Dersim Bayragi..
Sey Riza

Dersim jenosidini
Anma Gunu
Her Yil

12 Temmuz

baner

Resmi Kurt Tarihciligine Reddiye

Sunnu kurt beylerinin genelde turk-osmanli devletiyle isbirligi yapip baska dini azinliklarin katliamlarina katildiklari ve bunu araliksiz yuzyillar boyu yaptiklari tarihi bir realitedir, resmi kurt tarihi en azindan resmi turk tarihi kadar bu hususta inkarcidir ve turk resmi tarihinin kopyasi ve tekraridir.
resmi kurt tarihinin temel kitabi olan Serefname aslinda sunni kurtlerin osmanli devletinin yedeginde “kizilbaslara” yani Dersimlilere saldirilmasindan baska bir sey degildir.
Kocgirili Arastirmaci Evin Cicek meseleye bir baske yonden bakmakta ve kurt tarihcilerin her acidan Kurtlerin “babasi”olarak gordukleri Bedirxan Beylerinin Yezidi ve hiristiyanlarin ustunde gelistirdigi katliami goz onune sermekte

www.dersim.biz
 

Ev簾n 簾癟ek

 

K羹rt Bedirxan Bey ve K羹rdistan da farkl覺 dini inan癟lara uygulanan k覺r覺mlar.
“Bedirxan Bey, 1832’de, savunmas覺z 120.000 K羹rd-zd簾’yi katletmitir.”

 

K羹rtlerin soyk覺r覺ma urat覺lmalar覺n覺n tarihsel s羹reclerinin doru deerlendirilebilinmesi i癟in, o d繹nemlerin devlet politikalar覺n覺n, Osmanl-K羹rt ilikileri tarihinin derinlemesine incelenmesi gerekir. Biz k羹rtler a癟覺s覺ndan bu gereklilik iki nedenden 繹t羹r羹 zorunludur; birincisi ; 1514’de M羹sl羹man-Sunni K羹rt airetlerinin, Yavuz Sultan Selim’le kurduklar覺 ittifak sonucu 繹ld羹r羹len 700.000 K羹rt-Zerd羹t-K覺z覺lba’覺n neden, ni癟in ve hangi ama癟larla katledildikleri ortaya konulmal覺. Ama癟lar, nedenler objektif olarak ortaya konmad覺klar覺 s羹rece, bu balang覺c覺 takip eden daha sonraki s羹re癟ler ve K羹rt tarihi analiz edilemeyecektir.

Osmanl覺 y繹netim taktii kavranmadan, 1832’den, 1846’ya kadar, 150.000 K羹rt-zd簾yi, K羹rt-Hristiyan覺, Hristiyan inanc覺na sahip olan b繹lgedeki insanlar覺 katleden C簾z簾ra Bohtan beyi Bedirxan Bey’in sahip olduu d羹nya g繹r羹羹, kendi 覺rk覺na ve dier 覺rklara, kendi dini inanc覺na ve dier dini inan癟lara yakla覺m覺 anla覺lamaz. Objektif olarak deerlendirilemez. Gerekli sonu癟lar 癟覺kar覺lamaz.  

Joachim Menant, C簾z簾ra Bohtan Beyleri olan Bedirxan’lar覺n egemenlikleri alt覺ndaki alanlar da, zd簾 dini inanc覺na mensup K羹rtlerin 1840’taki say覺lar覺n覺n 200.000 olduunu vurguluyor. 1890’a gelindiinde ise say覺n覺n 50.000’e indirildiini a癟覺kl覺yor. 50 y覺l i癟inde doumlar dahil n羹fus oran覺n覺n 200.000 in 癟ok 羹st羹nde olmas覺 gerekirken, say覺n覺n 50.000’e inmesi Bedirxan Bey’in K羹rd n羹fusunu yok etme pratiinin kanl覺 bir sonucudur. Bu yok etmede hedef olarak s繹m羹rgeciyle ilikileri iyi bir tarzda y羹r羹tme ama癟land覺覺 gibi, farkl覺ya yaama hakk覺 tan覺nmama anlay覺覺 da damgas覺n覺 vurmaktad覺r.

Joachim Menant, M羹sl羹man olmayan Nasturilerin g羹癟 kullan覺larak din deitirmeye zorland覺klar覺n覺 belirtiyor. K羹rd yurtseverleri olarak K羹rdistanl覺lara anlat覺lan, tan覺t覺lan Bedirxanlar覺n, farkl覺 inanca sahip olanlar覺 yok etme eylemlerini, bu eylemlerin sonu癟lar覺n覺 geni癟e ele al覺p, anlat覺yor. T簾yar , gel簾y礙 T簾yar (T簾yar vadisi) Colemerg-Hekkari’nin g羹neyi Zap b繹lgesidir.

1832’de, Bedirxan Bey, savunmas覺z 120.000 zd簾’yi katletmitir.

[....] Uzun zamanlardan beri eyalet valileri bask覺lar覺 s羹rd羹r羹yorlard覺. Bu bask覺lar sonucu pek 癟ok erkek ve kad覺n boazland覺. ocuklar, ailelerinden kopar覺l覺p, al覺nd覺lar. Bu 癟ocuklar, M羹sl羹man okullar覺nda 襤slam’覺 kabul etmeleri i癟in eitildiler. Gen癟 k覺zlar ise k繹le gibi sat覺ld覺lar. Bunun i癟indir ki, s羹rekli olarak Osmanl覺 haremlerinde g羹zel K羹rd-zd簾 k覺zlar覺na rastlan覺r.

[....] zd簾’ler bu bask覺lara maruz kal覺rlarken, Yahudiler ve H覺ristiyanlar da paylar覺n覺 ald覺lar.

Nesturiler; K羹rdistan toplumunun 繹nemli bir k覺sm覺n覺 oluturuyorlar.

[....] Musul, bir as覺rdan beri ba覺ms覺z K羹rt paalar覺 taraf覺ndan y繹netildii i癟in bu paalar, bu dinen farkl覺 olan kesimlerden zorla, ac覺mas覺z bir ekilde vergi topluyorlard覺.  Toplad覺klar覺 bu vergileri de Osmanl覺ya, Bab-覺 Ali’ye veriyorlard覺. Bundan dolay覺 pek 癟ok isyan 癟覺kt覺. Paalar覺n bir k覺sm覺 繹ld羹r羹ld羹ler.

覺kan isyanlar sonucu b繹lgedeki son K羹rt Osmanl覺 Padiah覺, Konstantinopolis’e 癟ar覺ld覺. Bunun 羹zerine Musul, M羹sl羹man ve M羹sl羹man olmayan kesimler olarak ikiye b繹l羹nd羹.

[....]Bu kez Giritli olan Muhammed Paa, Sincar’l覺 zd簾 K羹rtleri, vergilerini geciktirdiler diye katletti. Katliam korkun癟tu. Y羹zlerce zd簾 繹ld羹r羹ld羹ler. Bir k覺sm覺 da ehre getirildiler. Onlar覺n, hem kulaklar覺 kesildi, hem de ehrin kap覺lar覺na 癟ivilendiler. Bu iddet ve bask覺 M羹sl羹man olmayan H覺ristiyan, Yahudi ve zd簾’ler aras覺nda hi癟 bir fark覺 g繹zetmiyordu. Bunlar ayn覺 s羹r羹n羹n koyunlar覺yd覺lar.

Giritli Muhamet Paa kendi tahsildarlar覺na geleneksel emirler veriyordu. “Git, tahrip ve talan et.” Ajanlar覺 da verilen emirleri sadakatle yerine getiriyorlard覺. B繹ylece Bab-覺 Ali nezdinde airetlerin ikayetlerine ramen prestijli bir kii olarak kal覺yordu.

[....] Muhamet Paa, zd簾 katliamlar覺n覺 bitiremedi. 羹nk羹 Sincar b繹lgesinde onlar覺 yenemedi. Kendisine tabi k覺lamad覺. Bu kez Rewanduz K羹rtlerinin beyi, bu katliamlar覺 yapan paalar覺n pratiklerini amak, daha fazlas覺n覺 yapabilmek i癟in, yeni katliamlar覺, yeni bask覺lar覺 haz覺rl覺yordu.

[....]Bedirxan Bey, Bohtan k羹rdlerinin ba覺ms覺z efiydi. Habur ve Dicle 覺rmaklar覺 aras覺na yerleik olan bu b繹lgeden Bab-覺 Ali’ye her y覺l 25.000 alt覺n 繹d羹yordu. K羹rdistan’da b羹y羹k etkisi olan bir aileye mensuptu.

[....] zd簾 topluluklar, dier mezheplerle birlikte, 繹zellikle Nesturi’lerle, 礙xan b繹lgesin de terk edilmiler, da覺lm覺lard覺. Bedirxan Bey, zd簾’lere ve Nesturi’lere kar覺 bask覺lara devam etti.

[....] Tixma’da, zd簾’lere ve Nesturi’lere kar覺 sava ilan edilmiti. Sava balamak 羹zereydi. Ramazan orucu nedeniyle de ertelenmiti. Bu arada ingiliz Layard, Kuzey Musul’a bir ziyaret yapmak 羹zereydi. O, Behd簾nan b繹lgesinden ge癟erken, daha 繹nceki K羹rd sald覺r覺, igali s覺ras覺nda Lizan ve Asheetha k繹ylerinin K羹rtler taraf覺ndan korkun癟 bir ekilde tahrip edildiklerini g繹rd羹.

Layard 羹st b繹lgelere  癟覺kmak istiyordu.  Tixma b繹lgesi s覺ra dalar覺na  癟覺kmaya karar verdi. Yol olduk癟a korkuluydu. Kurumam覺 sel yata覺n覺, ke癟iler ve ay覺lar zor gezebiliyorlard覺. O, kendisini kar覺lamaya giden  bir K羹rd  gurubunu g繹rd羹. Balar覺nda  Hekkari b繹lgesi K羹rt valisi  Nurullah Bey  vard覺.

Nurullah Bey’in, yapt覺覺 korkun癟luklar mehurdu. Nurullah Bey, 1837’de, Erz簾rom’dan yola 癟覺kan, Van g繹l羹nden ge癟ip, Van b繹lgesin de talar 羹zerinde yaz覺lm覺 olan yaz覺lar覺 tespit eden Schultz’u 繹ld羹rtm羹t羹. O, Schultz’un maddenleri kefedip, t羹rklere bildirmekle g繹revli olduunu, g繹revlendirildiini, bundan dolay覺 da kendisini 繹ld羹rtt羹羹n羹 a癟覺kl覺yor.

Schultz, arkeologdur. Van’a geliyor. Orada bir vadide 羹st羹nde Akkirpi yaz覺l覺 b羹y羹k bir ta yaz覺t覺 buluyor. Ta gizemli olarak bir maaran覺n kap覺s覺ndad覺r. Mitolojiye g繹re, o magara, devlerin yaad覺klar覺 b羹y羹k ehrin giri kap覺s覺d覺r. Orada ancak cehenemlik devler ve ruhlar yaar. Onlara ulamak i癟in kap覺y覺 a癟mak gerekir. Kap覺y覺 a癟mak i癟inde, bu esrarengiz yaz覺lar覺 癟繹zmek laz覺m. lkedeki H覺ristiyanlar覺n anlat覺mlar覺na g繹re St-Jean bayram覺n覺n yedinci g羹n羹n羹 beklemek gerekir. O g羹n kap覺 kendi kendisine a癟覺l覺r. ten bir horozun sesi dinlenilir. O zaman tehlike a覺l覺r. Eer horoz 繹tmezse, o zaman her ey kaybedilir.

Schultz’un bu konuyu ele ald覺覺 yaz覺s覺 “Journal Asiatique d’avril, mai, juin 1840” da yay覺nlan覺r.

[....]Amerikal覺 misyoner Dr. Grant, 1842 yaz覺nda, Nurullah Bey’in denetiminde  olan Berwar簾 alan覺n da, 繹nemli k繹ylerden olan Asheetha’da, bir okul kurmak istiyordu. Bu okulu kurmak i癟in yetki almak gerekiyordu. Yetki al覺nd覺. Dr. Grant, b繹lge de kal覺p, yap覺m 癟al覺malar覺n覺 g繹zl羹yordu. Yap覺m yava ilerliyordu. Dr. Grant, T簾yar簾 alan覺ndayken, yan覺nda Amed簾ye keii Yoseph Mutran ve bir baka din adam覺yla birlikteydi. Orada Mar Shimoun’un, uzun bir konferans覺 vard覺. Konferans覺n konusu Nesturileri, Amerikan misyonerlerinden ay覺rmak ve onlar覺 Katoliklii kabul etmeye y繹nlendirmekti.

Dr. Grant’覺n kurduu inaat, 250 oday覺 oluturan ve oraya Nesturilerin s覺覺nmalar覺n覺 salayan bir yer oluyordu. Bunun i癟in Bab-覺 Ali’ye haber verildi. Bab-覺 Ali bu 癟al覺malar覺n durdurulmas覺n覺 buyurdu. Bunun 羹zerine Bedirxan ve yan覺n da eski Amed簾ye valisi 襤smail Paa olmak 羹zere Berwar簾 s覺n覺rlar覺na doru y羹r羹yordu. B羹t羹n k羹rtlerin kendisine kat覺lmalar覺n覺 ve bu ara Mar Shimoun’a da bir mesaj g繹ndererek,  Mar Shimoun’un da kendisine kat覺lmas覺n覺 istedi.

Nesturilerin patriki olan Mar Shimoun, Bedirxan Bey’in emrine boyun edi, ama Osmanl覺 Padiah覺 Muhamed Paa’ya da haber verdi. Bu giriim, k羹rdleri ikayet etmekti.

[....]Bunun 羹zerine k羹rtler, Amerikal覺lar taraf覺ndan kurulmu olan inaat覺 elege癟irdiler ve onu bir atoya d繹n羹t羹rd羹ler. Z簾n礙r Bey, atoyu 400 k羹rdle igal ediyordu. O, T簾yar簾’de b羹y羹k korkun癟luklar yap覺yordu. Nesturiler, bu korkun癟lua belli bir s羹re tahamm羹l ettiler.

Nesturiler, b羹y羹k Zap’覺n bat覺s覺ndaki K羹rd airetlerinin yard覺m覺yla Ekim 1842’de, oradaki garnizona sald覺r覺p, 30 askeri 繹ld羹rd羹ler. Buray覺 6 g羹n ellerinde tuttular. K羹rdler, oray覺 boaltmaya giderlerken, Bedirxan Bey taraf覺ndan g繹nderilen 200 s羹variyle birlikte Nesturileri, kad覺n, 癟ocuk, erkek g繹zetmeksizin katlettiler.

[....]Konstantinopolis’e haber g繹nderildi.

Konstantinopolis’den, b繹lgedeki Osmanl覺 Paa’s覺 Muhammed’e emirler verildi. Muhammed Paa emirleri yerine getirmeye balad覺. 45 Nasturi esiri, 襤ngiltere Bakonsolosluk yard覺mc覺s覺na teslim etti. Ayr覺ca C簾zre’de y羹ze yak覺n Nasturi esir vard覺r. Bedirxan Bey, Muhammed Paa’ya; “Bunlar din deitirmedik癟e, 襤slam’覺 kabul etmedik癟e, kendilerini hi癟 kimseye teslim etmem.”cevab覺n覺 verdi.”(1)

Bedirxan Bey Osmanl覺 ya bal覺d覺r. Osmanl覺n覺n istemlerini yerine getirir. Farkl覺 inan癟lara sahip olan insanlara kendi topraklar覺 羹zerinde yaama hakk覺 tan覺maz. Onlar覺 din deitirmeye zorlar. zg羹rl羹klere kar覺d覺r. 襤slam olmak istemeyenlerin b羹t羹n 羹rettimlerine, 羹r羹nlerine vergi ad覺 alt覺nda el kor. Osmanl覺y覺 beslemek i癟in yerel insanlar覺 “ya 繹l羹m, ya a癟 kalmay覺 yeleyerek istenilen t羹m vergileri verme” se癟enekleriyle babaa b覺rak覺r. Bu K羹rt M簾r’i, Bedirxan Bey’ki Osmanl覺n覺n istedii y覺ll覺k vergileri vermek i癟in b繹lge insan覺n覺 fazlas覺yla zorlar, zul羹m uygular, adaletin kriterlerini bilmez, insanlar覺 yarg覺lar, kendiside osmanl覺 taraf覺ndan yarg覺lan覺r. Osmanl覺’ya yenilip, 200 askeriyle birlikte Yunan adas覺na s羹r羹l羹r.  zg羹rl羹k kar覺t覺 bu ahsiyet kendi 繹zg羹rl羹羹n羹 de savunamayacak duruma d羹er.

Kendisi K羹rdistan’da hizmet sunduu Osmanl覺 imparatorluu’nun adadaki esiridir. Osmanl覺 egemenligini kabul etmeyen Yunanl覺lar覺n osmanl覺ya kar覺 ayaklanmalar覺n覺 bast覺r覺r. Bu gelime sonucu saray taraf覺ndan kendisine Konstantinopolis’de g繹zetim alt覺nda yaama hakk覺 verilir. Kendisi tutsakt覺r. Osmanl覺 s繹m羹rgeciliini kabul etmeyen Helen halk覺na yakla覺m覺 ruhi durumunu ele verir. Osmanl覺- K羹rd beyi ilikilerini yeterince a癟覺klar.

Joachim Menant’dan yapt覺覺m al覺nt覺lar, ayr覺ca Bedirxan Bey’in s羹rg羹n s羹recindeki pratii, Osmanl覺n覺n ta batan beri kulland覺覺 M羹sl羹man-K羹rt airetlerine y繹nelik imparatorluk politikas覺n覺n bir sonucudur. Osmanl覺 dier halklardan devirdii paa ve askerlere k覺r覺m yapt覺rd覺覺 gibi bu konuda K羹rd beylerini de kullan覺yor.Giritli Muhammed Paa’n覺n K羹rdistan’da g繹revlendirilip, halklara zul羹m uygulamas覺, Bedirxan Bey’in esirken Helen halk覺na kar覺 Osmanl覺y覺 savunmas覺 beyinlerin igal ediliini, bedenlerin esir al覺n覺覺n覺 a癟覺klamaya yetiyor. Osmanl覺ya kadro yap覺lan, devirilen ba覺ms覺z davranam覺yor.

Osmanl覺 da s繹m羹rgeleri y繹netme politikas覺; ayn覺 b繹lgelerde yaayan komu halklar覺, farkl覺 覺rklardan, dinlerden airetleri, osmanl覺n覺n 繹zel olarak g繹revlendirilmi ajanlar覺 arac覺l覺覺yla birbirleriyle kavgal覺 hale getirtme, birbirleriyle urat覺rma, 癟arp覺t覺rtma, g羹癟ten d羹羹rme, s羹rme ve rahatl覺kla denetim alt覺nda tutmad覺r. K羹rdler, sosyolojik yap覺lar覺ndan, k羹lt羹rel durumlar覺ndan dolay覺 Osmanl覺n覺n s繹m羹rgeleri y繹netme politikalar覺na alet olmulard覺r. Sadece osmanl覺ya kar覺 癟覺k覺覺 ele al覺nan Bedirxan Bey’i farkl覺 olanlara yakla覺mlar覺yla g繹rmek gerekiyor.

Bedirxan Bey’in torunlar覺ndan Emir Kamuran Bedirxan Bey; 7-10 Aral覺k 1946’da, Thomas Bois’la g繹r羹羹r. Paris K羹rt Enstit羹s羹 taraf覺ndan, ubat 2000’de yay覺nlanan an覺lar覺nda; “Ben Bedirxan Bey’in torunuyum. Bakenti Cizre-襤bn-Amar olan Bohtan suyu ile Dicle aras覺ndaki Bohtan b繹lgesine h羹kmeden bir ailenin 癟ocuuyum. Dedem 1821’de, Bohtan Prensi olarak ilan edildi. Onun tutkusu K羹rdistan’覺n b羹t羹n farkl覺 par癟alar覺n覺 birletirmek ve ba覺ms覺z bir K羹rdistan yaratmakt覺. Dedem b羹t羹n hayat覺 boyunca verdii m羹cadelelerle bu amaca ulamak i癟in karakterize edilir. Ama 1847’de, Osmanl覺 ordusu taraf覺ndan malup edilir. Ondan sonra Candie’ye s羹rg羹n edildi. Oradan sonra 1868’de am’da 繹ld羹. B羹y羹k dedemin 14 ei ve 90 癟ocuu vard覺. l羹rken 42 癟ocuu halen ya覺yorlard覺. Bunlar覺n 21’i k覺z, 21’i erkekti.”(2)

K羹rt prensi, dedesinin zd簾 k羹rtleri ve Nesturileri k覺y覺ma uratt覺覺n覺 anlatmaz. Yap覺lanlar覺 bilmemesi m羹mk羹n deil. Dedesinin, 200 askeriyle birlikte Osmanl覺 tutsa覺 iken Yunan halk覺n覺n ulusal kurtulu hareketini nas覺l, hangi ama癟la bast覺rd覺覺n覺, bu bast覺rmadan dolay覺 Osmanl覺 padiah覺 taraf覺ndan af edilip, 1860’da Konstantinopolis’e 癟ar覺ld覺覺n覺 a癟覺klamaz.

Osmanl覺 襤mparatorluu padiah覺 ve 襤slam Halife’si olan kii emir verme yoluyla, M羹sl羹man olmayan halklar覺 katlettirir. Bu politikas覺nda baz覺 M羹sl羹man-Sunni K羹rt airetlerinin kullan覺r. Bu airet liderlerinin iledikleri cinayetleri genelletirip, su癟lar覺 bir ulusa mal etmek doru bir deerlendirme olmaz. Objektif bir bak覺 da deildir. Bu yakla覺m, soyk覺r覺mlar覺n ger癟eklemelerini salayan imparatorluk politikas覺n覺 ve bu politikan覺n yarat覺c覺lar覺n覺, uygulay覺c覺lar覺n覺, temsilcilerini gizleme ve aklama anlam覺na gelir.

Bug羹n farkl覺 dini inan癟lardan olan K羹rdlerin birbirlerini sevmeleri 繹ld羹r羹lmelerine neden oluyorsa, bu eylemlerin ge癟miten gelen g羹vensizlikten, sevgisizlikten, katliamlardan beslendiklerini iyi bilmek gerekiyor.

Nesturilige gelince;1818’de, Giuseppe Campanile adl覺 bir 襤talyan bilgini 竄 Storia Della Regione Del Kurdistan-K羹rdistan Din Tarihi 罈 adl覺 bir kitap yay覺nlar.(2)

H覺ristiyan K羹rtler bu kitapda VI.c覺 b繹l羹m de ele al覺n覺rlar. Onun anlat覺mlar覺yla o g羹nk羹 K羹rdistan, dini inan癟lar, halklar ; “zel olarak K羹rdistan’da, Behd簾nan, Bohtan ve ambo prensliklerinde 癟ok say覺 da H覺ristiyan vard覺r. Bu Hristiyanlar 羹癟 prenslikte yaarlar. Y繹netim, onlar覺n ibadetlerine temkinli olarak r覺za g繹stermitir. Yoksa onlar, T羹rk y繹netimine bakald覺r覺rlar.

Bu 羹癟 b繹lge de 24.000 k繹y H覺ristiyand覺r. 1.340.000 H覺ristiyan K羹rd vard覺r. Baban, Soran, Qere癟olan ve B簾l簾s’e yak覺n alanlarda da az miktar da H覺ristiyan K羹rd vard覺r. H覺ristiyan K羹rtlerin hepsi aa覺 yukar覺 Nesturidirler. Bir k覺sm覺 Yakubidir. Dierleri ise geleneksel olarak bat覺l Ewtu簾, 癟ok tanr覺l覺 dindendirler.

Katolik olan Ermeniler de varlar. Bunlara Mes簾h簾-Mehdiciler deniyor. Mes簾h簾lerin say覺lar覺 gittik癟e art覺yor. Avrupal覺 H覺ristiyanlar oraya gelip, onlar覺 dini eitime tabii tutuyorlar. Ben ahsen 10 k繹y de dini pratik yapt覺m. Uvassad, Tell-Kabin, ax, Mar-Jako, P礙xabur, Ser礙-Aur礙, B礙dar, erane, Apciin ve Dezi k繹ylerinin sakinlerini Katolik yapt覺m.

 

Nesturiler ve 繹teki K羹rd H覺ristiyanlar ; bu b繹lgedeki Nesturiler o kadar saft覺rlarki, neye inanacaklar覺n覺, neyi reddececeklerini bilmiyorlar. Nestorius 羹st羹ne yeterli bilgileri yoktur. stelik onun doktrinini yorumlamaya, yarg覺lamaya muktedir de deildirler.

襤nsanlar, eskilerden 繹renilmi kaba 繹yk羹ler ve rahiplerin kendilerine ezberlettikleriyle yetinmilerdir. Onlar, olagan羹st羹 d羹 ve imgelerle d羹羹nd羹ler. Yazd覺klar覺 癟ok azd覺r. S繹zl羹 aktarma gelenegi egemendir. Halk, rahiplerin, kendilerine anlatt覺klar覺na k繹r羹 k繹r羹ne inanm覺t覺r. Rahipler de en az o kadar bilgisizdirler. Ne egitim g繹rm羹lerdir, ne arat覺rma yapm覺, ne de egitilmilerdir. K覺sacas覺 bu sefalet olmadan sefaleti yaayan, yani esirgemeden, esirgeyip bag覺layan pratiin kar覺t覺 bir inan癟 pratii.

Ermeniler, say覺lam覺yorlar. Az olduklar覺 s繹yleniyor. Bu b繹lge de say覺lar覺n覺n ne kadar olduunu a癟覺klamak her zaman g羹癟t羹r. 羹nk羹 n羹fus say覺m覺 yap覺lm覺yor. Bu durum, bu 癟adaki K羹rdistan i癟in de ge癟erlidir. Avrupal覺 gezginlerin ta覺d覺klar覺 rakamlara g繹re Nesturilerin 癟ou Katoliktirler. Nesturiler de, bir aile de, hem 癟ok tanr覺l覺 dini kabul eden, hem de Katolik olan bireylere rastlamak m羹mk羹n.

Bir aile de iki dinin varl覺覺na rastlanabiliniyor. Yani Nesturilerin bir k覺sm覺 eski dini inan癟lar覺n覺 devam ettirirken, bir k覺sm覺 Katolik olmutur. olamerig’e( Qo癟an) denilen yere yak覺n olan bir manast覺r da her zaman patriin ad覺 竄 Mar-imon veya Simon 罈 olarak ge癟iyor.

Mar-imon’a bal覺 5 rahip var. Bunlardan Raban Hormez yar覺m saat uzakl覺kta, eski Ninova s覺n覺r覺n da, Alqo’a yak覺n olan bu alana Mar-Elyas ad覺 veriliyordu.  Son patrik ve hukuksal y繹netimi Raban Hormez’den 癟覺kar覺larak, Diyarbak覺r ehrine yerletirilmiti.

K羹rdistan’da ve Mezopotamya’da, dini falliyetini s羹rd羹r羹yordu. Bunun d覺覺n da, 襤ran’覺n iki farkl覺 b繹lgesin de, Hindistan’da g繹rev yapmak i癟in mahiyetin de 13 tane rahip bulunuyordu. Nesturiler de dinsel g繹rev soydan ge癟imle ger癟ekleiyor. Bu ge癟im babadan, oula deildir. Day覺dan, yeene ge癟i yap覺l覺r. Anasoy takib edilir. Ya da aileye daha yak覺n olan bir kiiye g繹rev verilir.

Bazen bo olan rahip kadrolar覺na patrie teslim edilmi olan 癟ocuklardan birine 12 y覺l s羹rece dini g繹rev verilebilinir. Ayn覺 eyi Kaldeli Katolikler de de g繹r羹l羹r. Fakat sonu癟 da ben bu zinciri k覺rmay覺 baard覺m. Zira bu her bir H覺ristiyan i癟in yararl覺 olan bireydi. Et yemek yasakt覺r. Bir yasaya g繹re onlar yiyeceklerini kendileri tayin ederler.  Bu da insan onurunu uzun s羹re say覺nl覺kla ta覺malar覺na olanak tan覺r.

Mar ; aziz demektir. Dou’da bu ad覺 patrike verirler. Ama imdi herkes kullan覺yor. 襤lk defa bu kavram Nesturiler taraf覺ndan papay覺 hor g繹rmek i癟in kef edilmitir.

[....] H覺ristiyanlar, bu y繹n羹yle bilgisizdirler. Rahipleri ise normal eyleri bilirler. Ayin de dualar覺 bile zor okurlar. Dorud羹r羹st okuma-yazma bilen say覺s覺 azd覺r. Onlar daha eski 癟ok tanr覺l覺 dinin fantezilerini ya覺yorlar. Halk覺 egitecekleri yerde, onlar 癟eit, 癟eit meslekler 羹retirler. al覺覺rlar, ba bozunu yaparlar, 羹r羹n al覺rlar, s羹r羹leri otlaklar da otlat覺rlar, kilden vazolar yaparlar, sepet 繹rerler, berberlik, terzilik, dokumac覺l覺k, ke癟ecilik, ticaret vb. yaparlar.

Nesturiler, Kalden t羹r羹 ayinler yaparlar. Sadece mesihi anarlar. Bu ibadet bi癟imi, pratik S羹ryaniler de yoktur. Bir Yakubi kendisine bat覺l inan癟l覺 biri diye hitap edilmesinden 癟ok, Katoliklerin yapt覺klar覺 gibi S羹ryani olarak 癟ar覺lmay覺 tercih eder. Nesturiler, 癟aramba ve cuma g羹nleri g羹ne batar batmaz et yerler. ok tanr覺l覺 olan Ermeniler de varlar. Bunlar覺n say覺lar覺 azd覺r ve dik kafal覺, inat癟覺d覺rlar. K羹rdistan’da, Ermenilerden, bir tek Katolik yoktur, bulamazs覺n覺z.

Bu b繹lgeler de ayinler de 繹vg羹 farklar覺 yoktur. Mesela b羹t羹n oru癟 s羹resi boyunca bir S羹ryani Katoliin Pazar g羹n羹 bal覺k yemesine izin verilir. Ama bir Kaldeyen-Kildan簾 i癟in yasakt覺r. Keldaniler her g羹n et yiyebilirler. Doulu H覺ristiyanlar Cumartesi g羹n羹 et yerler. aramba g羹n羹 perhiz yaparlar. Paskalya bayram覺n da, aramba ve Cuma g羹nleri et yemek yasakt覺r. T羹rklerin, yahudilerin, putperestlerin kar覺覺k olduklar覺 bir 羹lke de, yiyeceteki bu ay覺r覺m bir s覺kandald覺r. Bir dinin dierini hor g繹rmesi arac覺d覺r.

Nesturiler; K羹rdistan’da, Mazdeizm ve Zorastrizm (Zerd羹t癟羹l羹k) geleneginden ayr覺larak, Hristiyanl覺覺  kabul edenlerdir. Anlat覺ld覺覺 gibi ge癟mi ve yeni i癟 i癟e ge癟mitir. Yeniyi ge癟mie ve yaam tarzlar覺na g繹re ayarlam覺lar, kabul etmiler.

Nestorius; 襤.S.385’de, Commagene’de domutur. Nestorius, 襤.S.428’de Konstantinopolis’de, patrik olur. Buna ramen savunduu d羹羹nceler i癟inde ekillendii toplumun eski dininin d羹羹nceleridirler.

Hristiyan kilisesi ortam覺n da, o d繹nem tart覺ma domalar etraf覺nda geliir. rnein ; Meryem Ana, Tanr覺’n覺n (Theotokos) annesi midir ?  Yoksa insan覺n (Anthropotokos) annesi midir ? Nestorius, 襤sa’n覺n annesi (Christokos) olduunu s繹yl羹yor. Bu g繹r羹羹 kabul ediliyor. Daha sonra Nestorius, 竄 Tanr覺’n覺n kendisini douran bir kad覺n annesi olamaz. Hz. 襤sa insan gibi bir Tanr覺’d覺r.” diyor. Bu g繹r羹 kilise 癟evresin de tepkiyle kar覺lan覺yor.

Dou hakk覺n da bilgisi olan Jean Cassien adl覺 Marseille’li bir keiin haz覺rlad覺覺 rapor 羹zerine Ephesos’deki (Efes) 40 kiiden oluan bir rahip heyeti Nestorius’u yarg覺lamak ister. Heyet zorlukla toplan覺r. Nestorius durumaya kat覺lmaz. Bunun 羹zerine papa Celestine, Nestorius’u mahk羹m eder. Nestorius, cezas覺n覺n 5 y覺l覺n覺 Antioch (Antakya) manast覺r覺n da bir zindan da ge癟irdikten sonra M覺s覺r’a ge癟er. Orada 襤.S. 450’de 繹l羹r.

Nestorius’un 繹l羹m羹nden sonra Nesturicilik, Hristiyanl覺ktan kopmu bir ak覺m gibi geliir. Babaeus-Babowai, Netorius’dan sonra din okulunu Nisibi’ne (Nusaybin) nakleder. 800’e yak覺n dinbilim 繹retisini g繹ren 繹rencisi olur. Roma 襤mparatorluu’na, Roma’daki papal覺a bal覺 kalaca覺na, Fars 襤mparatorluu denetimin de yaamay覺 tercih eder. Bundan dolay覺 Babowai hakk覺n da 襤.S.484’de idam karar覺 verilir.

 

1-    Les Y矇zidiz, Episodes de L’Histoire des Adorateurs du Diable, Editeur;Ernest Lerouz, 28, rue Bonaparte, 1892, Paris, s.47, 188, 164, 165, 167, 169, 172, 173, 174,175, 177, 183, 185

2-    Etudes Kurdes-No;1, F礙vrier 2000, s.76

3-Storia Della Regione Del Kurdistan-K羹rdistan Din Tarihi, Napoli, Dalla Stamperia de Fratelli Fernandes, Strada Tribunali, No ;287, 1818