her iki Bektai kolu hakk覺nda 繹zet bilgi i癟in bkz. z (1997): 232-240.

[48] Bkz. Faroqhi (1995a: 16; 1995b: 170-3); Birge: 58.

[49] Faroqhi (1981: 8), bilhassa k覺rsal alanlarda geni tabanlar覺 olan a覺r覺 dervilerin bile, y繹netim a癟覺s覺ndan oynayabilecekleri rollerinden dolay覺 tolere edildiini belirtmektedir. T羹rkmen airetlerin  繹nemleri i癟in bkz. Vryonis: 129,193,273; Cohen: 146; Hasluck: 281; Ocak (1992): 122.

[50] Bkz. Melikoff (1994: 220); Ocak (1996:167).

[51] Bkz. Goodwin: 28, 148-152; Bektailiin yay覺lmas覺nda Yeni癟erilerle olan ilikinin de etkisi unutulmamal覺d覺r. Bkz. Ocak (1992): 212.

[52] Melikoff (1994): 223.

[53] Faroqhi (1995b): 171; Goodwin: 148; Imber: 261.

[54] Bu da覺n覺k zaviyeler 羹zerinde kontrol羹n daha iyi yap覺labilmesi i癟in, bizzat y繹netimin onlar覺 bir merkezde toplanmas覺n覺 tevik ettii biliniyor. Ayn覺 zamanda Bektailerin kendileri de, tekkelerin a覺r覺 K覺z覺lbalar覺n eline ge癟memesine dikkat etmekteydiler: Bkz. Faroqhi (1981: 92; ve  1995a: 20) 

[55] B羹y羹k olas覺l覺kla bu aray覺lar elebilerle s覺n覺rl覺 kald覺. 羹nk羹, 1826’dan sonra Babalar kolunun eilimlerinin ehirlere y繹nelik olduu ve bu y羹zden k覺rsal b繹lgelerdeki K覺z覺lba gruplar覺yla mesafelerinin a癟覺ld覺覺 biliniyor. Bkz. Melikoff (1994: 26).

[56] Seyitler hakk覺nda anlat覺lan balang覺癟 hikayeleri, onlarda 繹zg羹rl羹k癟羹 anlay覺覺n zaman i癟erisinde gelitii yorumuna dolayl覺 bir veridir. Seyitlerin, bu d繹nemde secerelerini Sultanlara onaylatma istemleri ve bunlardan kalan keramet hikayeleri, onlar覺n da balang覺癟ta y繹netimle ilikiler arad覺覺n覺 g繹steriyor. K繹pr羹l羹 (s. 18-9), kimi dervilerin t羹m ayk覺r覺l覺klar覺na ramen, 襤mam soyundan olduklar覺n覺 kan覺tlama 癟abalar覺n覺 siyasi otorite taraf覺ndan tan覺nma ve destek g繹rmelerini kolaylat覺rd覺覺n覺 belirtiyor. (Acaba, K羹rt dervilerinin hepsinin 襤mam soyundan olular覺 b繹yle bir 癟aban覺n 羹r羹n羹 olarak m覺 ortaya 癟覺k覺yor?) 

[57] S羹leyman Ceviz’e g繹re (s. 66) de iki grubun oluum s羹recinde g繹sterdikleri en 繹nemli farkl覺l覺k, Dersim Aleviliinin spontane ve muhalif;  Bektailerin ise S羹nni h羹k羹mdarlarla iyi ilikileri tercih etmesinden kaynaklan覺yordu. 

[58] rnein ahh羹seyinolu (s. 28-9), Malatya’daki Alevi Balyan airetinin 1850 y覺l覺nda b繹ylesi bir bask覺 ile kar覺lat覺覺n覺 aktar覺r. B繹lgenin Osmanl覺 Beyinin, o y覺l ahinolu k繹y羹ne yapmak istedii bir cami, ancak Dersimli bir Dedenin araya girmesi ile engellenebilir.

[59] Dersim’de kar覺la覺lan Abdal Musa hikayelerinin deiik 繹rnekleri i癟in bkz. Comerd (1997):95-101.

[60] Bkz. z (1989): 12-3; z’e g繹re, 襤TC tekilat覺n覺n kendisi de dahil bu d繹nemde kurulan t羹m 繹rg羹tlenmeler i癟erisinde (Tekilat覺 Mahsusa, Karakol, Mim-Mim Grubu) Bektai k繹kenli kiiler 癟ounluktayd覺; Bkz. Ayr覺ca Melikoff (1994): 231-2; ve Ramsour.

[61] 襤TC d繹neminde Aleviler ile ilgili ilk resmi arat覺rma1914-5 y覺llar覺nda Baha Sait’e yapt覺r覺l覺yor. O d繹nemde b繹ylesi arat覺rmalar覺n fikir babas覺 Ziya G繹kalp oluyor. (Bkz. Nejat Birdoan’覺n Baha Sait kitab覺na yazd覺覺 ns繹z’e).

[62] rnekler i癟in bkz. Melikoff (1994): 108; Birdoan (1990): 205.

[63] Buna ilk iaret eden kii Amerikal覺 misyoner  Dunmore idi. O, 1857 y覺l覺nda yazd覺覺 bir makalesinde (s. 294), Arapgir’de kar覺lat覺覺 T羹rk癟e konuan Alevilerin, asimile olmu K羹rtler olduunu ve bu g繹r羹羹n b繹lgede de hakim olduunu belirtiyordu; Ayr覺ca bkz. Grothe: 148; Kemali: 275.

[64] Bkz. D羹zg羹n: 9; Alevi K羹rtlerin ibadet dillerinin T羹rk癟e olduu g繹r羹羹 bir癟ok T羹rkiyeli ve Bat覺l覺 yazar taraf覺ndan s覺k s覺k tekrarlan覺r. Hi癟 bir g羹venilir arat覺rmaya dayanmayan bu g繹r羹, tamamen 1920’li y覺llardan itibaren b繹lgede g繹rev yapm覺 Tankut, Rap繹rt繹rler ve Mehmet erif F覺rat gibi kiilerin bilin癟li sapt覺rma teebb羹slerinin sonucu olarak g繹r羹lmelidir. Ayr覺ca Alevi topluluunun ne Zazaca ne de Kurmanci konuan mensuplar覺n覺n yaz覺y覺 kullanmam覺 olmalar覺, bu g繹r羹羹n oluumunu dolayl覺 da olsa desteklemitir. Son d繹nemlerde yap覺lan s覺n覺rl覺 癟al覺malar bile bu g繹r羹羹n aksini kan覺tlamak i癟in yeterli veri sunmaktad覺r. rnein, Zazaca i癟in bkz. D羹zg羹n ve Comerd’in 癟al覺malar覺; Kurmanci i癟in bkz. Bayrak (1997)

[65] Bkz. Dersimi(1988): 100-3.

[66] Bkz. Dersimi(1992): 103; Hall覺: 373.

[67] Bkz. Dersimi(1988: 60; 1992: 32-4).

[68] rnein Kehl-Bedrogi (s. 60-1) ve z (1989: 25-6) gibi yazarlar Bektailer ve Mustafa Kemal aras覺ndaki ilikilerden 癟覺karak, t羹m Alevilerin ba覺ndan itibaren Kemal’e kurtar覺c覺, hatta ‘Mehdi’ olarak bakt覺覺n覺 ileri s羹rm羹lerdir. Bu genelletirmenin en az覺ndan K羹rt Aleviler i癟in ge癟erli olmad覺覺n覺 Ko癟giri olaylar覺 g繹stermitir. Oysa Mehmet Halit F覺rat an覺lar覺nda (s. 18) Hac覺 Bekta’tan gelen kiilerin Varto b繹lgesinde, 1919 y覺l覺ndan itibaren Mustafa Kemal lehine propaganda yapt覺klar覺n覺 yazmaktad覺r. Bu t羹r giriimlerin baka b繹lgelerde de olduu hat覺rlan覺rsa Ko癟giri’nin anlam覺 daha da b羹y羹mektedir. K羹rt Alevilerin tutumu hakk覺nda geni bilgileri i癟in ayr覺ca bkz. Kieser (1994) ve em (1995). 

[69] Dersimi (1988): 126.

[70] Birge: 85.

[71] Mesela T羹rk Tarih Tezi’nin geliiminde 繹nemli rol oynam覺 kiilerden birisi olan Ahmet Refik 1932 y覺l覺nda yazd覺覺 kitab覺nda (s. 7) u yorumu yap覺yordu: ‘‘Binaenaleyh, T羹rkiye’de Halife Ali’ye peresti eden iki z羹mre vard覺: Biri, t羹rkl羹羹n羹 benimseyerek, ve dergah ve ocak zihniyetiyle ya覺yan ve t羹rk hars覺n覺 seven Bektailer, dieri de ark eyaletlerinde ve 襤ran覺n dini ve siyasi telk覺ynlerine tabi olan, ve icab覺nda Acemleri  T羹rk topra覺na, ‘ancehlin’ sokmay覺 ecr羹 mesubat bilen rafiziler (K覺z覺lbalar y.n.)’’

[72] Dersimli Seyitler iki eyden sorumlu tutulmaktayd覺lar: 1- Halk覺n 羹zerinde devletten daha fazla etkin olmalar覺 ve bunu isyanlar organize ederek g繹stermeleri; 2- B繹lgede Alevilik arac覺l覺覺yla K羹rtl羹羹 yaymalar覺. rnein, M羹lk羹ye M羹fettii Hamdi bey 1926 y覺l覺nda Dersim’le ilgili bir raporunda, Seyitler ve Aalar覺, K羹rt癟羹l羹k ve akilik fikrinin sorumlular覺 ve halk覺n bunlar覺n ‘esir ve oyunca覺’ olduunu belirmekteydi. (Bkz. Kalman:125-6) Veya Genel Kurmay bakan覺 Fevzi akmak 1930 y覺l覺nda unlar覺 yazmaktayd覺: ‘Erzincan merkez il癟esinde on bin K羹rt vard覺r. Bunlar Alevilikten faydalanarak mevcut T羹rk k繹ylerini K羹rtletirmeye ve K羹rt dilini yaymaya 癟al覺maktad覺rlar. Birka癟 sene sonra K羹rtl羹羹n b羹t羹n Erzincan’覺 kapsayaca覺ndan endie edilebilir.’(Bkz. Kalman:141-2)

[73] Bu bask覺lar覺n en 癟arp覺c覺 olan覺n覺 d繹nemin resmi kaynaklar覺nda bile ‘itaatkar’ ve ‘as覺llar覺 T羹rk’ olarak ge癟en Hozat’a bal覺 Sar覺 Saltuk k繹y羹 yaad覺.1938 y覺l覺nda ordu birlikleri k繹ye geldiklerinde, kendilerine birey yap覺lmayaca覺na inanan ve k繹y羹 terketmeyen 33 kii s羹ng羹lenerek 繹ld羹r羹lm羹t羹. Ka癟覺p kurtulanlar i癟erisinde ise sonradan ileri gelenler s羹rg羹ne g繹nderildi. Ayn覺 ak覺bete deiik bi癟imiyle Hozat’taki Au癟an ve Kureyan pirleri de urad覺. Yine olaylarla fazla bir ilgisi olmayan Mazgirt b繹lgesinde de Seyit ailelerine y繹nelik bu t羹rden yoletmelere, 羹kr羹 La癟in de (s. 22) an覺lar覺nda deinir.

[74]Bektailerin bu  bal覺l覺l覺 ne kadar ileri d羹zeyde s羹rd羹rd羹klerine dair ilk kan覺t覺 dolayl覺 da olsa 1925 y覺l覺nda S羹nni K羹rtlerin yapt覺klar覺 isyanda oynad覺klar覺 rolde g繹rmek m羹mk羹nd羹r. eyh Sait isyan覺nda Varto ve Mazgirt y繹resindeki Alevi airetlerin isyanc覺lara kar覺 silahlar覺yla kar覺 koymalar覺nda, Bektailer ve bunlarla s覺k覺 ilikileri olan Malatya- Au癟anl覺 Seyit H羹seyin’in 繹nemli ilevleriolmutur.Varto b繹lgesinde isyanc覺larla birlikte hareket eden Alevi Abdalanl覺lara kar覺 propaganday覺 bizzat Bektai  dedesi buraya gelerek yapm覺t覺r. Bkz. M.H. F覺rat: 30  

 

[75] 襤ki 繹rnek bu farkl覺 gruplar覺n ve d羹羹ncelerin nas覺l ve hangi ortamda bulutuklar覺na dair istenilen veriyi yeterinden fazla i癟ermektedir. Bunlardan ilki,  Hac覺 Bekta’ta yap覺lan anma t繹renleridir. Her y覺l覺n Austos ay覺nda tekrarlanan t繹renlerde b羹t羹n bu gruplar覺 birarada g繹rmek m羹mk羹nd羹r. 襤kincisi ise, bir Alevi-Bektai dergisi olan  ‘Cem’in  b繹ylesi bir bulumay覺 羹stlenmi bir yay覺n organ覺 olarak her say覺s覺nda tekrarlad覺覺 profildir. T羹rkiye’de varolan 繹nemli Alevi isimlerin topland覺覺 bu dergide, dini konular yan覺s覺ra s羹rekli ilenen temalar  aras覺nda unlar vard覺r: Cumhuriyet-Atat羹rk ilkelerine Alevilerin derin bal覺l覺覺; Laik sistemin korunmas覺n覺n 繹nemi; Alevilerin devletin t羹m olanaklar覺ndan faydalanabilmeleri; Alevilerin T羹rk k羹lt羹r羹n羹n korunmas覺 ve geliimindeki rolleri. Derginin 1’den 50’ye kadar (1991-1996 y覺llar覺 aras覺) izlediim say覺lar覺nda, s覺k s覺k Anadolu’nun deiik yerlerinde tarih i癟erisinde yaam覺 Alevi-Bektai evliyalar覺 tan覺t覺l覺rken, bir kez dahi Dersimli Seyitleri ve bu b繹lgedeki kutsal yerlere deinilmemi olmas覺 da bir o kadar 癟arp覺c覺d覺r.