Dersim Bayragi..
Sey Riza

Dersim jenosidini
Anma Gunu
Her Yil

12 Temmuz

baner

Dersim arastirmalarinda taninmis isimlerden Munzur Cem’in asagida bir yazisini gormektesiniz, Dersim hakkinda “terim”kargasasinin had safhada oldugu gunumuzde Cem de “Kurdi” cepheden katilmakta, her seye rahmen M.Cemin Dersim calismalarina yillardir katkisi inkar edilemez ve kendisine gore saygin bir yer edinmistir, asagidaki yazinin icerigi her ne kadar icinde buyuk sorunlar tasisada bu sitede bulunmasi gerektigine inandik.
www.dersim.biz

 

 KIRMANCCA (ZAZACA) KONU┼×AN K├ťRTLER VE
 20.Y├ťZYIL K├ťRT D─░REN─░┼×LER─░NDE ROLLER─░




Munzur Çem



Kimi Genel Bilgiler
K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtler, g├╝n├╝m├╝zde T├╝rkiye Cumhuriyeti s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde kalan Kuzey K├╝rdistan`da ya┼č─▒yorlar. T├╝rkiye`de s├╝regelen yasaklar nedeniyle, K├╝rtlerin t├╝m├╝ gibi bunlar─▒n say─▒s─▒ hakk─▒nda da kesin bir ┼čey s├Âylemek g├╝├ž. Tahmini olarak 3-3,5 milyon civar─▒nda olduklar─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz. K─▒rmanclar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ iller: ├çewlig (Bing├Âl), Dersim (Tunceli), Erz─▒ngan (Erzincan), Erz─▒rom (Erzurum), Qers (Kars), Mu┼č, Xarp├¬t (Elaz─▒─č), Diyarbekir, Ruha (Urfa), Sems─░r (Ad─▒yaman), Bedlis (Bitlis) ve S├¬rt (Siirt) (1) illeridir. Ayr─▒ca Ni─čde, Kayseri,
G├╝m├╝┼čhane ve Sivas gibi T├╝rkiye illerinde de say─▒lar─▒ az da olsa varlar. K├╝rtlerin bu kesimi, ├çewlig (Bing├Âl) ile Dersim (Tunceli)`de n├╝fusun ├žo─čunlu─čunu olu┼čtururken, ya┼čad─▒klar─▒ ├Âteki illerde az─▒nl─▒k durumundalar.

Kurmancca leh├žesini konu┼čan K├╝rtler gibi K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čanlar da dinsel a├ž─▒dan iki gruba ayr─▒lm─▒┼č durumdalar. Elaz─▒─č, B─▒ng├Âl ve Mu┼č illerini birbirine ba─člayan karayolun kuzeyinde kalanlar Alevi (2), g├╝neyinde ya┼čayanlar ise s├╝nni islamlar.
Bunun tek istisnas─▒, ├çewl─▒g (Bing├Âl)`─▒n Bong─▒lan (Solhan) il├žesidir. Bu y├Ârede, s├Âz konusu yolun kuzeyinde kalan bir k─▒s─▒m k├Âylerin halk─▒ s├╝nnidir.

K─▒rmancca (zazaca) konu┼čan K├╝rtlerin ya┼čad─▒klar─▒ b├Âlgeler olduk├ža da─čl─▒kt─▒r. Devletle aralar─▒nda s─▒k s─▒k ya┼čanan ├žat─▒┼čmalar, elveri┼čsiz do─ča ko┼čullar─▒ ve yoksulluk, onlar─▒ ge├žmi┼čte s├╝rekli olarak s├╝rg├╝n ve g├Â├žlerle y├╝z y├╝ze ya┼čamak zorunda b─▒rakt─▒ ki bu
g├╝n halen de ayn─▒ durum devam ediyor.

K─▒rmanc (zaza) K├╝rtler, kendilerini her yerde ayn─▒ adla adland─▒rmazlar. Yani
geleneksel olarak ortak bir kimlik ad─▒na sahip de─čiller. ├ľrne─čin, Dersim, Erz─▒ngan ve Erzurum y├Ârelerinde kendilerine ÔÇ×K─▒rmanc“, ├çewlig-Diyarbekir, y├Ârelerinde ÔÇ×K─▒rd“, Xarp├¬t (Elaz─▒─č) in baz─▒ b├Âlgelerinde ÔÇ×Zaza“ , S├¬wrege ve S├¬rt (Siirt)`te ise ÔÇ×D─▒m─▒li, dunbuli, dunbeli vs.“ demektedirler. ÔÇ×K─▒rmanc“ ve ÔÇ×K─▒rd“ adlar─▒yla tan─▒nanlar, say─▒sal olarak ├Âteki iki ismi kullananlara oranla daha ├žoklar. Ayn─▒ leh├žeyi konu┼čmalar─▒na ra─čmen bu insanlar─▒n, kendilerini de─či┼čik adlarla adland─▒rmalar─▒ hangi nedenlere dayn─▒yor; bu g├╝n i├žin bu konuda kesin bir ┼čey s├Âyleyebilecek durumda de─čiliz. Bu arada, son 10-15 y─▒ld─▒r yeni nesil taraf─▒ndan kullan─▒lmas─▒na ra─čmen, Dersim y├Âresi K─▒rmanclar─▒n─▒n ÔÇ×Zaza“ s├Âzc├╝─č├╝nden ho┼članmad─▒klar─▒n─▒, ona k├╝├žmseyici bir anlam verdiklerini de yeri gelmi┼čken belirtmek gerekir. Dersimliler ÔÇ×Zaza“ ad─▒n─▒, Kirmancca (Zazaca) konu┼čan s├╝nniler i├žin kullan─▒rlar.
K─▒rmanc (Zaza) K├╝rtleri, bu isimlendirme fark─▒na paralel olarak kou┼čtuklar─▒ leh├žeye de farkl─▒ isimler vermekteler. Kendilerini ÔÇ×K─▒rmanc“ olarak adland─▒ranlar konu┼čtuklar─▒ leh├žheye ÔÇ×K─▒rmancki“, ÔÇ×K─▒rd“ olarak isimlendirenler ÔÇ×K─▒rdki“, ÔÇ×Zaza“ olarak
isimlendirenler ÔÇ×Zazaki“, ÔÇ×D─▒m─▒li“ olarak adland─▒ranlar ise ÔÇ×D─▒m─▒lki“ derler.

Yeri gelmi┼čken, s├Âz konusu terimlerle ilgili kimi ├Ânemli noktalar─▒n alt─▒n─▒ ├žizmeye ├žal─▒┼čal─▒m.
1. Dersim ve Erz─▒ngan (Erzincan) y├Âresinde, Kirmancca (Zazaca) konu┼čulan ├Âteki y├Âreler gibi Kurmanccaya ÔÇ×K─▒rdaski“, onu konu┼čanlara da ÔÇ×k─▒rdas“ deniliyor. Y├Ârenin
 
olduk├ža geni┼č bir kesiminde ise ÔÇ×K─▒rmanc“ terimi sadece K─▒rmancca (Zazaca)
leh├žesini konu┼čanlar─▒ kapsam─▒yor. K─▒rmancca konu┼čan alevi K├╝rtler aras─▒nda (Do─ču Dersim) bu terim, alevi s├╝nni fark─▒ g├Âzetilmeksizin, Kurmancca konu┼čan K├╝rtler de bu adla adland─▒r─▒lmaktad─▒rlar. B├Âylece bu terim, her iki leh├žeyi konu┼čanlar bak─▒m─▒ndan
ortak etnik kimlik ad─▒ olmu┼č oluyor. Bunun bir istisnas─▒na, Dersim`in bat─▒s─▒ ile Sivas ve Kayseri y├Âresinde rastlan─▒yor. Buralarda ya┼čayan Alevi K├╝rtler, kendilerine ÔÇ×K─▒rmanc“ derken T├╝rk ya da K├╝rt olsun fark etmez, s├╝nnilere ise ÔÇ×Tirk“ (T├╝rk) demektedirler. Bir ba┼čka deyi┼čle onlar─▒n dilinde alevilik k├╝rtl├╝kle, s├╝nnilik ise t├╝rkl├╝kle ├Âzde┼čle┼čmi┼č durumdad─▒r.
ÔÇ×K─▒rmanciye“ terimi ise Dersim`de K├╝rtl├╝k ve K├╝rdistan`─▒ ifade ediyor.
2. K├╝rdistan`n─▒n kimi y├Ârelerinde, K├╝rt├ženin Kurmancca leh├žesini konu┼čanlar da kendilerine ÔÇ×k─▒rmanc“ diyorlar. ├ľrne─čin, ┼×irnak ve Hakkari y├Ârelerinde durum b├Âyledir.
3. ─░ran ve Irak K├╝rdistan─▒`nda ya┼čamakta olan Soran K├╝rtlerinin ├Ânemlice bir kesimi bak─▒m─▒ndan da durum b├Âyledir. Soranlar─▒n bu kesimi kendilerine ÔÇ×K─▒rmanc“ derken, leh├želerine de ÔÇ×K─▒rmanci“ demektedirler. G├╝ney K├╝rdistan K├╝rtleri, Kurmanci
leh├žesini ÔÇ×K─▒rmanci Ser─░“ (Kuzey K─▒rmanccas─▒), Sorani leh├žesini de ÔÇ×K─▒rmanc─▒ Xwar─░“ (G├╝ney K─▒rmanccas─▒) diye adland─▒rmaktad─▒rlar. Soranice konu┼čanlar─▒n bir kesimi ise
ÔÇ×K─▒rmanc“ terimini Kurmanc─▒ leh├žesini konu┼čanlar, ÔÇ×K─▒rmanci“ s├Âzc├╝─č├╝n├╝ de bu leh├ženin kendisi i├žin kullan─▒yorlar. Irak K├╝rdistan─▒`n─▒n Behdinan b├Âlgesinde, leh├žesi K─▒rmancca (Zazaca) olmad─▒─č─▒ halde ÔÇ×Zazayi“ olarak adland─▒r─▒lan bir grubun var oldu─čunu da belirtmek gerekir.
4 ├ťnl├╝ K├╝rt kad─▒n ┼čairi ve tarih├žisi Mesture Xan─▒mi Erdelani (3), yazd─▒─č─▒ ÔÇ×K├╝rdistan Tarihi“ kitab─▒nda ÔÇ×K─▒rmanc“ terimini ÔÇ×K─▒rma├ž“ olarak kullan─▒r. Yine, K├╝rt ┼čairi ve d├╝┼č├╝n├╝r├╝ Ahmed├¬ Xani de, 17. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda yazd─▒─č─▒ ├╝nl├╝ destan─▒ Mem ─░
Zin`de ÔÇ×Kurmanc“ ve ÔÇ×K─▒rmanc“ terimlerini ayr─▒ ayr─▒ yerlerde ama ayn─▒ anlamda (K├╝rt anlam─▒nda) kullanmaktad─▒r.
5. Aslen k├╝rt olan sosyolog Ziya G├Âkalp, 1920`lerde kaleme ald─▒─č─▒ bir ├žal─▒┼čmada konuyla ilgili olarak ┼čunlar─▒ yaz─▒yor:
ÔÇ×... Zazalara gelince, bunlar kendilerine (Arap├ža harfinin kesresi ile) K─▒rt derler. Kurmanclara da K├╝rdasi veya K─▒rdasi derler. T├╝rkler ise K├╝rt ad─▒n─▒ Kurmanclara ay─▒rm─▒┼člard─▒r (4).
Ara┼čt─▒rmac─▒ Kemal Bad─▒ll─▒`n─▒n ayn─▒ konuda s├Âyledikleri ise ┼č├Âyle:
ÔÇ×T├╝rkiye`deki Zazalar kendilerini as─▒l K├╝rt sayarak kendilerine K─▒rd ve kendilerinin d─▒┼č─▒nda kalan K├╝rtlere, daha do─črusu Kurmanclara da –biraz da k├╝├ž├╝meseme ile m├╝terafik olarak- K─▒rdas─▒ (K├╝rd├╝ms├╝, K├╝rt├ž├╝k) derler (5).“
6. Baz─▒ y├Ârelerde ise ÔÇ×K─▒rmanc“ terimi, sosyolojik bir ay─▒r─▒m─▒ ifade ediyor ve bey, a┼čiret reisi gibi s─▒fatlara sahip bulunmayan ya da a┼čiret mensubu olmayan s─▒radan halk i├žin kullan─▒l─▒yor.
T├╝rk ara┼čt─▒rmac─▒ Muzaffer Erdost, ┼×emdinli y├Âresinde yapt─▒─č─▒ bir ara┼čt─▒rmada
ÔÇ×K─▒rman├ž“ teriminin a┼čiret mensubu olmayanlar i├žin kullan─▒ld─▒─č─▒na dikkat ├žekerek
┼č├Âyle diyor:
ÔÇ×A┼čiret, kabilelerden ve hi├ž bir kabileye mensup olmayan K─▒rman├žlardan meydana gelir...
`K─▒rman├ž, a┼čiretinden birey, aile ya da kabile halinde ayr─▒larak bir ba┼čka a┼čiret i├žine yerle┼čmi┼č olanlard─▒r...“ (6).
Dr. ─░smail Be┼čik├ži ise an─▒ kouda ┼čunlar─▒ yaz─▒yor:
ÔÇ×K─▒rman├ž, K├╝rt demektir. Fakat Do─ču`nun feodal egemen s─▒n─▒f─▒ kendini K─▒rman├ž kabul etmemekte, bu terimi ezilen, s├Ân├╝r├╝len horlanan K├╝rt halk─▒ i├žin kullanmaktad─▒r...“(7)“.
Burada hemen ┼čunu belirtelim ki Dr. Be┼čik├ži`nin bu tesbiti, K─▒rmanc ya da K─▒rman├ž terimini kullanan K├╝rtlerin tamam─▒ i├žin ge├žerli de─čildir. Kimi b├Âlgelerde, ├Ârne─čin
 
Dersim-Erz─▒ngan y├Ârelerinde, bu t├╝r bir ay─▒r─▒m yok. Sosyal stat├╝ bak─▒m─▒ndan egemen pozisyonda olanlar da s─▒radan halk tabakalar─▒ gibi ÔÇ×K─▒rmanc“ olarak adland─▒r─▒l─▒rlar.

Demek oluyor ki K─▒rmanclar─▒n (Zazalar─▒n) ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝n etnik kimlik ad─▒ olan
ÔÇ×K─▒rmanc“, K├╝rdistan`─▒n farkl─▒ b├Âlgelerinde ya┼čayan ve K├╝rt├ženin de─či┼čik leh├želerini konu┼čan K├╝rtlerin ortak isimdir.

7. Bu yaz─▒ya konu te┼čkil eden K─▒rmanc (Zaza) K├╝rtlerinin kendilerine verdikleri ve yukar─▒da s─▒rlanan ├Âteki ulusal kimlik adlar─▒na ya da benzerlerine de, hem tarihi kaynaklarda ve hem de g├╝n├╝m├╝zde, de─či┼čik ┼čekillerde (yer, ki┼či, sosyal grup ad─▒
olarak) rastlamak m├╝mk├╝nd├╝r. Tarihi kaynaklardan bahsetmi┼čken, bunlara ili┼čkin bir ka├ž ├Ârnek vermek yerinde olur kan─▒s─▒nday─▒m:
ÔÇ×... Yunan yazarlar─▒ndan Polybe (Polibio)`in M.├ľ. 200`lerde s├Âz├╝n├╝ etti─či `Cyrtii`, Starbon`un s├Âz├╝n├╝ etti─či K─░p T─▒o─▒ (okunu┼ču: Kirtii, anlam─▒: Kirtiler) ve Romal─▒ tarih├ži
Tito Livio (M.├ľ. 54-M.S. 17)`nun s├Âz├╝n├╝ etti─či `Cirtei`/ `Cirti`s├Âzc├╝klerinin bug├╝n baz─▒ b├Âlgelerde D─▒m─▒li K├╝rtlerinin kendileri i├žin kulland─▒─č─▒ `K─▒rd` ve bunun ├žo─čul bi├žimleri
olan `K─▒rdi`ya da `Kirdi`s├Âzc├╝kleriyle neredeyse ayn─▒ olmalar─▒ gibi hususlar ├╝zerinde durulmam─▒┼čt─▒r. (7)
ÔÇ×Zaza“ s├Âzc├╝─č├╝ bak─▒m─▒ndan da durum farkl─▒ de─čil. Dersimli K├╝rt yazar Dr. M. Nuri
Dersimi, konuya ili┼čkin olarak, ÔÇ×Birinci Dara`n─▒n (526-486 M.E.) tarihinde Bisitun kitabelerinde bahsetti─či Zuza m─▒nt─▒kas─▒: K├╝rdistan‘ ─▒n hali haz─▒rda Zozan denilen m─▒nt─▒kas─▒ ile ayn─▒ oldu─ču ve hatta Cezirede dahi bu namda bir yer mevcut oldu─ču...“
diyor (8),
Malm─▒sanij ise ayn─▒ konuya ┼ču c├╝mlelerle dikkat ├žekiyor:
ÔÇ×...Ger├žekten de M. ├ľ. 526-486 y─▒llar─▒ aras─▒nda h├╝k├╝mdarkl─▒k yapm─▒┼č olan Dara (Dariyus) zaman─▒nda, Babil`e yak─▒n olan ÔÇ×Zazana“dan s├Âz edilir. Zaza ad─▒na, milattan binlerce y─▒l ├Âncesine ait ba┼čka baz─▒ kaynaklarda da rastlan─▒yor. ├ľrne─čin M.├ľ. 3000`li y─▒llara ait oldu─ču tesbit edilen ve a┼ča─č─▒ Mezopotamya`daki Mari`de bulunmu┼č olan S├╝mer tap─▒naklar─▒ndan birinin ad─▒ Ninni-Zaza (Nini Zaza)`d─▒r (9).

8. K├╝rt dili ├╝zerine ├žal─▒┼čma yapan yabanc─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lardan baz─▒lar─▒, ├Ârne─čin Karl Hadank ve Artur CHristensen, D─▒m─▒lilerle Goranlar─▒n aslen K├╝rt olmad─▒klar─▒n─▒, bunlar─▒n Hazar Denizi`nin g├╝neybat─▒s─▒ndan gelen Deylemler olduklar─▒n─▒ ileri s├╝rm├╝┼člerdir. ├çristensen, ÔÇ×D─▒m─▒li“ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n, harflerin yer de─či┼čtirmesi suretiyle
ÔÇ×Deylem“ s├Âzc├╝─č├╝nden t├╝rde─čini ileri s├╝rmektedir.
Kan─▒mca bu g├Âr├╝┼č ├že┼čitli y├Ânlerden zaaflar i├žeriyor ve sonu├ž olarak do─čru de─čil.
8.1. Bu tezin savunucular─▒, K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerin ÔÇ×D─▒m─▒li“ s├Âzc├╝─č├╝nden ├žok daha yayg─▒n olarak kulland─▒klar─▒ ÔÇ×K─▒rmanc“, ÔÇ×K─▒rd“ ve ÔÇ×Zaza“ etnik kimlik adlar─▒n─▒ yok saym─▒┼č, tezlerini sadece ÔÇ×D─▒m─▒li“ ├╝zerine temellendirmi┼člerdir.
8.2. Bu g├Âr├╝┼č├╝n savunucusu yazarlar, ÔÇ×D─▒m─▒li“ s├Âc├╝─č├╝n├╝n yaz─▒l─▒ kaynaklarda da
ge├žen 20`ye yak─▒n varyant─▒n─▒ g├Ârmezlikten gelmi┼č, tezlerini s├Âzc├╝─č├╝n bir tek varyant─▒ ├╝zerine ┼čekillendirmi┼čler. Nitekim bu noktaya dikkat ├žeken K├╝rt yazar Malmisan─▒j, ÔÇ×...
`D─▒m─▒li`nin `Deylem `ÔÇ× s├Âzc├╝─č├╝nden kaynakland─▒─č─▒n─▒ iddia edenler `Dunbuli`
s├Âzc├╝─č├╝n├╝n neyin nesi oldu─čunu izah etmemi┼člerdir.
Kan─▒mca `D─▒m─▒li` s├Âzc├╝─č├╝ `Dunbuli`veya `Dunbeli`s├Âzc├╝─č├╝n├╝n de─či┼čikli─če u─čram─▒┼č
bi├žimidir,“ der (10).
8.3. Bu g├╝┼čte olanlar, ÔÇ×D─▒m─▒li“ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n kayna─č─▒ ile ilgili olarak ileri s├╝r├╝len ├Âteki g├Âr├╝┼čleri, ├Ârne─čin bu s├Âzc├╝─č├╝n b├╝y├╝k bir K├╝rt a┼čiret konfederasyonu ad─▒ ÔÇ×M─▒l“, ÔÇ×M─▒li“
ve ÔÇ×M─▒lan“,ya da K├╝rdistan`da bir kalenin ad─▒ olan ÔÇ×Dunbul“ (Donbol) s├Âzc├╝kleri ile ba─člant─▒s─▒ konusunda yaz─▒lanlar─▒ g├Âzard─▒ etmi┼člerdir.
 
8. 4. Bu tezin sahiplerinin ├Ânemli bir di─čer eksi─či ise, D─▒m─▒lilerin Deylemlerin devam─▒ olduklar─▒n─▒ ileri s├╝rerlerken ÔÇ×D─▒m─▒li“ ve ÔÇ×Deylem“ terimleri aras─▒nda ba─č kurma d─▒┼č─▒nda g├Âr├╝┼člerine dayanak te┼čkil edecek kan─▒tlay─▒c─▒ bilgi ve belge sunamamalar─▒, D─▒m─▒lilerin K├╝rt olduklar─▒na ili┼čkin bilgiler i├žeren pek ├žok kayna─č─▒ ise g├Âz ard─▒ etmeleridir.
8.5. Dili, adeta halk ya da ulus olman─▒n tek kriteri haline getirmek ise s├Âz konusu kesimlerin ayr─▒ bir yanl─▒┼čl─▒─č─▒d─▒r. G├╝n├╝m├╝zdeki ├Ârneklerden de anla┼č─▒laca─č─▒ gibi, farkl─▒ halklar ayn─▒ dili konu┼čabilecekleri gibi, kimi tarihi ko┼čullar─▒n sonucunda ayn─▒ ulusun mensuplar─▒n─▒n birden ├žok dili konu┼čmas─▒ da m├╝mk├╝n olabilir.

Beri taraftan ÔÇ×D─▒m─▒li“ teriminin K├╝rtlerin bir b├Âl├╝m├╝ne ait bir ad, di─čer bir deyi┼čle D─▒m─▒lilerin K├╝rt olduklar─▒n─▒ ortaya koyan ├žok say─▒da kaynak var ki bunlardan bir ka├ž tanesine de─činmekte yarar var:
ÔÇ×D─▒nb─▒li ad─▒n─▒n yaz─▒l─▒ kaynaklarda ├žok de─či┼čik bi├žimlerde ge├žti─čini daha ├Ânce belirtmi┼čtik. D─▒nb─▒li ad─▒ndaki K├╝rt kabilesinden s├Âzeden –bildi─čimiz- en eski
tarih├ži Mesudi`dir. Ar┼čak Poladya`n─▒n aktard─▒─č─▒na g├Âre Mesudi (├Âl├╝m tarihi: 956) ad- Dababile (Dunbili) kabilesinin Suriye`de ya┼čad─▒─č─▒n─▒ yazar...
`14. Y├╝zy─▒lda ya┼čam─▒┼č olan Mecdeddin Yakub Firuzabadi (1329-1414) de Arap├ža olarak yazd─▒─č─▒ El-Kamusu‘l-Muhit adl─▒ ├╝nl├╝ s├Âzl├╝─č├╝nde, bu s├Âzc├╝─č├╝n (Dimili s├Âzc├╝─č├╝n├╝n M.├ç.) do─čru bi├žiminin Dunbul oldu─čunu ve bunun daha ├Ânceleri Musul civar─▒nda ya┼čam─▒┼č olan bir K├╝rt a┼čiretinin ad─▒ oldu─čunu kaydeder.
Firuzabadi`nin bu a├ž─▒klamas─▒, hem bug├╝nk├╝ Dimili s├Âzc├╝─č├╝n├╝n asl─▒n─▒, hem de bunun
bir K├╝rt a┼čiretinin ad─▒ olmas─▒n─▒ belirtmesi a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemlidir. (...)
`Dunbulilerin K├╝rt olduklar─▒ genellikle kabul edilir. ├ľrne─čin bu s├╝laleye mensup olup
995`te ├Âlen bir bey, Emir S├╝leyman Kurd ad─▒yla bilinir. Tarihsel kaynaklar─▒n yazd─▒─č─▒na g├Âre, ayn─▒ s├╝laleye mensup olan beylerden Emir Ehmed Beg`in (├Âl├╝m tarihi: 1472) K├╝rt├že bir divan─▒ vard─▒ ve bu divan K├╝rtler aras─▒nda Haf─▒z-─▒ ┼×irazi`nin divan─▒ kadar de─čerliydi...“ (11).
(...)
ÔÇ×Basile Nikitine`nin Fars├ža bir el yazmas─▒ndan aktard─▒─č─▒ bir b├Âl├╝mde, Dunbulilerin (Donbolilerin) adlar─▒n─▒ ÔÇ×Dunbul“ (Donbol) kalesinden ald─▒klar─▒ belirtilir. Bu kaleden ise bazen Diyarbekir`in da─čl─▒k kesiminde, bazen F─▒rat Nehri k─▒y─▒s─▒nda, bazen
ÔÇ×T├╝rklerin Karacahisar (Qerecehisar) dedi─či fakat Dunbul (Donbol) Kalesi olarak ├╝nl├╝ olan“ bir kale, bazen de ÔÇ×K├╝rdistan`─▒n ortas─▒ndaki“ bir kale diye s├Âz edilir...“
(12)
Malmisan─▒j, bahsi ge├žen Dunbul Kalesi hakk─▒nda bir a├ž─▒klaman─▒n da Ali Ekber
D├¬xuda da taraf─▒ndan yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirtiyor ve ona ait ┼ču paragraf─▒ aktar─▒yor:
ÔÇ×Dunbul, Diyarbekir y├Âresindeki bir da─č─▒n ad─▒d─▒r. Azerbaycan Dunbulilerinin
reisleri aslen bu y├Âredendirler ve K├╝rdistan`da Dummel/Zaza diye ├╝nl├╝d├╝rler. (italikler
Malmisan─▒j`a ait)“ (13)
Konun dikkate deger yanlar─▒ndan bir tanesi de K├╝rdistan`─▒n kuzeyinde K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čanlar i├žin kullan─▒lan ÔÇ×Zaza“ teriminin, G├╝ney ve Do─ču K├╝rdistan`da Kurmancca (K─▒rdaski) leh├žesini konu┼čanlara da verilen bir ad olmas─▒d─▒r ki bu bilgi yaz─▒l─▒ kaynaklarda da mevcuttur:
ÔÇ× ...├ľrne─čin, Muhemmedi Xal`─▒n 1960`da G├╝ney K├╝rdistan`daki S├╝leymaniye`de yay─▒nlanan Ferhengi Xal adl─▒ K├╝rt├že s├Âzl├╝─č├╝nde, Zaza leh├žesi, Kurmanci olarak bildi─čimiz leh├že anlam─▒nda kullan─▒ld─▒─č─▒ gibi, Do─ču K├╝rdistan`dan Muhemmed Teqi ─░brahimpur da Fars├ža-K├╝rt├že s├Âzl├╝─č├╝n├╝n giri┼činde, ad─▒n─▒ Behdinan (Badinan) y├Âresinden alan Behdinan leh├žesine (Yani Kurmanci leh├žesine) halk aras─▒nda ÔÇ×Zaza“ denildi─čini belirtir...“ (14)
 
Ge├žti─čimiz y─▒l yani 2006 y─▒l─▒nda, G├╝ney K├╝rdistan`a yapt─▒─č─▒m iki gezi s─▒ras─▒nda, konuyu kimi K├╝rt ayd─▒nlar─▒yla konu┼čtum. Yan─▒tlar─▒ ├Âzetle ÔÇ×15-20 y─▒l ├Âncesinde kadar b├Âyleydi, kurmanci konu┼čanlara Zaza deniliyordu ama son d├Ânemde bu terim pek kullan─▒lm─▒yor,“ ┼čeklinde oldu. Di─čer bir deyi┼čle onlar da yukar─▒da verilen bilgiyi do─črulad─▒lar.

├ľte yandan, kimi yabanc─▒ yazarlar─▒n ÔÇ×Zaza“ ya da ÔÇ×D─▒m─▒li“ lerin aslen K├╝rt, konu┼čtuklar─▒ dilin ise K├╝rt├že olmad─▒─č─▒na ili┼čkin g├Âr├╝┼čleri, D─▒m─▒lilerin kendilerini ne ilgilendirmi┼č ne de etkileyebilmi┼čtir. Onlar, oldum olas─▒ kendilerini K├╝rt, dillerini de
K├╝rt├že olarak g├Ârm├╝┼č, K├╝rt halk─▒n─▒n bir par├žas─▒ olarak onun ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesinde yerlerini alm─▒┼člard─▒r.



K─▒rmanclar─▒ (Zazalar─▒) K├╝rt G├Ârmeyen Tez Son D├Ânemde Neden G├╝ncelle┼čti? K─▒rmanclar─▒n (K─▒rdlar─▒n/Zazalar─▒n) K├╝rt olmad─▒klar─▒ ┼čeklindeki g├Âr├╝┼č├╝n k─▒smen yayg─▒n olarak tart─▒┼č─▒lmas─▒ ve say─▒lar─▒ az da olsa K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerin de bu
i┼če bula┼čmalar─▒, 1980 y─▒l─▒ndan sonra ki d├Âneme rastlar. Bu tarihten ├Ânce K─▒rmanc
(Zaza) K├╝rtler i├žerisinde, kendi etnik kimli─či, daha do─črusu k├╝rtl├╝─č├╝yle ilgili olarak her hangi bir ku┼čku ya da tart─▒┼čma s├Âz konusu de─čildi.
Ku┼čku yok ki bu d├Ânemde b├Âyle bir tart─▒┼čman─▒n ba┼člat─▒lmas─▒ K─▒rmanclar─▒n (Zazalar─▒n)
etnik k├Âkeni ilgili olarak yeni verilerin ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒n bir sonucu de─čildi. Nitekim, s├Âz konusu g├Âr├╝┼č├╝ savunanlar, bu g├╝n hala da iddialar─▒na dayanak te┼čkil edecek ciddiye al─▒n─▒r bir inceleme-ara┼čt─▒rma ├žal─▒┼čmas─▒ yapabilmi┼č de─čiller. Bunu yapam─▒yorlar, ├ž├╝nk├╝ K─▒rmancca konu┼čan K├╝rtlerin tarihi, kimli─či ve m├╝cadelesi,
onlara bu ┼čans─▒ tan─▒mayacak kadar a├ž─▒kt─▒r. O halde, bu duruma hangi nedenler yol a├žt─▒, ona bakmak gerekir.
1. Bence olay─▒n en ├Ânemli nedenlerinden biri, 1980 askeri darbesinden sonra devletin, K├╝rtleri b├Âl├╝p par├žalamak amac─▒yla, Alevilerle Zazalar─▒n K├╝rt olmad─▒klar─▒ y├Ân├╝nde harcad─▒─č─▒ ve bu g├╝n halen de harcamakta oldu─ču yo─čun ├žabad─▒r.
2. 1980 fa┼čist askeri darbesinin ard─▒ndan gelen yo─čun bask─▒ ve ter├Âr ortam─▒, sol ve demokratik g├╝├žlerin ald─▒─č─▒ yenilgi, bunun sonucu olarak ortaya ├ž─▒kan moral bozuklu─ču
ve umutsuzluk! Bu durum ise bir ├žok insan─▒ m├╝cadeleden uzakla┼čt─▒r─▒p pasifle┼čtirmekle kalmad─▒, bir ├žo─čunu yeni aray─▒┼člara itti, bir u├žtan ├Âtekine savrulmalar─▒na neden oldu.
Etnik ya da dinsel kimlik inkar─▒ ve bunlardan ka├ž─▒┼č─▒n, bask─▒ d├Ânemlerine ├Âzg├╝ sosyolojik olgular olduklar─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝ne alacak olursak, bu geli┼čmeye ┼ča┼čmamak gerekir.
T.C. s─▒n─▒rlar─▒ i├žersinde K├╝rt olman─▒n ve K├╝rt olarak ya┼čaman─▒n g├╝├žl├╝kleri g├Âz├Ân├╝ne al─▒n─▒rsa; geriye gidi┼či ifade eden bu t├╝r bir sosyolojik d├Ân├╝┼č├╝me de ┼ča┼č─▒rmamak gerekir.
3. S├Âm├╝rgecili─če kar┼č─▒ m├╝cadelede yo─čunla┼čan K├╝rt ├Ârg├╝tlerinin, leh├že ve dini inan├ž farkl─▒l─▒klar─▒ t├╝r├╝nden i├že d├Ân├╝k sorunlara yeterince e─čilememeleri ve ├ž├Âz├╝me ili┼čkin g├Âr├╝┼člerini kamuoyu ├Ân├╝nde gere─či gibi tart─▒┼čmam─▒┼č olmalar─▒, buna ek olarak ├Âzellikle
de PKK`den kaynaklanan kimi tepeden inmeci, otoriter yakla┼č─▒mlar─▒n kimi kesimlerde yaratt─▒─č─▒ tedirginlik.
4. Bu arada yeri gelmi┼čken, baz─▒ ermeni ├ževrelerin bu do─črultuda harcad─▒klar─▒ ├žabalara da k─▒saca de─činmekte yarar var. ├ľrne─čin, Erivan ├ťniversitesi ├Â─čretim ├╝ylerinden Garnik Asatrian bunlardan biridir. Bir d├Ânem Avrupa ├╝lkelerini s─▒k s─▒k
gezen ve bu konuyla ilgili g├Âr├╝┼čme ve toplant─▒lar yapan Asatrian, Piya dergisinin 14. say─▒s─▒nda konuyla ilgili olarak ┼čunlar─▒ yaz─▒yordu:
 
"Zaza halk─▒n─▒ kesinlikle Ermeni halk─▒ndan ayr─▒ d├╝┼č├╝nemiyorum. Zazaistan ve
Ermenistan bizim m├╝┼čterek vatan─▒m─▒zd─▒r. ...
"Zaza halk─▒ ├Ân├╝m├╝zdeki 10-15 y─▒l i├žinde Ortado─ču'nun ├Ânemli siyasal
fakt├Ârlerinden biri durumuna gelecektir. Fakat bu geli┼čmenin olmas─▒ i├žin ├žok ├žal─▒┼čmak gerekiyor.“

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi G. Asatrian g├Âr├╝n├╝rde bilim adam─▒ s─▒fat─▒yla konu┼čuyor ama s├Âyledikleri, akademik ├žal─▒┼čman─▒n s─▒n─▒rlar─▒n─▒ a┼čan politik nitelikli ┼čeylerdir.
Asatrian ve ├ževresi bir ara, Erivan'da ÔÇ×Zaza halk─▒na ili┼čkin bilimsel ├žal─▒┼čmalar─▒n yap─▒labilece─či bir Zaza K├╝lt├╝r Merkezi" olu┼čturmaya, ayr─▒ca da "Dersim" adl─▒ vir dergi ├ž─▒karmaya ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒ ki bu da olduk├ža dikkat ├žekiciydi. Bilindi─či gibi
Erivan`da Zazalar ya┼čam─▒yor.

5. B├╝t├╝n bu nedenleri s─▒ralarken, konuyu sadece d─▒┼č g├╝├žlerin bir oyunu ┼čeklinde degerlendirmek gibi bir belirlemenin sahibi de olmak istemem. Her konuda oldu©u gibi bu konuda da her hangi bir d─▒┼č m├╝dahalenin etkisi alt─▒nda kalmaks─▒z─▒n bizden farkl─▒ d├╝┼č├╝nen insanlar─▒n olabilece©i ger├žegini de kabul etmek durumunday─▒z.
├ľzellikle de, s├╝regelen yasaklar nedeniyle kendi dili, k├╝lt├╝r├╝ ve tarihi ile ilgili gerekli ├žal─▒┼čmalar─▒ yapma olana©─▒ bulamam─▒┼č, ara┼čt─▒rma geleneginin olduk├ža zay─▒f oldu©u
bir toplum bak─▒m─▒ndan bu gibi g├Âr├╝┼č farkl─▒l─▒klar─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ do©ald─▒r. Bu bak─▒mdan konuyu politik nedenlerle istismar eden, hatta onu halk─▒m─▒z─▒n ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesine kar┼č─▒ bir sald─▒r─▒ arac─▒na d├Ân├╝┼čt├╝rmek isteyen art niyetli ├žabalarla, ger├žekten de farkl─▒ g├Âr├╝┼čte olduklar─▒ i├žin bu y├Ânde g├Âr├╝┼č belirtenler aras─▒ndaki fark─▒ g├Ârmek ├Ânemlidir. Sorunu ayd─▒nl─▒©a kavu┼čturacak olan, pe┼čin yarg─▒ya dayal─▒
su├žlay─▒c─▒ yakla┼č─▒mlar de©il, olgun bir havada ve verilere dayal─▒ olarak yap─▒lacak ├žal─▒┼čmalarad─▒r.

6. Kirmancca (Zazaca) konu┼čanlar─▒n K├╝rt olmad─▒klar─▒ y├Ân├╝ndeki iddialarda ├Ânemli bir yer tutan leh├že ve dil konusuna bu yaz─▒da deginilmedi. Bu konudaki g├Âr├╝┼člerimi belli ├Âl├ž├╝de daha ├Ânceki yaz─▒larda dile getirmi┼čtim. Tabi gerekli olursa ayr─▒ bir yaz─▒
┼čekllinde ele al─▒ndabilir.

Genetik Bir Ara┼čt─▒rma ─░le Yinelenen Bir Ger├žek:

Almanya`da kendi dal─▒nda ciddi bir otorite olan Leipzig Max-Blanc Enstit├╝s├╝,
Norve├ž Bilim ve Teknoloji ├ťniversitesi ile Londra HGI DNA Refernece
Laboratory, National Blood Service (HGI DNA Ara┼čt─▒rma Laboratuvar─▒, Ulusal Kan
Merkezi) taraf─▒ndan, farkl─▒ K├╝rt gruplar─▒n─▒n genetic a├ž─▒dan durumlar─▒n─▒ saptamak ├╝zere ortakla┼ča yap─▒lan bir ara┼čt─▒rman─▒n sonu├žlar─▒, K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerin etnik k├Âkeni ile ilgili bilimsel veriler ortaya koyuyor.
Genetic alanda Uluslarars─▒ ├╝ne sahip bilimsel bir yay─▒n organ─▒ olan ÔÇ×Annals of Human Genetics“ dergsinde yay─▒nlanan ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒, K─▒rmanc (Zaza) K├╝rtleri ile ├Âteki K├╝rt gruplar─▒n─▒n bu a├ž─▒dan farkl─▒ olmad─▒klar─▒n─▒ a├ž─▒─ča ├ž─▒kar─▒yor.
Ivan Nasidze, Dominique Quinque, Murat ├ľzt├╝rk, Nina Bendukidze ve Mark Stoneking taraf─▒ndan haz─▒lanan “mtDNA and Y-├žromosome Variation in Kurdi┼č Groups” (K├╝rt Gruplar─▒nda MtDNA Kromosomu De─či┼čikli─či) ba┼čl─▒kl─▒ makalenin giri┼činde belirtildi─čine g├Âre, ara┼čt─▒rma, T├╝rkiye`de ya┼čayan Kurmancca ve Zazaca konu┼čan K├╝rtlerle, G├╝rcistan`da ya┼čamakta olan Kurmmanca konu┼čanlar─▒ kaps─▒yor. Rapor`un gir┼čindeki ├Âzet b├Âl├╝m├╝nde s├Âyle deniliyor:
“...Mevcut veriler, ├Âteki K├╝rt gruplar─▒, Avrupal─▒lar, Kafkasya, Bat─▒ ve Orta Asya
gruplar─▒na ait verilerle kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda, hem mtDNA hem de Y-cromosomu
 
bak─▒m─▒ndan, K├╝rt Gruplar─▒n─▒n etnik olarak en yak─▒n olduklar─▒ Gruplar Bat─▒ Asyal─▒lar,
en uzak olduklar─▒ Gruplar ise Ortasyal─▒lard─▒r... Yine elde etti─čimiz sonu├žlar, Zazaca konu┼čan Grubu k├Âken olarak Kuzey ─░ranl─▒ g├Âsteren g├Âr├╝┼člere de hakl─▒l─▒k
kazand─▒rm─▒yor. Bunlar (Zazaca konu┼čanlar –M.├ç.) b├╝y├╝k oranda genetik olarak ├Âteki
K├╝rt Gruplar─▒yla benze┼čtirler...”
Sosyolyoji ve tarihten sonra t─▒p biliminin de vard─▒─č─▒ bu sonu├ž, K├╝rtlerin etnik k├Âkeni ile ilgili iki tezi birden, bir daha bellerini do─črultmayacaklar─▒ ┼čekilde ├ž├╝r├╝tm├╝┼č oluyor. Bunlardan biri, 1923`lerden beri T├╝rk milliyet├žileri taraf─▒ndan ├Âne s├╝r├╝len ÔÇ×K├╝rtler
aslen T├╝rkt├╝r“ tezidir. Ger├ži T├╝rk devletini kuran ─▒rk├ž─▒-┼č├Âvenler bilerek b├Âyle bir yalana sar─▒ld─▒lar ve s├Âyledikleri hi├ž bir zaman inand─▒r─▒c─▒ olamad─▒ ama yine de
yukar─▒da de─činilen ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒n─▒n bu tezi olarak b─▒r kez daha yerle bir etmesi olumludur. ├ťstelik s├Âz konusu bilimsel ara┼čt─▒rma sadece K├╝rtlerin T├╝rklerle ayn─▒
soydan gelmediklerini ortaya koymakla kalm─▒yor, K├╝rtlerin, ara┼čt─▒rma kapsam─▒na giren gruplar i├žerisinde en uzak olduklar─▒ grubun Ortaasyal─▒lar, yani T├╝rklerin de aralar─▒nda bulunduklar─▒ grup oldugunu g├Âsteriyor.
─░flas eden ikinci tez ise hi├ž bir ciddi bilgi ve belgeye dayanmaks─▒z─▒n ortaya at─▒lan zorlama ÔÇ×Zazalar K├╝rt de─čiller“ tezidir.

Ge├žmi┼če Ba┼čka A├ž─▒dan Bir Gezinti
K─▒rmancca konu┼čan K├╝rtler ne zamandan beri bu g├╝n ├╝zerinde bulunduklar─▒
topraklarda ya┼č─▒yorlar? Bu soruya kesin bir yan─▒t verebilecek durumda de─čiliz. Ancak
bu tarihin hayli eskilere uzand─▒─č─▒ da bir ger├žektir.
├çarl─▒k Rusyas─▒ Cografya Kurumu (ZIRGO)`ya ait belgeler aras─▒nda yer alan 1863 tarihli ÔÇ×Dersim K├╝rtleri“ ba┼čl─▒kl─▒ bir raporda ÔÇ×K├╝rtlerin b├Âlgeye yerle┼čti─či d├Ânemi kesinlikle tesbit etme olana─č─▒ yok. Tahminlere g├Âre, bu d├Ânem, Ermenistan`─▒n y─▒k─▒ld─▒─č─▒ zamana rastlar...“ deniliyor (15).
Yunan ve Romal─▒ tarih├žilerin ÔÇ×Cyrti“lerle ilgili olarak verdi─či bilgilere yaz─▒n─▒n daha ├Ânceki b├Âl├╝mlerinde yer verilmi┼čti.
Dersimli ara┼čt─▒rmac─▒ Dr. M. Nuri Dersimi ise K─▒rmancca (Zaza) konu┼čan K├╝rtlerin Dersim`deki varl─▒klar─▒n─▒n Med`ler d├Ânemine kadar uzand─▒─č─▒n─▒ g├╝├žl├╝ bir ihtimal olarak dile getirmektedir (16).
Ayn─▒ yazar─▒n aktard─▒─č─▒na g├Âre, ├ťnl├╝ K├╝rt tarih├žisi M. Emin Zeki, ÔÇ×H├╝lasat├╝ Tarih El Kurd ─░ Kurdistan“ adl─▒ kitab─▒nda, K├╝rt ÔÇ×M─▒lan“ a┼čiretine mensup 55 a┼čiretin ├Ânce Abbasiler, daha sonra ise Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ Sultan Selim zaman─▒nda Dersim`den g├Â├ž ettiklerini ve El Cezire`nin kuzey m─▒nt─▒kas─▒na (bu g├╝nk├╝ Irak-T├╝rkiye s─▒n─▒r─▒) yerle┼čtiklerini yaz─▒yor ve bunlar─▒n isimlerini tek tek say─▒yor.

┼×eref Han Bedlisi taraf─▒ndan 1597 y─▒l─▒nda tamamlanm─▒┼č olan K├╝rt tarihi kitab─▒
ÔÇ×┼×erefname“ de, Dinbililerin bu g├╝n T├╝rkiye s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde bulunan K├╝rdistan‘ ─▒n Cizra Botan y├Âresinden Iran Azerbaycan─▒`na ba─čl─▒ Xoy y├Âresine g├Â├ž ettikleri, bunlar─▒n ba┼čta ├Őzdi dinine mensup olduklar─▒ ve zamanla dillerini unutarak T├╝rk├že ├Â─črendikleri belirtilir (14).

Maslmisan─▒j, ayn─▒ konuya ili┼čkin olarak Dr. O. Blau`nun ÔÇ×Na├žri├žten ├ťber Kurdis├že St├Ąmme“ (Zeits├žrift der Deuts├žen Morgenl├Ąndis├žen Gesells├žaft, Leipzig, Bd: 16 (1862), s. 617-618) eserinde yer alan ┼ču al─▒nt─▒y─▒ da aktar─▒yor:
ÔÇ×Dunbeli... bug├╝n K─▒z─▒lba┼č taifesinden say─▒lan bir K├╝rt kabilesidir. Hepsi T├╝rk├že konu┼čurlar ... Xoy vilayetinde ya┼čarlar .“ (17)

Kuzey K├╝rdistan`─▒n─▒n, kuzey-bat─▒s─▒nda konu┼čulmakta olan K─▒rmancca (Zazaca)
leh├žesinin, K├╝rdistan`─▒n g├╝neyi ile g├╝ney-do─čusunda konu┼čulmakta olan
 
Hewramanca / Goranca ile olan yak─▒nl─▒─č─▒ da, ├╝zerinde dikkatle durulmaya de─čer noktalardan biridir. Bilindi─či gibi, Hewraman, Irak K├╝rdistan─▒`nda, S├╝leymaniye
kentinin g├╝ney do─čusunda, Iran-Irak s─▒n─▒r─▒n─▒n iki yakas─▒nda yer alan bir b├Âlgenin ad─▒, Hewramanlar ise burada ya┼čayan K├╝rtlerdir. Hewraman ya da Goranlar─▒n bir kesimi m├╝sl├╝mand─▒r. Bir k─▒sm─▒ ise Ehli-Hak inanc─▒na mensupturlar. Bu inanc─▒n, Irak K├╝rdistan─▒`n─▒n g├╝ney kesimlerinde, Musul-Kerk├╝k ve ─░ran s─▒n─▒r─▒na kadar uzanan b├Âlgede da─č─▒n─▒k halde ya┼čamakta olan mensuplar─▒ Kakay─▒, inanc─▒n kendisi ise
Kakyilik olarak biliniyor. Bu inan├ž mensuplar─▒ ile T├╝rkiye K├╝rdistan─▒`n─▒n kuzey ve bat─▒ kesimlerinde ya┼čamakta olan Alevi inanc─▒na mensup K├╝rtler aras─▒nda, hem dini
inan├ž, hem de gelenek ve t├Âre y├Ân├╝nden var olan b├╝y├╝k benzerlik de g├Âzard─▒ edilmemesi gereken bir durumdur. Hewramanca leh├žesinin, Avesta diline ├žok yak─▒n, kimilerine g├Âre ise en yak─▒n olmas─▒ da dikkat ├žekilmesi gereken ├Ânemli noktalardan biridir.

Yine g├╝n├╝m├╝zde ├žo─čunlu─ču Irak K├╝rdistan─▒`nda ya┼čamakta olan ├Őzdi K├╝rtlerle, K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtler; ├Âzellikle de Alevi olanlar aras─▒nda hem dini inan├ž, hem gelenek ve t├Âre itibariyle var olan benzerlikler de dikkat ├žekicidir.

B├╝t├╝n bu ├Âzelliklerin yan─▒s─▒ra, bir ├žok K├╝rt a┼čiretinin, hem konu┼čtuklar─▒ leh├že ve hem
de dini inan├ž y├Ân├╝nden homojen bir yap─▒ya sahip olmad─▒klar─▒ noktas─▒n─▒ da g├Âzard─▒ etmemek gerekir. Bunu, baz─▒ ├Ârneklerle biraz a├žmaya ├žal─▒┼čal─▒m.

Demenan ve Alan a┼čiretlerinin Dersim`de ya┼čayanlar─▒ Alevi inanc─▒na mensup olup
K─▒rmancca (Zazaca) leh├žesini konu┼čurlar. Alan a┼čireti, Diyarbekir `in kuzeyindeki
Piran b├Âlgesinde de K─▒rmancca konu┼čur fakat alevi de─čil, s├╝nni m├╝sl├╝mand─▒r. Buna kar┼č─▒n Wan (Van)-A─čr─▒ y├Âresindeki ayn─▒ a┼čiret mensuplar─▒n─▒n leh├žesi kurmancca, dini
ise m├╝sl├╝manl─▒kt─▒r. Heyderan / Haydaran a┼čireti, Dersim`de k─▒rmanc (zaza) - alevi, Diyarbekir`in kuzeyine d├╝┼čen b├Âlgede k─▒rmanc (zaza) - m├╝sl├╝man, Wan-Hakkari y├Âresinde kurmanc-m├╝sl├╝man, G├╝ney K├╝rdistan`n─▒n Hewl├¬r (Erbil) y├Âresinde ise soran - m├╝sl├╝mand─▒r. Ger├ži Hewl├¬r b├Âlgesindeki Haydaranlarla, ├Âteki y├Ârelerdekiler Haydaranlar aras─▒nda a┼čiretsel ba─č olup olmad─▒─č─▒ndan emin de─čiliz ama ayn─▒ isme sahip olu┼člar─▒n─▒ s─▒radan bir geli┼čme olarak da kabul etmek de zordur. Lolan, Dersim
ve ├ževre b├Âlgelerde bir K─▒rmanc (Zaza)-Alevi a┼čiretidir. T├╝rkiye s─▒n─▒rlar─▒n─▒n g├╝neyinde, Iran-Irak s─▒n─▒r─▒ ├╝zerinde bulunan bir b├Âlgenin ad─▒ Lolan`d─▒r ve burada ya┼čamakta olan a┼čiretlerden biri de yine ÔÇ×Lolan“ ad─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. Bu y├Âredeki Lolanlar─▒n konu┼čtuklar─▒ leh├že Soranca, dinleri ise m├╝sl├╝manl─▒kt─▒r. Karsanan a┼čireti
Dersim`de k─▒rmanc-alevi, ├çewlig (Bing├Âl) iline ba─čl─▒ Ki─č─▒ il├žesinde kurmanc-alevidir. Dersim-Erzincan y├Âresinde ya┼čamakta olan M─▒lan ile Dersim-Erzincan, Erzurum, Mara┼č ve ├Âteki b├Âlgelerde ya┼čayan Butkan a┼čireti mensuplar─▒ kimi yerlerde
K─▒rmancca (Zazaca), kimi yerlerde ise Kurmancca konu┼čurlar. Dinleri ise baz─▒
y├Ârelerde alevi, baz─▒ y├Ârelerde m├╝sl├╝manl─▒kt─▒r. Dersim`deki ┼×ekak (Sekak) a┼čiretinin (T├╝rk├žede: Savak) leh├žesi Kurmanccad─▒r fakat dinsel olarak iki b├Âl├╝me ayr─▒lm─▒┼č durumdalar; bir b├Âl├╝m├╝ alevi, bir b├Âl├╝m├╝ s├╝nni m├╝sl├╝mand─▒r. Ayr─▒ca bu a┼čiret ile ─░ran K├╝rdistan─▒`n─▒n kuzey kesiminde ya┼čayan ve Kurmancca konu┼čan ┼×ikaklar aras─▒ndaki isim benzerli─či, bunlar─▒n ayn─▒ a┼čiretin mensuplar─▒ olduklar─▒ ihtimalini de akla getirmektedir. Kuzey K├╝rdistan`─▒n kuzey kesimlerinde ya┼čamakta olan Xormek
(Hormek) a┼čiretinin de bir b├Âl├╝m├╝ Kurmancca, bir b├Âl├╝m├╝ K─▒rmancca konu┼čmaktad─▒r. Bunlar─▒nda bir b├Âl├╝m├╝ alevi, bir b├Âl├╝m├╝ s├╝nnidir. Dersim`de Kure┼čan a┼čiretinin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču K─▒rmancca konu┼čurken, Sems─░r (Ad─▒yaman) ve Antep b├Âlgesinde ya┼čayanlar─▒n tamam─▒ Kurmancca konu┼čmaktad─▒rlar. Bu g├╝n Irak K├╝rdistan─▒`n─▒n
 
Duhok ili ├ževresinde ya┼čamakta olan ├Őzdi Kurt a┼čiretlerinden bir tanesinin ad─▒
ÔÇ×D─▒m─▒li“, leh├žesi ise Kurmanccad─▒r.

Buraya kadar verilen ├Ârnekler, K├╝rtlerin duragan ve homojen de─čil, ├Ânemli leh├že ve dini inan├ž farkl─▒l─▒klar─▒n─▒ b├╝nyesinde bar─▒nd─▒ran dinamik bir toplum olduklar─▒ ger├že─čini
ortaya koyuyor.

K├╝rtler, ayr─▒ca eskiden beri hem kendilerine ait ├╝lkede ve hem de K├╝rdistan`dan d─▒┼čar─▒ya do─čru yer de─či┼čtiren bir halkt─▒r. Tabi burada kullan─▒lan ÔÇ×yer de─či┼čtirme“ kavram─▒, sadece g├Ân├╝ll├╝ yer de─či┼čtirmeleri ihtiva etmiyor. Ondan daha ├Ânemli ve a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak politik iktidarlar eliyle ger├žekle┼čtirilen zoraki g├Â├žler, di─čer bir deyi┼čle s├╝rg├╝nler ile sava┼č ve dogal afetler sonucu ger├žekle┼čen zorunlu yer de─či┼čtirmeleri ifade etmektedir.

Bu konunun ara┼čt─▒r─▒lmas─▒, K├╝rt tarih├žileri ba┼čta olmak ├╝zere tarih├žilerin i┼čidir. Biz de
bu i┼či onlara b─▒rakal─▒m ve K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerin bu g├╝n ├╝zerine ya┼čad─▒klar─▒ topraklara geli┼člerine ili┼čkin somut bir olaya yer vermekle yetinelim.

Kimi belgelerden, K─▒rmanc (Zaza) K├╝rtlerine ait en b├╝y├╝k g├Â├ž dalgalar─▒ndan birinin
16. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda ya┼čad─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒yor. T├╝rk yazar─▒, tarih├ži I┼čak Sunguro─člu, bu konuda ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r:
"... ┼×ah ─░smail ise, zaptetti─či b├Âlgelerde emniyeti temin etmek i├žin kendi tebaas─▒ndan olan Dinbilli a┼čiretini tedibe giri┼čince etraf─▒nda bulunan b├╝t├╝n Irak K├╝rtleri
korkular─▒ndan bat─▒ya do─čru ka├žma─ča ba┼člam─▒┼člar ve gelip Van, Bitlis, Diyarbekir,
Harput gibi da─čl─▒k b├Âlgelere yay─▒lm─▒┼člar ve bunlardan bir k─▒sm─▒ bilhassa sarp da─člara
ve vah┼či me┼če ormanlar─▒na sahip ve ayn─▒ zamanda yol u─čra─č─▒ da olmayan Dersim'i
bir yurd olarak se├žmi┼čler ve buraya yerle┼čmi┼člerdi...“ (18).

Bu al─▒nt─▒da ad─▒ ge├žen ve g├╝n├╝m├╝zde K─▒rmancca konu┼čan K├╝rtlerin yo─čun olarak ya┼čad─▒klar─▒ Dersim ve yak─▒n ├ževresine, o d├Ânemde ├çemi┼čgezek, ├Âteki ad─▒yla Melki┼či Beyli─či hakimdi. ┼×eref Han Bitlisi`nin, ┼×erefnamede bu Beylik hakk─▒nda verdi─či
bilgilerin bir b├Âl├╝m├╝ ┼č├Âyle:
"├ť├ž k─▒sma ayr─▒lan Melki┼čiler K├╝rdistan'da b├╝y├╝k ihti┼čamlar─▒, hizmet├žilerinin, taraftarlar─▒nÔÇ║n ve kendilerine ba─čl─▒ olanlar─▒n ├žoklu─čuyla ├╝n yapm─▒┼člard─▒r... ├ťlkeleri ise geni┼člik ve ├Ânem bak─▒m─▒ndan, uzak yak─▒n herkes├že 'K├╝rdistan' ├Âzel ad─▒yla tan─▒nd─▒;
├Âyle ki berat ve emirnamelerde ve di─čer sultanl─▒k belgelerinde bu ad ge├žti─či zaman, yaln─▒z bu ├Ânemli vilayet anla┼č─▒l─▒r; ayr─▒ca K├╝rtler aras─▒nda 'K├╝rdistan' s├Âzc├╝─č├╝
ge├žtik├že, bundan yaln─▒z ├çemi┼čkezek Vilayeti kastedilir" (19).

Osmanl─▒ devletinde n├╝fusa ili┼čkin kay─▒t ve istatistikler ├žo─čunlukla Ms├╝l├╝man-
m├╝sl├╝man olmayan esas─▒na g├Âre d├╝zenleniyordu. Ancak bu, gerekti─čine belgelerde etnik kimliklere yer verilmedi─či anlam─▒na gelmez. Bir asimilasyon politikas─▒na sahip olsa da, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču bu alanda T├╝rkiye Cumhuriyetinden daha ileri ve tolerasnl─▒ bir politikaya sahipti. Osmanl─▒`da her hangi bir halk─▒n, dini inanc─▒n ya da
├╝lkenin ad─▒ yasakl─▒ de─čildi. Bu y├╝zden de resmi kay─▒t ve belgelerde K├╝rt ve K├╝rdistan terimlerine rastlama bak─▒m─▒ndan her hangi bir s─▒k─▒nt─▒ s├Âz konusu de─čil. K├╝rdistan, K├╝rtlerin ├╝lkesinin resmi ad─▒yd─▒ ve K├╝rtlerle ilgili belgelerin ar┼čivlenmesi de bu esasa g├Âre yap─▒lmaktayd─▒.

Arnavut as─▒ll─▒ Osmanl─▒ yurtta┼č─▒ ┼×emseddin Sami, 1989-1998 y─▒llar─▒ aras─▒nda yay─▒nlad─▒─č─▒ ilk T├╝rk├že Ansiklopedi olan ÔÇ×Kam─░s‘ ul-A`l├óm“ da K├╝rdistan`─▒n kuzey
 
s─▒n─▒rlar─▒ tarif edilirken, ÔÇ×Bu itibarla, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda, musul ilinin b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝, yani Dicle`nin solunda bulunan yerleri ve Wan ve Bitlis illeriyle Diyarbekir ve Mamuret├╝laziz (Elaz─▒─č M.├ç.) ilinin birer par├žas─▒ ve Dersim Sanca─č─▒ (ab├ž) K├╝rdistan`dan say─▒l─▒r,“ deniliyor. (20)
T├╝rk Generali Kazim Karabekir`in, K├╝rt sorunu ile ilgili olarak 4 Haziran 1923 tarihine
Genel Kurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒na sundu─ču raporda, yap─▒lmas─▒ gerekenlere ili┼čkin ├Ânerilerini s─▒ralarken, ÔÇ×..K├╝rtl├╝─č├╝n zay─▒f zaman─▒m─▒zda te┼čvikata kap─▒larak hem
kendilerini mahf hem de bizi izrar etmeleri pek muhtemel oldu─čundan iki m├╝him T├╝rk kanal─▒ ile K├╝rdistan (ab├ž) ├╝├ž k─▒sma b├Âl├╝nmelidir. Bu kanallar─▒n
(1) ┼×im├ólden Cen─░ba do─čru Hasankale-Malazg─▒rt-Bitlis-Siirt-Cizre,
(2) Erzincan-P├╝l├╝m├╝r-Naz─▒miye-Palu (ab├ž)-Ergani-Diyarbekir-Mardin, (3) ┼×arkdan Garba Karak├Âse-Malazgirt-Mu┼č-Gen├ž-Palu,
(4) Siirt-Diyarbekir yani Dicle boyu. Bunlardan en m├╝himi Malazgirt ve Naz─▒miye (ab├ž) m─▒nt─▒klar─▒na kuvvetli T├╝rk k├Âylerinin yerle┼čtirilmesidir,“ denilmektedir. (21) G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi Kaz─▒m Karabekir i├žin de K├╝ristan`─▒n kuzey-bat─▒ s─▒n─▒r─▒ Erzincan`dan ba┼čl─▒yor, do─čal olarak Dersim`i de kaps─▒yor. ├ťstelik, Karabekir, Malazgirt-Dersim
hatt─▒n─▒ en ÔÇ×tehlikeli“ b├Âlge olarak g├Ârm├╝┼č olmal─▒ ki oraya ├Âzel olarak dikkat ├žekiyor ve
ÔÇ×kuvvetli T├╝rk k├Âylerinin“ bu hat ├╝zerine yerle┼čtirilmesini istiyor.
Osmanl─▒ belgelerinde hangi leh├žeyi kou┼čursa konu┼čsun, K├╝rtler ÔÇ×ekrad“ olarak adland─▒r─▒l─▒yor. ÔÇ×Ekrad“ arap├žada ÔÇ×K├╝rtler“ demektir. ├ľrne─čin, 16. Y├╝zy─▒la ait tharir
(kay─▒t) defterleini incleyen Prof. Dr. Mehmet Ali ├ťnal, bu defterlerde 17 K├╝rt grubunun ad─▒n─▒n ge├žti─čini s├Âyl├╝yor ve bunlardan bir ka├ž─▒n─▒ say─▒yor. Bunlar i├žerisinde ÔÇ×Ekrad─▒
D─▒m─▒li“ ve ÔÇ×Ekrad─▒ Disiml├╝“ diye iki grup ismi ge├žiyor (22). ÔÇ×Ekrad─▒ D─▒m─▒li“ bu g├╝n├╝n
T├╝rk├žesiyle D─▒m─▒li K├╝rtleri, ÔÇ×Ekrad─▒ Disiml├╝“ ise Dersim K├╝rtleri demektir.
Bu g├╝n Dersim`de kendilerini ÔÇ×D─▒m─▒li“ olarak nitelendiren her hangi bir a┼čiret ya da grup mevcut de─čil. K─▒rmanca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtler i├žin ÔÇ×D─▒m─▒li“ ad─▒n─▒, y├Âredeki kurmanclar kullan─▒yorlar. Bir ihtimal, 16. y├╝zy─▒l da ÔÇ×D─▒m─▒li“ olarak bilinen s├Âz konusu K├╝rtler, daha sonralar─▒ g├Â├ž ettiler. Siverek y├Âresinde, ya┼čamakta olan Kirmanclar─▒n
en az─▒ndan bir b├Âl├╝m├╝n├╝n Dersim`den gitikleri halk aras─▒nda s├Âyleniyor. Bu y├Ârede bulunan Y─▒maz G├╝ney`in k├Ây├╝n├╝n ad─▒ ……….`d─▒r.
G├╝n├╝m├╝zde Dersim`in Do─ču kesiminde yer alan ve halk aras─▒nda say─▒s─▒ 12 olarak g├Âsterilen a┼čiretlere, b├Âlgede verilen ortak isim, ÔÇ×12 A┼čir├¬ D├¬s─▒mi“ (12 Dersim a┼čireti)
ya da Dêsmiyan ya da Dêsıman/Dêsmıji (Dersimliler) dir.
Padi┼čahl─▒─ča ait 29 Ocak 1782 tarihli bir cezaland─▒rma emirnamesinde, cezaland─▒r─▒lmalar─▒ istenen Dersimli K├╝rtler ÔÇ×Ekrad─▒ ┼×ey Hasanlu ve Desiml├╝ ve G├╝vanl├╝“ diye say─▒lmaktad─▒r. (23) ÔÇ×Ekrad“ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n Arap├žada ÔÇ×K├╝rtler“ anlam─▒na geldi─či biliniyor. ÔÇ×┼×eyh Hasanlu“ ise Dersim`in bat─▒ kesiminde yerle┼čik olan b├╝y├╝k
a┼čiret konfederasyonunun ismidir ve bunlar da tipki ÔÇ×Desiml├╝“ grubu gibi K─▒rmancca
(Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerdir.
Dersim`de yukar─▒da bahs edilen kesimleri birbirlerinden ay─▒rd etmek i├žin ÔÇ×D├¬smiyman
/ d├¬sm─▒ji ─░ S─▒xhesenan / ┼×─▒xhesen─▒ji“ ya da ÔÇ×S─▒xhesen ─░ D├¬sim“ (Dersim ve
Seyhhasananlar ya da Seyhhasan ve Dersim) yayg─▒n olarak yap─▒lan bir ay─▒r─▒md─▒r ki
bu durum halk t├╝rk├╝lerine de yans─▒yor.

Daha ├Ânce bahsetti─čim, ├çarl─▒k Rusyas─▒ ar┼čivinde bulunan ve 1863 y─▒l─▒na ait ÔÇ×Dersim
K├╝rtleri“ ba┼čl─▒kl─▒ raporda, bu b├Âlgedeki K├╝rtler 5 grup halinde tasnif edilmektedir:
1. Dersimli.
2. Balabanl─▒.
3. ├çarakl─▒.
4. ┼×eyh Hasanl─▒.
5. K├╝re┼čl─▒.
 

Burada ismi say─▒lan her be┼č grup da K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rt a┼čiretler─▒ ya
da a┼čiret gruplar─▒d─▒r.
Yeri gelmi┼čken, a┼čiret adlar─▒n─▒n sonundaki “l─▒“ ya da “li” ekleri, bu isimlerin K├╝rt├že as─▒llar─▒nda yok. Bu, s├Âz konusu adlar T├╝rk├že yaz─▒l─▒rken eklenen T├╝rk├žeye ait soneklerdir. K├╝rt├žede a┼čiret adlar─▒n─▒n sonuna bir cogul eki olan ÔÇ×an“ gelir. Dersim k─▒rmanccas─▒nda ayn─▒ sonekin ÔÇ×─░/─░n“ ve ÔÇ×o/on“ formlar─▒ da var. ├ľrnek olarak verecek olursak, s├Âz konusu 5 a┼čiret ya da a┼čiret grubunun K├╝rt├že orijinalleri ┼ču ┼čekildedir: D├¬s─▒man ya D├¬sm─▒yan, Balabanan / Balavanan / Bolevanan, ├çarekan, ┼×─▒xhesenan
ve Kur├¬┼čan. Do─čald─▒r ki “an” yerine “on” ya “─░n” ekleri geldi─činde isimler de ona g├Âre ┼čekil al─▒rlar: Balaban─░/ ├çarek─░, ┼č─▒xhesen─░,... gibi.
Yaz─▒n─▒n ba┼čka b├Âl├╝mlerinde de de─činildi─či gibi “Dersimli” ve “┼×eyh Hasanl─▒“, yan─▒ D├¬siman ve ┼×ixhesenanlar bir a┼čiret de─čil, b├╝nyelerinde birden ├žok a┼čierti bar─▒nd─▒ran a┼čiret gruplar─▒d─▒r. ÔÇ×D├¬sim“ a┼čiretleri, bu g├╝nk├╝ Dersim`in do─ču, ÔÇ×┼×ixhesenanlar“ ise
bat─▒ yakas─▒ndalar.
Etnik y├Ânden K├╝rtler incelenirken g├Âz ard─▒ edilmemesi gereken ├Ânemli noktalardan biri de ┼čudur. Kendilerini ve leh├želerini de─či┼čik adlarla (K─▒rmanc, K─▒rd, Zaza, Dimili, Soran, Goran, Kakayi, Germiyan vs.) adland─▒ran K├╝rtler, s─▒ra entellekt├╝el ├žal─▒┼čmaya
ve ├Âzellikle de politik dile geldi─činde, s├Âz konusu yerel isimleri genellikle bir yana b─▒rark─▒yor, ortak etnik kimli─či ifade eden “Kurd” (K├╝rt) terimini kullan─▒yorlar. O
nedenle de hem yabanc─▒ ara┼čt─▒rmac─▒larla yap─▒lan konu┼čmalarda ve hem de K├╝rtler taraf─▒ndan yabanc─▒ dillerde yaz─▒lan eserlerde, s├Âz konusu yerel isimler yerini ortak isim olan ÔÇ×K├╝rd“e ya da ona denk d├╝┼čen terimlere terk etmektedirler.

20. Y├╝zy─▒lda K─▒rmancca (Zazaca) Konu┼čan K├╝rtlerin, K├╝rt Yurtsever
M├╝cadelesindeki Rolleri

Yukar─▒da yap─▒lan k─▒sa tan─▒t─▒mdan sonra art─▒k K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerin
20. Y├╝zy─▒lda, K├╝rt direni┼člerinde ya da ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesinde oynad─▒klar─▒ rol├╝ ele alabiliriz.
Bu konuya de─činirken de s├Âze, K├╝rt ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelsinin 20. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒ndan itibaren kimi y├Ânlerden yeni bir d├Âneme girdi─čine de─činerek ba┼člamakta yarar var. ├ľrne─čin, K├╝rt ayd─▒nlar─▒ ilk kez bu d├Ânemde bir araya gelerek ulusal nitelikli ├Ârg├╝tler olu┼čturdular. Dini ve mezhebi ne olursa olsun ya da hangi leh├žeyi konu┼čurlarsa konu┼čsunlar, ayd─▒nlar bu ├Ârg├╝tleri birlikte kurdular ve onlar─▒n ├žat─▒s─▒ alt─▒nda birlikte ├žal─▒┼čt─▒lar. Elbet bu da, K├╝rt toplumunun geleneksel ├Ârg├╝tlenme bi├žiminden ve onlar─▒n m├╝cadele tarz─▒ndan farkl─▒, ondan daha ileri bir durumu, ba┼čka bir deyi┼čle bir
s─▒├žramay─▒ ifade ediyordu.
Yine ayn─▒ d├Ânemde, K├╝rtler yay─▒n alan─▒nda da o g├╝ne kadar yapmad─▒klar─▒ ya da yapamad─▒klar─▒ ┼čeyi ba┼čararak aktif denilebilecek bir ├žal─▒┼čma i├žerisine girdiler. K├╝rt ayd─▒nlar─▒, her f─▒rsatta halk─▒ okuma-yazma ├Â─črenmeye davet ederken, K├╝rt dili ile
yazma ├žabas─▒ da h─▒z kazand─▒. Bu ve benzeri ├žal─▒┼čmalardan ├Ât├╝r├╝, y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒ndan
1923 y─▒l─▒na, yani Mustafa Kemal d├Ânemine kadar s├╝ren nisbeten k─▒sa d├Ânemi, K├╝rt halk─▒ bak─▒m─▒ndan bir bilin├žlenme ve hareketlenme, bir r├Ânesans d├Ânemi olarak adland─▒rmak yanl─▒┼č olmaz.
1898 y─▒l─▒nda, ┼čair Ahmed├¬ Xasi, ÔÇ×Mewlid├¬ K─▒rdi“ ad─▒yla K─▒rmancca (Zazaca) bir mevl├╝t yazd─▒. Xasi, bu eseri neden kend─▒ ana diliyle yazd─▒? ├ç├╝nk├╝ o bir K├╝rt yurtseveriydi ve elbette kendisini, ana dilinde eser vermeye iten ba┼čl─▒ca neden de buydu. K├╝rtlerin kendi ana dillerini her yerde serbest├že konu┼čmalar─▒, onunla okuyup yazmalar─▒ ve onunla dua etmeleri, Xasi i├žin b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒yordu.
 
├ľte yandan, 20. y├╝zy─▒lda kurulan ilk K├╝rt ├Ârg├╝t├╝ K├╝rdistan Azmi Kavi Cemiyeti`dir
ki bu Cemiyetin kurucular─▒ndan biri de Kurdizade Ahmet Ramiz`di. Ahmet Ramiz, Diyarbekir`e ba─čl─▒ Lice K─▒rmanclar─▒ndan, ba┼čka bir deyi┼čle Zazalar─▒ndand─▒.

Baz─▒ kaynaklar, 1908 y─▒l─▒nda, ─░stanbul`da kurulan K├╝rt Teav├╝n ve Terakk─▒i Cemiyeti`nin kurucular─▒ndan birinin de yine ayn─▒ ki┼či, yani Kurdizade Ahmed Ramiz oldu─čunu belirtmektedirler.

1912`de kurulan K├╝rt Talebe Hevi Cemiyeti`nin kurulu┼čunda da K─▒rmancca
(Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerin olduk├ža aktif olduklar─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz. Bunlardan ├╝├ž tanesi,
Dr. Fuat, Teyyib Ali ile ┼×adiy├¬ Paloyi idiler. Bu ate┼čli K├╝rt yurtseverlerinin her ├╝├ž├╝
de 1925 y─▒l─▒nda ┼×ey S├¬id ├Ânderli─čindeki K├╝rt Ulusal Direni┼činin ard─▒ndan
Diyarbekir`de idam edildiler.

Ayn─▒ d├Ânemde ─░stanbul`da kurulan ├Ârg├╝tlerden biri de ÔÇ×K├╝rdistan Muhiban Cemiyeti“ydi. Yaz─▒n─▒n daha ├Ânceki b├Âl├╝mlerinde ad─▒ ge├žen Dersimli K├╝rt yazar M. Nuri Ders─▒mi`nin, Cemiyetin kurucu ve y├Âneticisi olarak ismini verdi─či ki┼čiler, Dersim
ve ├ževresinin K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtleridir. Dersimi`nin verdi─či bilgiye
g├Âre, Cemiyet`in ├Ânde gelen kurucusu ve ba┼čkan─▒ Dersimli M─▒le X─▒d─▒r (M─▒le H─▒d─▒r) idi. Bundan ayr─▒ olarak da yine Dersim`li Miralay Halil Bey, karde┼či Hasan, Erzincan`li
Ali Pa┼ča, P├╝l├╝m├╝r`l├╝ (Dersim`e ba─čl─▒ bir il├že) Sey ─░brahim (─░vrayim), yazar─▒n bahsetti─či kurucu ve y├Ânetici ki┼čilerdir. Dersimi, Derne─čin sekreterli─či g├Ârevinin ise kendisi taraf─▒ndan yerine getirildi─čini dile getirmektedir. (24)
M. Nuri Dersimi, o d├Ânem Dersimli K├╝rt yurtseverlerinin yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalar ├╝zerinde dururken, Kure┼čanl─▒ (25) S├╝leyman Cavu┼č`tan da bahsediyor. Onun verdi─či bilgilere
g├Âre Dersimli S├╝leyman ├çavu┼č Balya Madeninde ├žal─▒┼čan 1200 i┼č├žinin lideridir. Yazar, ayn─▒ y─▒llarda Balya`ya gizlice silah g├Ât├╝rd├╝─č├╝n├╝, S├╝leyman ├çavu┼č`a teslim etti─čini,
onun da bunlar─▒ orada bulunan K├╝rt i┼č├žiler aras─▒nda da─č─▒tt─▒─č─▒n─▒, ama├žlar─▒n─▒n, gerekti─činde K├╝rt yurtseverlerine yard─▒m etmek oldu─čunu belirtiyor. Dersimi ayr─▒ca, o d├Ânem Amerika`da ya┼čamakta olan Dersimli K├╝rtlerle ─░stanbul`da bulunan K├╝rtlerin derne─če sahip ├ž─▒kt─▒klar─▒n─▒, destek verdiklerini de yazmaktad─▒r. Bu durum ie,
yurtseverlik duyular─▒n─▒n sadece ayd─▒nlar aras─▒nda de─čil, s─▒radan kitle aras─▒nda da canl─▒ oldu─čunu ortaya koymak bak─▒m─▒ndan ├Ânemlidir.

K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerin, Kurmancca konu┼čanlara oranla daha a─č─▒rl─▒kl─▒ yasad─▒klar─▒ Dersim b├Âlgesi, 20. Y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda, Osmanl─▒ Devleti i├žin en ciddi ba┼č a─čr─▒lar─▒ndan birini te┼čkil etmekteydi. Bu y─▒llarda, Dersim ve ├ževresinde, Osmanl─▒
askeri g├╝├žleriyle ile y├Âre halk─▒ aras─▒nda ├žok say─▒da ├žat─▒┼čma ya┼čand─▒. Devletin b├Âlgedeki askeri harekatlar─▒ duruma g├Âre bazan dar bir b├Âlge ile s─▒n─▒rl─▒ kal─▒rken, bazan geni┼čliyor ve b├╝t├╝n y├Âreyi kapsayan bir b├╝y├╝kl├╝─če ula┼č─▒yordu.

├ľrne─čin, 1907 y─▒l─▒nda, Osmanl─▒ ordusu Dersim`e kar┼č─▒ harekete ge├žti ve yo─čun ├žat─▒┼čmalar ya┼čand─▒. Bu, daha ├Ânceki operasyonalar─▒n bir devam─▒yd─▒. K├╝rt a┼čiretlerinden Qozan, ┼×emkan ve Re┼čikan`lar b├Âlgenin g├╝ney bat─▒s─▒nda yer alan Ali
Bo─čaz─▒ ├ževresinde b├╝y├╝k bir direni┼č g├Âstererek Osmanl─▒lar─▒n emellerine kavu┼čmas─▒n─▒ engellediler. S├Âz konusu ├╝├ž a┼čiret, K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan a┼čiretlerdir.

Yo─čun direni┼č nedeniyle istilac─▒lar ba┼čar─▒ya ula┼čamad─▒lar ama i┼čin pe┼čini de b─▒rakmad─▒lar ve haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tamamlar tamamlamaz,1908`de bir kez daha sald─▒r─▒ya ge├žtiler. Bu sefere kat─▒lm─▒┼č olan asker say─▒s─▒, 1907`dekine oranla 4-5 kat daha fazlayd─▒. Dersim`e ba─čl─▒ Hozat, ├çemi┼čgezek, Pulur (Ovac─▒k), Naz─▒miye ve Pertek
 
b├Âlgeleri, fiili ├žat─▒┼čma alanlar─▒ haline geldi. 1907 askeri harekat─▒n─▒n ger├žekle┼čti─či yerler, esas olarak K─▒rmncca (Zazaca) konu┼čan halk─▒n ya┼čad─▒─č─▒ alanlar iken 1908 harekat─▒ ├ževreye dogru geni┼čledi ve K─▒rmancca konu┼čanlar gibi Kurmancca
konu┼čanlar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ alanlar─▒ da i├žine ald─▒. Buna kar┼č─▒l─▒k Dersim K├╝rtleri de leh├že fark─▒na bakmaks─▒z─▒n birlikte ka┼č─▒ koydular.

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒`n─▒n ba┼člad─▒─č─▒ y─▒llarda, K├╝rdistan`─▒n bir ba┼čka y├Âresi olan Bitlis`te ulusal direni┼č g├╝ndeme girmi┼čti. Rusya`n─▒n Bitlis Ba┼čkonsolosu ├çirkov, 1912 y─▒l─▒n─▒n Temmuz ay─▒nda haz─▒rlad─▒─č─▒ bir raporda, K├╝rt halk─▒n─▒n genel durumuyla ilgili olarak
┼čunlar─▒ yaz─▒yordu:
ÔÇ×┼×imdi K├╝rtler aras─▒nda ulusal bir ruh ve uyan─▒┼č var ve bu durum, giderek ├╝lkenin t├╝m sakinleri aras─▒nda yayg─▒nal┼č─▒yor (...) K├╝rtler Bitlis ve di─čer kentlerde yabanc─▒ boyunduru─čundan kurtulmak istiyorlar. Bunun i├žin de Siirt kentinde, Xerzan (Garzan)
ve Botan`da; Bitlis`te, H─▒zan ve Mutki`de, Diyarbekir kentinde; Mardin, Nusaybin, Midyat, Cizre, Silvan`da; Musul kentinde, Zaho, S├╝leymaniye ve Kerk├╝k`te; Van ilinde, Ba┼čkale, D─▒┼čb─▒lk─▒n ve Gurcan`da ba┼č kald─▒r─▒p devlet kurumlar─▒na, silaha ve zahireye el koymak ve b├Âlgede bir K├╝rt h├╝k├╝meti kurmak istiyorlar...(26)“

Beklenen ayaklanma, 1914 y─▒l─▒nda ba┼č g├Âsterdi. Ayaklanman─▒n ├Ânderlerinden Mela selim, o y├Ârenin K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerindendi. Di─čer bir deyi┼čle
direni┼č K├╝rdistan`─▒n kuzeyinde konu┼čulmakta olan K├╝rt├ženin her iki leh├žesini konu┼čanlar taraf─▒ndan ortakla┼ča ger├žekle┼čtirildi.

Yine Birinci D├╝nya sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda, Dersim K├╝rtleriyle Ruslar─▒n ili┼čkilerinde de dikkat ├žekici noktalar var. Dersimliler bir yandan, Erzurum`dan sonra Erzingan (Erzincan)`─▒
da ele ge├žiren Ruslara kar┼č─▒ silahla direnerek Dersim`e girmemelerini sa─člamaya ├žal─▒┼č─▒rken, bir yandan da kendileriyle diyalo─č i├žerisinde oldular ve uzla┼čmak i├žin ├žaba harcad─▒lar. Bu arada, Osmanl─▒ y├Ânetiminden kurtulup ulusal y├Ânetime, yani bir K├╝rt y├Ânetimine kavu┼čabilmek amac─▒yla onlardan yard─▒m talebinde bulunmaktan da geri kalmad─▒lar.
├ľrne─čin, bu sava┼č s─▒ras─▒nda Kurey┼čan a┼čireti lideri Aliy├¬ Gaxi`nin Plemuriye
(P├╝l├╝m├╝r)`e gitti─či ve o y├Ârede bulunan Rus Komutanla konu┼čup anla┼čt─▒─č─▒ biliniyor.
Halk aras─▒nda s─▒k s─▒k konu┼čulan bu olayla ilgili olarak s├Âylenenler ├Âzetle ┼ču ┼čekildedir. Aliy├¬ Gaxi Rus Komutana:
ÔÇ×Dersim├Ę girmeyin. Biz T├╝rk de─čiliz, K├╝rd├╝z. Sizinle sava┼čmak istemiyoruz. T├╝rklerle aram─▒zda ├žeki┼čme ve ├žat─▒┼čmalar var. Bize silah yard─▒m─▒nda bulunun ki onlara kar┼č─▒ sava┼č─▒p haklar─▒m─▒z─▒ elde edebilelim,“ diyor. (27)

Bunun ├╝zerine Ruslarla Drsimliler aras─▒nda anla┼čmaya var─▒l─▒yor ve Ruslar ondan sonra Dersim`i zorlam─▒yorlar.
Bu g├Âr├╝┼čmeden k─▒sa bir s├╝re sonra, Aliy├¬ Gaxi Do─ču Dersimlilerin geni┼č bir kesimini yan─▒na alarak K─▒z─▒lkilise (Nazimiye), P├¬rtage (Pertek), Mazg├¬rd (Mazgirt) ve ├çarsancak`a kar┼č─▒ harekete ge├žti, buradaki karakollar─▒ ve devlet dairelerini ele ge├žirip y├Ânetime el koydu. Bat─▒ Dersim`de onunla ittifak i├žerisinde olan ve Ali Bo─čaz─▒ ├ževresinde yerle┼čik bulunan K├╝rtler ise ├çemi┼čgezek y├Âresinde ayn─▒ ┼čeyi yapt─▒lar. Plemuriye (P├╝l├╝m├╝r) y├Âresinde, Dersimliler Osmanl─▒ Ordusuna ait 36. T├╝mene
bask─▒n d├╝zenlediler ve silahlar─▒na el koyarak onu da─č─▒tt─▒lar.

Dersim ileri gelenlerinden bir k─▒sm─▒n─▒n Erz─▒ngan`a gidip Rus ├çar`─▒na telgraf ├žektikleri, T├╝rk y├Ânetiminden kurtularak bir K├╝rt h├╝k├╝metine kavu┼čabilmeleri i├žin yard─▒m talep ettikleri de bilinmektedir. K├╝rdistan`da g├Ârev yapm─▒┼č olan, K├╝rtleri ve d├Ânemin
 
geli┼čmelerini ├žok yak─▒ndan bilen T├╝rk Generali Kaz─▒m Karabekir, ├çar`a bu ┼čeklilde ba┼č vurmu┼č olan K├╝rt a┼čiret liderlerinden bahsederken 7 tanesinin ismini veriyor. Bunlar:
1) Ko├ž U┼ča─č─▒ (do─črusu: Qozan ya da Qocan M.├ç.) a┼čireti lideri ─░dare Ibrahim,
2) Maksud (do─črusu: Mexsudan M.├ç.) a┼čireti liderlerinden Mustafa,
3) Maksud a┼čireti liderlerinden Polis, (Polis M─▒zur M.├ç.)
4) Maksud a┼čireti liderlerinden Kas─▒mo─člu Munzur (M─▒zur├¬ Qas─▒m─▒) (Dogrusu:
mexsudan de─čil, Beytan a┼čiret─▒ reisidir M.├ç.)
5) Belit (Y├Ârede bu ad─▒ ta┼č─▒yan herhangi bir a┼čiret yok, do─črusu Beytan olmal─▒ M.├ç.)
a┼čireti lideri Zeynel,
6) Bizg├ór U┼ča─č─▒ liderlerinden Bera (Do─črusu Pezgewran a┼čireti olmal─▒, Bera de─čil
Bira olması gerekir M.Ç.),
7) Kankiros'lu (Gangıras M.Ç.) Seyid Aga`dırlar. (28)
Karabekir, bu arada Ferhad U┼ča─č─▒ (Feradan M.├ç.) liderlerinden Hav┼čarl─▒ (Xeysare
M.├ç.) K├╝├ž├╝k A─ča (Axayo Qiz M.├ç.) ile ┼×am U┼ča─č─▒ (┼×emkan M.├ç.) liderlerinden Lolo
(Lil M.├ç.)`nun da Erzincan`a giderek Ruslara dehalet ettiklerini belirtiyor ancak, ├çar`a telgraf ├žekip ├žekmediklerine de─činmiyor.
Yukar─▒daki ad─▒ ge├ženlerin tamam─▒, K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerdi.
Yine Karabekir`in verdi─či bilgiler, Do─ču Dersim`de Ruslarla uzla┼čmay─▒ tercih eden liderin Kur├¬┼čan a┼čireti lideri Aliy├¬ Gaxi`den ibaret kalmad─▒─č─▒n─▒, ba┼čkalar─▒n─▒n da ayn─▒ yola ba┼č vurduklar─▒n─▒ ortaya koyuyor. ├ľrne─čin, Xormekan (Hormek) a┼čireti reisi S├╝leyman a─čadan (S─▒l├¬man├¬ Aliy├¬ Gulavi) bahsederken s├Âyle diyor:
ÔÇ×Hormikli (K├╝rt├žesi: Xormekan M.├ç.) A┼čireti Reisi olup Civrek`de (Civrak, M.C.)
mukim S├╝leyman A─ča, merkum kazalardan Ali Kah (Aliy├¬ Gaxi M.C.), Ali ├çavu┼č (Nazimiye`yeli Dewr├¬s Ali M.├ç.), Bertal, Timur A─ča (S─░ran a┼čireti liderlerinden M.├ç.), Yusuf (Ar├¬zan a┼čiretinin Naz─▒miye y├Âresindeki reisi M.├ç.) ve Seyid Ali A─čalarla
Ha─čmo karyesinde ittifaka dahil olmu┼čtur. Erzurum`un s├╝k─░tuyla (d├╝┼čmesiyle, ele ge├žirilmesiyle M.C.) d├╝┼čman─▒n Erzincan`a geldi─činde Mustafa Bey`le beraber Erzincan`a kadar giderek orada Rus ordular─▒ Kumandan─▒ `Nikola Nikolaevi├ž`in huzuruna ├ž─▒karak otuz├╝├ž senden beri m├╝staki olduklar─▒ (Hasret kald─▒klar─▒ M.C.) Rus
H├╝k├╝meti ├ódilesine intizar ettiklerini ifade etmekle beraber arz-─▒ dehalet etmi┼čtir.“ (29)

Tabi Karabekir`─▒n t─▒pk─▒ Bat─▒ Dersim gibi, Do─ču Dersim`den Osmanl─▒ devletine kar┼č─▒, Ruslarla uzla┼čan ve onlar─▒n otoritesini kabul eden ba┼čka a┼čiret ilderlerini de say─▒yor. ├ľrne─čin bunlardan Danzinik (Danzige M.├ç.) nahiyesi m├╝d├╝rl├╝─č├╝n├╝ yapan Ar├¬zan (Karabekir ÔÇ×Erilli“ diyor M.├ç.) ileri gelenlerinden Hasan A─ča`dan bahsederken s├Âyledikleri olduk├ža ilgin├žtir:
ÔÇ×Nisan 33`de (1917 M.├ç.) taraf─▒m─▒zdan d├╝┼čmana (Ruslar kastediliyor M.├ç.) yapt─▒r─▒lan
bir bask─▒n esn├ós─▒nda bir ├žok e┼č├ós ile m├╝vacehesinde, `Biz T├╝rk kanunu bilmeyiz biz K├╝rt kanunu biliriz. Onunla hareket ederiz`diyerek a┼čiretleri teheyy├╝c ettirmi┼čtir.“ (galeyana getirmi┼čtir M.├ç.) (30)

Ne var ki bu durum, y├Âre K├╝rtleriyle Osmanl─▒ Devleti aras─▒nda ili┼čki ve diyalogun tamamen koptu─ču anlm─▒na da gelmez.

O d├Ânemde, a─ča ve a┼čiret reisleri aras─▒nda, Osmanl─▒dan ayr─▒lmay─▒ istemediklerini, K├╝rt haklar─▒n─▒n da bu ├žer├ževede tan─▒nmas─▒n─▒ isteyenler de vard─▒. Bunlar, Ruslar─▒n gelmesinden ├Ânce Osmanl─▒ devletinin tam hakimiyet sa─člad─▒─č─▒ ve yeniden hakim olmas─▒ ihtimali y├╝ksek olan Erzincan iline yak─▒n ├ževrede ya┼čayan a─ča ve reislerdendiler. Ger├ži bunlar, kendi K├╝rt kimliklerini ve bundan do─čan haklar─▒n─▒ reddetmiyor, ancak bu haklar─▒n Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču b├╝nyesinde tan─▒nmas─▒n─▒
 
savunuyorlard─▒. ├ľrne─čin, 22 ┼×ubat 1920 tarihinde, Erzincan y├Âresinin baz─▒ K├╝rt a┼čiret liderleri, ─░ngiliz ve Frans─▒z Y├╝ksek Komiserliklerine bir telgrafla ba┼č vurarak, o
g├╝nlerde Paris`te K├╝rt halk─▒n─▒n haklar─▒ i├žin ├žal─▒┼čmalar yapan ┼×erif Pasa`ya kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒lar ve onun K├╝rtleri temsil edemiyece─čini, bu temsil hakk─▒n─▒n Osmanl─▒ devletine
ait oldu─čunu belirttiler.
Bunun, y├Âredeki sivil ve asker Osmanl─▒ y├Âneticileri eliyle d├╝zenlenmi┼č bir senaryo, ─▒smarlama bir telgraf─▒ oldu─čunu s├Âylemek yan─▒┼č olmaz san─▒yorum. Y├Âneticilerin ├žabalar─▒ ve korku olmasa, ┼×erif Pa┼ča ile K├╝rtlerin temsili gibi konular, s├Âz konusu a┼čiret ileri gelenlerinin akl─▒na dahi gelmezdi her halde.

Resmi g├Âr├╝┼če paralel d├╝┼č├╝nen ve yazan ├že┼čitli ├ževreler, ├Âteden beri Dersim-S─▒vas Ko├žkiri y├Âresindeki alevi K├╝rtlerin, 1920`de Ankara`daki Meclisi olu┼čturma ├žal─▒┼čmalar─▒ s─▒ras─▒nda, Mustafa Kemal`e ├Ânemli destek verdi─čini ileri s├╝rmekteler. Ger├žekte ise durum bunun tam tersidir. K├╝rdistan`─▒n farkl─▒ b├Âlgeleri ile kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda, bu
y├Ârenin Mustafa Kemal`e en az destek veren b├Âlgelerden biri oldu─ču rahatl─▒kla
g├Âr├╝l├╝r. Destek vermek ┼čurda kals─▒n, y├Âre K├╝rtleri Ankara y├Ânetimiyle s├╝rekli ├želi┼čki i├žerisinde oldular. ├ľrne─čin, y├Ârenin g├╝├žl├╝ liderlerinden hi├ž birisi milletvekili olup Ankara`ya gitmeyi kabul etmedi. Milletvekilli─či olarak Ankara`ya gidenler, Dersimliler ├╝zerinde kayda de─čer bir etkinli─če sahip ki┼čiler de─čillerdi.
Dersimliler Ankara h├╝k├╝metine asker vermeyi de b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de reddettiler. Hatta Bat─▒ Dersimliler sadece kendileri vermemekle yetinmediler, ├ževrey─▒ de vermeme y├Ân├╝nde ikna etmeye, engellemeye ├žal─▒┼čtz─▒lae. Erzincan Valisi Ali Kemal, yukar─▒da bahsi
ge├žen eserinde buna ili┼čkin bilgiler veriyor (s.154) Do─čum Dersim a┼čiretleri bak─▒m─▒ndan da durum farkl─▒ de─čil.
Devletin, b├Âlgede otoritesi hemen hemen s─▒f─▒ra inmi┼čken, Dersim, Erz─▒ngan ve
Qo├žkiri y├Âresi K├╝rtleri aras─▒nda ulusal talepleri birlikte dile getirme y├Ân├╝ndeki ├žabalar h─▒z kazanm─▒┼čt─▒. Merkezi ─░stanbul`da bulunan K├╝rdistan Teali Cemiyeti, b├Âlgede aktifti.
Cemiyetin, pe┼čpe┼če ┼čubeleri a├ž─▒l─▒yor, yay─▒n organ─▒ ÔÇ×Jin“ gazetesi da─č─▒t─▒l─▒yor, toplant─▒
ve g├Âr├╝┼čmeler bibirini izliyor, K├╝rt halk─▒n─▒n me┼čru haklar─▒n─▒n nas─▒l elde edilebilce─či konusu tart─▒┼č─▒l─▒yordu. Ko┼čullara g├Âre talepleri farkl─▒l─▒klar g├Âsterse bile as─▒l hedefin ba─č─▒ms─▒z bir K├╝rdistan oldu─čuna ku┼čku yoktu. Dersim`le yak─▒ndan ilgilenmi┼č emekli T├╝rk Albay─▒ Nazmi Sevgen, bu konu ile ilgili olarak ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r:
"Sevr anla┼čmas─▒na, K├╝rtler'in ├žo─čunluk olu┼čturduklar─▒ yerlere muhtariyet idaresi verilece─či yolunda bir madde konulmu┼č olmas─▒, K├╝rtler'i ├╝mitlere d├╝┼č├╝rm├╝┼čt├╝. Bu s─▒ralarda Ko├žgirili Mustafa Pa┼ča'n─▒n o─člu Haydar Bey, ─░stanbul'a giderek K├╝rdistan Teali Cemiyeti'ne girmi┼č, Ko├žgiri'ye d├Ân├╝┼č├╝nde ├ťmraniye'de Cemiyet'in bir ┼čubesini a├žm─▒┼čt─▒. ┼×ubenin ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ da y├╝r├╝ten Haydar Bey, Dersim'deki a┼čiret reisleriyle ├Âteki se├žkin ki┼čileri ve Ko├žgiri'nin ileri gelenlerini Cemiyet'e kaydetmi┼č, K├╝rt
emellerine ili┼čkin eserlerle birlikte Cemiyet'in yay─▒n organ─▒ olan K├╝rt├že 'Jin' gazetesini
de getirterek i┼če bu noktadan h─▒z vermi┼čti. ─░yi bilmek gerekir ki, Haydar Bey bu i┼čleri yapacak, ba┼čarabilecek bir adam de─čildir. Perde arkas─▒nda Ali┼čer vard─▒r, as─▒l faal ve y├Ânlendirici olan odur.
Nihayet Ali┼čer'i, 1920 senesi Mart'─▒nda ger├žek siyasi kimli─čiyle Dersim'de Ovac─▒k ve
Hozat'ta halk─▒ harekete ge├žirici konu┼čmalar yaparken g├Âr├╝yoruz. Yan─▒nda Refahiye'nin ┼×adilli a┼čiret reisi Pa┼ča Bey ve arkada┼člar─▒ vard─▒r. Ali┼čer bu c├╝reti K├╝rdistan Teali Cemiyeti ve reisi Abdulkadir'den alm─▒┼čt─▒r.“ (31)
Yeri gelmi┼čken ┼čunu da belirtmek gerekiri ki Dersim`in tersine, Ko├žkiri b├Âlgesi
K├╝rtlerinin ├žok k├╝├ž├╝k bir b├Âl├╝m├╝ K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čurlar. Bu y├Âre n├╝fusunun ezici ├žo─čunlu─ču Kurmancca leh├žesini konu┼čan K├╝rtlerdir. Yukar─▒da ad─▒ ge├žen Haydar Bey, Ali┼čer ve Pa┼ča Bey`lerin leh├želeri Kurmancca idi.
 
Kendisi de o g├╝n├╝n politik ├žal─▒┼čmalar─▒nda aktif olarak yer alan M. Nuri Dersimi, Dersim-Ko├žkiri b├Âlgesindeki K├╝rt hareketinin hedefleri hakk─▒nda ┼čunlar─▒ yaz─▒yor:
ÔÇ×Program─▒m─▒z ┼ču idi:
─░lk ├Ânce Dersim`de K├╝rdistan istiklali ilan edilecek, Hozatta K├╝rdistan Bayra─č─▒ ├žekilerek, K├╝rt milli kuvveti Erzincan, Elaziz ve Malatya istikametlerinden S─▒vas`a
do─čru hareket ederek Ankara h├╝k├╝metinden resmen K├╝rdistan istiklalinin tan─▒nmas─▒n─▒ istiyecekti. T├╝rkler bu iste─či kabul edeceklerdi, ├ž├╝nk├╝ iste─čimiz silah kuvvetiyle desteklenmi┼č olacakt─▒.“ (32)
1920`nin ba┼člar─▒nda Ko├žkiri`de ger├žekten de s─▒cak ve hareketli bir politik atmosfer vard─▒. K─▒rmancca ya da Kurmancca konu┼čsunlar fark etmez; Dersim-Ko├žkiri y├Âresi K├╝rtleri el ele vermi┼člerdi. Onlar bir yandan Ankara`daki Meclis ile h├╝k├╝mete mektup
ve telgraflar yolluyor, bir taraftan da silahl─▒ direni┼č i├žin haz─▒rl─▒k yap─▒yorlard─▒. ├çevre il├želerdeki h├╝k├╝met merkezleri ile karakollara bask─▒nlar d├╝zenliyor, ad─▒m ad─▒m ├╝lkeyi ├Âzg├╝rle┼čtiriyorlard─▒.

Kochkiri dahil, Dersim K├╝rtleri taraf─▒ndan 1920 y─▒l─▒n─▒n sonlar─▒nda Ankara h├╝k├╝metine yollanan a┼ča─č─▒daki telgraf, d├Ânemin politik atmosferini ortaya koymak bak─▒m─▒ndan ├Ânemlidir.

ÔÇ×Elaziz Vilayeti vas─▒tas─▒yla
Ankara B├╝y├╝k Millet Meclisi riyasetine,

Sevre muahedesi mucibince Diyarbekir, Elaziz, Van ve Bitlis vilayetlerinde ba─č─▒ms─▒z
bir K├╝rdistan te┼čekk├╝l etmesi laz─▒m geliyor, binaenaleh bu te┼čkil edilmelidir, aksi taktirde bu hakk─▒ silah kuvvetiyle alma─ča mecbur kalaca─č─▒m─▒z─▒ beyan ederiz.
25 Te┼črini Sani 1336 (1920 M.├ç.)

Garbi Dersim a┼čair ruesas─▒“ (Bat─▒ Dersim a┼čiret reisleri M.├ç.) (33)

Erzincan Valisi Ali Kemal, ÔÇ×Erzincan“ adl─▒ kitab─▒nda ayn─▒ konuya deginirken, Elaziz`den Dersime g├Ânderilen bir nasihat heyetinden bahsediyor ve Dersimlilerin verdi─či yan─▒t─▒ aktar─▒yor. Onun aktard─▒─č─▒ yan─▒t ile yukar─▒daki telgraf metni ayn─▒d─▒r. (34)
Bu geli┼čmeler ├╝zerine Ankara h├╝k├╝meti, 1921 y─▒l─▒ ba┼člar─▒nda Ko├žkiri b├Âlgesine askeri birlikler g├Ânderdi ve ├žat─▒┼čmalar giderek yayg─▒nal┼čt─▒. T├╝rk y├Âneticler, K├╝rt direni┼čiyle
ba┼ča ├ž─▒kman─▒n zorlu─čunu g├Âr├╝nce de her zaman yapt─▒klar─▒ ┼čeyi yaparak do─črudan do─čruya sivil halka y├Ânelik bir katliama giri┼čtiler. Bu da onlar─▒n istedikleri sonucu elde etmelerini sa─člad─▒.

Bakanl─▒k, ba┼čbakanl─▒k ve devlet ba┼čkanl─▒─č─▒ g├Ârevlerinde bulunmu┼č, T├╝rkiye`nin ├Ânde gelen politikac─▒lar─▒ndan Celal Bayar`─▒n Ko├žgiri direni┼či ile ilgili ┼ču s├Âzleri, hem M. Nuri Dersimi`nin yukar─▒daki g├Âr├╝┼čleriyle ├žak─▒┼č─▒yor, hem de yap─▒lan katliam─▒n bir itiraf─▒ niteli─čini ta┼č─▒yor.
"... Dersim ─░syan─▒, tamamen K├╝rtlerin siyasi d├╝┼č├╝nceleridir. Bunlar ne anar┼čisttir, ne ┼čudur, ne budur. Bunlar do─črudan do─čruya m├╝stakil bir K├╝rt h├╝k├╝metini kurmak istiyorlard─▒. (...) Dersimliler'in, K├╝rtl├╝k hesab─▒na en idealistleri Ko├žgiri'de topland─▒lar, te┼čkilat yapt─▒lar. Sivil, asker b├╝t├╝n kuvvetleriyle oraya topland─▒lar. Orada m├╝him bir kuvvet te┼čekk├╝l etti. Ko├žgiri'de isyan ├ž─▒kt─▒. (...) Ko├žgiri bence di─čer isyanlar─▒n
hepsinden m├╝himdir. Yunanl─▒lar'a kar┼č─▒ durmak i├žin nas─▒l tedbir al─▒yor isek, orada da ayn─▒ ┼čekilde te┼čkilat yapt─▒k. Ko├žgiri'de bir ordu merkezi yap─▒ld─▒. Onun ba┼č─▒na da
Nurettin Pa┼ča'y─▒ tayin ettiler. Ko├žgiri'de ├žok m├╝him muharebeler oldu. ─░ki taraftan da
 
├žok telefat verildi. (...) Hadiseler ├╝zerine Merkez Ordusu Kumandanl─▒─č─▒'na tayin edilen
Nurettin Pa┼ča duruma el koydu ve b├Âlgede tam bir tenkil harekat─▒ ba┼člad─▒..." (35)

Lozan`dan sonra..

24 Temmuz 1923 g├╝n├╝ ─░svi├žre`nin Lozan ┼čehrinde bir anla┼čma imzaland─▒. Daha ├Ânce Sevr Antla┼čmas─▒ ile Rum, Ermeni ve ├Âteki halklara tan─▒nm─▒┼č olan t├╝m haklar, bu antla┼čma ile ortadan dald─▒r─▒ld─▒; onlar─▒n ├╝lkeleri adeta alt─▒n bir tepside T├╝rk s├Âm├╝rgecilerine hediya edildi. Yine ahlaki, politik ve hukuki olarak hakl─▒ hi├ž bir yan─▒ olmayan antla┼čman─▒n imzaland─▒─č─▒ g├╝n, K├╝rt halk─▒ bak─▒m─▒ndan, tarihinin en ┼čanss─▒z ve karanl─▒k d├Ânemlerinden biri de ba┼člam─▒┼č oldu.
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ile ─░ran aras─▒nda 1939 y─▒l─▒nda imzalanm─▒┼č olan Kasr─▒ ┼×irin
Antla┼čmas─▒ ile K├╝rdistan ikiye b├Âl├╝nm├╝┼čt├╝. Lozan ise Osmanl─▒ s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde
kalan K├╝rdistan par├žas─▒n─▒ bu kez ├╝├ž par├žaya ay─▒r─▒yor ve b├Âylece K├╝rt halk─▒n─▒n ├╝lkesi, d├Ârt par├žal─▒ hale geliyordu.
Bu payla┼č─▒m─▒n arkas─▒ndan, Mustafa Kemal y├Ânetimi, kendisinden 10 y─▒l sonra Almanya`da iktidara gelecek olan Naziler i├žin de ideal bir model te┼čkil edecek olan politik sistemi yerle┼čtirmeye ba┼člad─▒. Nitekim daha sonraki y─▒llarda kemalist ve nazist ideologlar, iki sistemin benzerli─čini s─▒k s─▒k dile getirecek, bizzat Hitler, Mustafa Kemal`den ├žok ┼čey ├Â─črendi─čini itiraf edecek ve onu kendisi i├žin bir ├Â─čretmen olarak lanse edecekti.
Nas─▒l bir yol tutturdu, ne yapt─▒ Mustafa Kemal? O, Lozan antla┼čmas─▒ imzalanmadan ├Ânce, her f─▒rsatta T├╝rk, K├╝rt, Laz, ├çerkez, Arap ve vb. halklar─▒n varl─▒─č─▒ndan ve karde┼čli─činden ve her t├╝rl├╝ haklar─▒na sayg─▒ g├Âsterilece─čini dile getirmi┼čti. Hatta Lozan g├Âr├╝┼čmeleri s─▒ras─▒nda K├╝rtlerin deste─čini alabilmek i├žin, Ankara`daki TBMM,
K├╝rdistan`a otonomi tan─▒yan bir karar─▒ bile kabul etmi┼čti. Ancak Lozan Antla┼čmas─▒ imzalan─▒r imzalanmaz, Ankara y├Ânetimi b├╝t├╝n bunlar─▒ unutuverdi. Kemalistler, birden ├žok ulusun, birden ├žok dil ve k├╝lt├╝r├╝n ya┼čad─▒─č─▒ topraklarda, ÔÇ×Tek dil, tek bayrak, tek
ulus ve tek ├╝lke“ eas─▒na dayal─▒ bir modeli yerle┼čtirmeye ├žal─▒┼čt─▒lar. T├╝rklerin ├╝st├╝n ─▒rktan geldikleri iddia edildi. Onlara g├Âre T├╝rk, damarlar─▒nda asil kan ta┼č─▒yan bir soydan gelen T├╝rkler uygarl─▒─č─▒n babas─▒yd─▒lar. IInsanl─▒─č─▒n yaratt─▒─č─▒ b├╝t├╝n eski uygarl─▒klar onlar─▒n eseriydi, T├╝rk dili d├╝nyan─▒n ├Âteki dillerine anal─▒k eden bir g├╝ne┼čti (G├╝ne┼č-Dil teorisi). Bu nedenle de devlet s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde ya┼čayan her kes
T├╝rkl├╝─č├╝ benimsemek, kendine T├╝rk demek zorundayd─▒. T.C. s─▒n─▒rlar─▒ icherisinde ya┼čayan hi├ž kimsenin ba┼čka t├╝rl├╝ davranma hakk─▒ yoktu.
Bu politikaya ba─čl─▒ olarak da 1923 y─▒l─▒na kadar ÔÇ×karde┼č“ dedikleri K├╝rt halk─▒n─▒n varl─▒─č─▒n─▒ inkar ettiler, ona ÔÇ×Da─č T├╝rkleri“ demeye ba┼člad─▒lar. Bu arada ÔÇ×K├╝rt“ ve
ÔÇ×K├╝rdistan“ terimlerinin kullan─▒lmas─▒ gibi K├╝rt dili, k├╝lt├╝r├╝ ve tarihi ile ilgili her t├╝rl├╝
faaliyet yasakland─▒. ├çar┼č─▒da, pazarda bile ÔÇ×K├╝rt├že konu┼čma“ ┼čidetle cezaland─▒r─▒lan bir su├ž olarak kabul edildi.
Bu durum ise ka├ž─▒n─▒lmaz olarak K├╝rtlerin b├╝y├╝k tepkisine neden oldu ve K├╝rt direni┼čleri birbirini izlemeye ba┼člad─▒. Buna kar┼č─▒l─▒k kemalist y├Ânetim, bask─▒ ve ter├Âr y├Ânetmelerini b├╝t├╝n ┼čidetiyle kullanarak sonuca ula┼čmaya ├žal─▒┼čt─▒ ki bu g├╝n hala T├╝rkiye`nin resmi K├╝rt politikas─▒ bu esas ├╝zerinde y├╝r├╝mektedir.
T├╝rkiye`deki resmi ideoloji ve politikaya ili┼čkin olarak bu k─▒sa ach─▒klamay─▒ yapt─▒ktan sonra┼čimdi de 1923`lerden beri s├╝regelmekte olan K├╝rt ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesinde, K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerin oynad─▒klar─▒ role bir g├Âz atal─▒m.
1922-23 y─▒llar─▒nda Bir grup K├╝rt yurtseveri taraf─▒ndanÔÇ×Azadi“ olarak da tan─▒mlanan
ÔÇ×Civata Xweser─▒ya Kurd“ (K├╝rt ─░stiklal Cemiyeti“ isminde gizli bir ├Ârg├╝t kurulumu┼čtu. Kimi kaynaklara g├Âre parti ilk kongresini 1925 y─▒l─▒ ba┼č─▒nda yapt─▒. Kongre, hareketin liderli─čini ┼×ey Said`e verdi ve ├Ârg├╝t├╝n├╝n ├Ân├╝ne ├╝├ž ac─▒l g├Ârev
 
koydu, Bu g├Ârevler; 1) Kurtulu┼č i├žin silahl─▒ bir ba┼č kald─▒r─▒n─▒n ger├žekle┼čtirilmesi, 2) bir K├╝rdistan h├╝k├╝metinin kurulmas─▒, 3) K├╝rdistan`─▒n kalk─▒nmas─▒ i├žin olanaklar─▒n seferber edilmesi.

Ne var ki geli┼čmelerden haberdar olan Ankara h├╝k├╝meti taraf─▒ndan d├╝zenlen bir provakasyon sonucu, ba┼čkald─▒r─▒, zaman─▒ndan ├Ânce, yani haz─▒rl─▒klar hen├╝z tamamlanmam─▒┼čken ba┼člad─▒. 1925 ba┼čkald─▒r─▒s─▒ da Ko├žkiri direni┼či gibi K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerle Kurmanca konu┼čan K├╝rtlerin birlikte yer ald─▒klar─▒ bir hareketti ancak a─č─▒rl─▒k K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čanlardayd─▒. Hareketin lideri ┼×eyh Seid`in kendisi de bir K─▒rmanc (Zaza) k├╝rd├╝yd├╝.
Yenilgiden sonra, T├╝rk h├╝k├╝meti sivil halka y├Ânelik olarak b├╝y├╝k bir katliama giri┼čti, ayr─▒ca binlerce ki┼čiyi de T├╝rkiye`nin de─či┼čik y├Ârelerine s├╝rd├╝. Bu arada ├žok say─▒da K├╝rt yurtseveri s─▒n─▒rlar─▒ a┼čt─▒ ve kom┼ču ├╝lkelere s─▒─č─▒nd─▒.
1925 direni┼či k─▒r─▒ld─▒ ama K├╝rt halk─▒ ve K├╝rt sorunu yerinde duruyordu. Bu y├╝zden de, devlet, K├╝rdistan`a y─▒─č─▒lm─▒┼č olan b├╝y├╝k askeri g├╝├žten yararlanarak ba┼čka hedefler
vurma pe┼čine d├╝┼čt├╝. Bu ama├žla se├žilen yerlerin ba┼č─▒nda ise Dersim geliyordu. Devleti y├Ânetenler, ba┼člang─▒├žta Dersim`in t├╝m├╝ne kar┼č─▒ bir askeri sald─▒r─▒y─▒ d├╝┼č├╝n├╝rlerken, sonradan ├že┼čitli nedenlerle bundan vazge├žerek zamana yay─▒lan bir sald─▒r─▒ ve i┼čgal
plan─▒ benimsediler.
Bu plana ba─čl─▒ olarak se├žilen ilk hedef, daha ├Ânce de ad─▒ ge├žen Dersim`in g├╝ney- bat─▒s─▒ndaki Ali Bo─čaz─▒ ve ├ževresiydi. Bu y├Ârenin se├žilmesi ise elbet nedensiz de─čildi.
Ali Bo─čaz─▒ ├ževresindeki Kozan/Qocan, ┼×emkan ve Re┼čikan a┼čiretleri, yurtsever a┼čiretlerdi. Bunlar, onlarca y─▒l Osmanl─▒ devletine kar┼č─▒ sava┼čm─▒┼č, Mustafa Kemal y├Ânetimine destek vermemi┼č, Ko├žkiri direni┼čchileriyle birlikte hareket etmi┼člerdi.

Bu nedenledir ki 1926 y─▒l─▒nda T├╝rk ordu birlikleri Ali Bo─čaz─▒`n─▒ ku┼čatmaya al─▒nca, harekat komutan─▒ Mustafa Mu─člal─▒ yay─▒nlad─▒─č─▒ bir bildiride Qozan a┼čireti i├žin
ÔÇ×Dersim`in yenilmez ve Milli kahraman─▒ olarak tan─▒nan a┼čireti“ nitelemesini yapm─▒┼čt─▒. Yine ayn─▒ komutana ait 1 Ekim 1926 tarihli ba┼čka bir bildiri deki ┼ču s├Âzler de T├╝rk
y├Ânetiminin b├╝t├╝n halk─▒ hedef alan soyk─▒r─▒mc─▒ niyetlerini a├ž─▒─ča vurmas─▒ bak─▒m─▒ndan
├Ânemlidir:
"┼×imdiye kadar melunca hareketlere devam eden, canavarl─▒─č─▒n ve haydutlu─čun timsali olan Ko├žu┼ča─č─▒ a┼čiretinin tedip ve tenkiline kesin surette karar verilmi┼čtir,"
deniliyordu. (36)
Harekat s─▒ras─▒nda, T├╝rk ordusu ile s├Âz konusu a┼čiret mensuplar─▒ndan olu┼čan K├╝rt kuvvetleri aras─▒nda b├╝y├╝k ├žat─▒┼čmalar ba┼č g├Âsterdi. 3 ay sonra ise k─▒┼č aylar─▒na girildi─činden askeri birlikler geri ├žekilirken, Dersim direni┼č├žileri de terk etmi┼č olduklar─▒ k├Âylerine geri d├Ând├╝ler. Daha ├Ânce de belirtildi─či bu a┼čiretlerin konu┼čtu─ču leh├že k─▒rmancca (Zazaca) idi.

1930`lara geldi─činde, hedefte bu kez de Erzincan-Plemuriye (P├╝l├╝m├╝r) y├Âresi vard─▒. Yeri gelmi┼čken, bu sald─▒r─▒ya gerek├že olarak g├Âsterilen nedenlere k─▒saca de─činmek istiyorum. ├ç├╝nk├╝ bu neden, T├╝rk devletini ve onun K├╝rt politikas─▒n─▒ tan─▒mak bak─▒m─▒ndan ├žok belirleyici bir yere sahiptir.

Genelkurmay Ba┼čkan─▒ Mare┼čal Fevzi ├çakmak, 1930 y─▒l─▒nda, silahl─▒ bir K├╝rt direni┼činin s├╝rd├╝─č├╝ Ag─▒ri/Ararat y├Âresinden geri d├Ânerken, bir s├╝re yolu ├╝zerindeki Erz─▒ngan (Erzincan)`da kal─▒yor ve y├Âre ile ilgili olarak bir ka├ž rapor haz─▒rlay─▒p Ba┼čbakan ─░smet ─░n├Ân├╝`ye sunuyor. 18 Eyl├╝l 1930 tarihli raporundan baz─▒ b├Âl├╝mler ┼č├Âyledir:
 
ÔÇ×1. Erzincan ilindeki incelemelerim s─▒ras─▒nda ekonomiyi ├Ânemli surette zarara sokan
ve bu il dahilindeki asayi┼čsizli─čin en ├Ânemli amillerinden olan A┼čkirik, G├╝rk, Da─čbey, Haryi k├Âylerinin tedip ve tenkiline zorunluluk oldu─čunu g├Ârd├╝m.
(...)
Bu bak─▒mdan Vilayet bu k├Âylere; vergi ve asker vermelerini, silahlar─▒n─▒ teslim
etmelerini tebli─č ederek, olumsuz bir sonu├ž al─▒nd─▒─č─▒ taktirde, bu b├Âlgede ├žok ┼č─▒mar─▒k
bir durum alm─▒┼č olan b├╝t├╝n K├╝rt k├Âylerine bir etki yapmak ve devlet n├╝fuzunu hak─▒m k─▒lmak i├žin Erzincan`a nakledilecek bir hava k─▒tas─▒ ile bu k├Âyleri tahrip etmenin uygun olaca─č─▒ d├╝┼č├╝ncesindeyim.
Erzincan merkez il├žesinde 10 000 K├╝rt vard─▒r. Bunlar Alevilikten faydalanarak mevcut
T├╝rk k├Âylerini K├╝rtle┼čtirmeye ve K├╝rt dilini yaymaya ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar. Bir ka├ž sene sonra K├╝rtl├╝─č├╝n Erzincan`─▒ istila edece─činden endi┼če edilebilir. ├ľrfen T├╝rk, fakat
Alevi olan bir ├žok T├╝rk k├Âyleri Alevili─čin K├╝rtl├╝─č├╝ ifade etti─či zihniyeti ile ana lisanlar─▒n─▒ terk ederek K├╝rt├že konu┼čmaktad─▒rlar. Bu i┼če ├Ânayak olan, her ┼čekavete yatakl─▒k eden Rusaray, Mitini, S─▒nc─▒─č─▒, K├╝rtkendi, Kelarik k├Âylerinin esasl─▒ bir ┼čekilde kayda tabi tutularak bunlardan gerekenlerin Trakya`ya nakli ve bu b├Âlgedeki baz─▒ reislerin il merkezinde ve polis nezareti alt─▒nda ikamet ettirilerek emniyete al─▒nmalar─▒ gerekmektedir. T├╝rk olan Alevi k├Âylerinin K├╝rt├že konu┼čmalar─▒na (konu┼čmalar─▒n─▒n engellenmesine M.├ç.) ve T├╝rk dilinin b├╝t├╝n b├Âlgeye yay─▒lmas─▒ i├žin esasl─▒ tedbirler
almaya ihtiya├ž vard─▒r.
3. ─░l b├Âlgesinde baz─▒ memurlar─▒n K├╝rt ─▒rk─▒na mensup oldu─ču bilinmektedir. ├ľrne─čin, Erzincan sorgu hakimi P├╝l├╝m├╝r`l├╝ ┼×evki Efendinin K├╝rtleri himaye etti─či ve geceleri K├╝rtleri evinde toplad─▒─č─▒ gercekle┼čmi┼čtir. Bu adam─▒n her ne ┼čekilde olursa olsun il b├Âlgesi d─▒┼č─▒na nakline ve bu gibi memurlar hakk─▒nda da ayn─▒ i┼člemin uygulanmas─▒na l├╝zum vard─▒r...“ (37)
Fevzi ├çakmak`a ait 20 Eyl├╝l 1930 tarihli bir di─čer yaz─▒da da ayn─▒ konu ele al─▒nmaktad─▒r. Yaz─▒n─▒n bir b├Âl├╝m├╝nde ┼č├Âyle deniliyor:
ÔÇ×... K├╝rtlerin muntazam bir sistem dahilinde T├╝rk k├Âylerine yerle┼čerek K├╝rtl├╝─č├╝ yaymaya ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ ve ayn─▒ zamanda e┼čkiyaya yatakl─▒k ve k─▒lavuzluk ettikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. Bu gibi muz─▒r ailelerin T├╝rkler aras─▒ndan ├ž─▒kart─▒larak T─▒rkaya`ya
nakilleri, T├╝rkl├╝k aleyhine y├Ânelen bu k├Ât├╝ maksada kar┼č─▒ en etkili bir tedbir olacakt─▒r.
...“
`... P├╝l├╝m├╝r il├žesi ile Erzincan ve Erzurum illerinin tesbit edecekleri baz─▒ b├Âlgelerde k─▒┼čtan ├Ânce ciddi ve esasl─▒ tedip hareketinin zaruret oldu─ču..“ (31).
Ba┼čbakan ─░n├Ân├╝ taraf─▒ndan da ├Ânerinin benimsenmesi ├╝zerine T├╝rk ordu birlikleri
1930 y─▒l─▒ sonbahar─▒nda, P├╝lemiye (P├╝l├╝m├╝r) y├Âresinde ÔÇ×tedip“ (sindirme) olarak nitelendirilen harekata ba┼člad─▒lar ve K├╝rtlerle aralar─▒nda yo─čun ├žat─▒┼čmalar ya┼čand─▒. Askeri birlikler, ula┼čabildikleri yerle┼čim birimlerini top ve makinali t├╝fek ate┼čine
tuttular, evleri ate┼če verdiler ve bir ├žok sivili katlettiler. Dersimliler, sald─▒r─▒ya direni┼čle yan─▒t verdiler ve sadece y├Âre halk─▒ de─čil askeri birlikler de ├Ânemli kay─▒plar verdiler.
K─▒┼č mevsimi yakla┼č─▒rken birlikler geri ├žekildiler. Bu y├Ârenin K├╝rtleri de yine K─▒rmancca
(Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerdi.
Bundan 7 y─▒l sonra art─▒k s─▒ra Dersim`in tamam─▒na gelmi┼čti. Kan─▒mca 1937-38
y─▒llar─▒nda Dersim`de yasananlar hakk─▒nda uzun uzad─▒ya a├ž─▒klama yapmaya gerek
yok. Irk├ž─▒-s├Âm├╝rgeci g├╝├žler, y─▒llarca s├╝rd├╝rd├╝kleri haz─▒rl─▒klar─▒ tamamlar tamamlamaz, ├╝lkemizin bu par├žas─▒na kar┼č─▒ topyek├╝n bir h├╝cuma kalkt─▒lar ve Dersim tarihinin bilinen
en b├╝y├╝k katliam─▒n─▒ orada ger├žekle┼čtirdiler. Ku┼čkusuz, 1937-38 Dersim katliam─▒, 20. y├╝zy─▒lda d├╝nyam─▒zda ger├žekle┼čmi┼č olan b├╝y├╝k soyk─▒r─▒mlardan biridir.
Bu soyk─▒r─▒m s─▒ras─▒nda ve sonras─▒nda, T├╝rk devletini y├Ânetenler, her zamanki gibi i├ž
ve di┼č kamuoyunu aldatmak i├žin yo─čun bir propagandaya giri┼čtiler. Onlar elden geldi─čince, olay─▒n politik y├Ân├╝n├╝ gizlemeye ve onu, s─▒radan bir asayi┼č sorunu
 
┼čeklinde lanse etmeye ├žal─▒┼čt─▒lar. T├╝rk y├Ânetimine g├Âre, Dersim`de ├žapulculuk ve haydutluk vard─▒, devlet buna kar┼č─▒ reform ├žal─▒┼čmalar─▒ yapmak istedi, ancak ├ž─▒karlar─▒ bozulan ÔÇ×feodal ve gerici g├╝├žler, reformlara kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒lar” ve olaylar bu y├╝zden meydana geldi. Oysa a├ž─▒kta bu yola ba┼č vuran devlet, gizli belgelerde tam tersini s├Âyl├╝yor, sorunun, K├╝rt sorununun bir par├žas─▒ oldu─čunu itiraf ediyordu. Yine Dersim halk─▒n─▒n istemlerini yans─▒tan belgeler de olay─▒n, halk─▒n ├Âzg├╝rl├╝k taleplerini bo─čmaya
ve onu sindirmeye y├Ânelik planl─▒ bir eylem oldu─čunu g├Âz ├Ân├╝ne sermekteydi. ├ľrne─čin ─░ngiliz devlet ar┼čivlerinde bulunan 30 Temmuz 1937 tarihli mektubunda hareketin lideri durumundaki Sey R─▒za, Dersim sourunu ve bu y├Âre halk─▒m─▒z─▒n m├╝cadelsini, tekil olarak ele alm─▒yor, onu K├╝rt ve K├╝rdistan davas─▒n─▒n bir par├žas─▒
┼čeklinde de─čerlendiriyor. Yine Dersim A┼čiretleri imzas─▒yla ÔÇ×Millettler Cemiyeti Umum─▒
Katipli─či“ne sunulan 20 Kas─▒m 1937 tarihli mektupta da sorun t├╝m├╝yle bu ├žer├ževede ele al─▒nmaktad─▒r.
1938 y─▒l─▒nda Ba┼čbakan, daha sonra da Cumhurba┼čkanl─▒─č─▒ g├Ârevinde bulunmu┼č olan
Celal Bayar, an─▒lar─▒nda K├╝rtlere direni┼člerine de─činirken ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor:
"┼×eyh Sait, Bir K├╝rt Cumhuriyeti kurmak istiyordu. (...) Dersim isyan─▒, tamamen K├╝rtlerin siyasi d├╝┼č├╝nceleridir. Bunlar ne anar┼čisttir, ne ┼čudur, ne budur. Bunlar do─črudan do─čruya m├╝stakil bir K├╝rt h├╝k├╝metini kurmak istiyorlard─▒.“ (38)

1930 Plemuriye (P├╝l├╝m├╝r) y├Âresi hareketi sadece K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan
K├╝rtlere ait b├Âlgeyi kaps─▒yor iken, 1937-38 harekat─▒ b├╝t├╝n Dersim`e yay─▒lm─▒┼čt─▒ ve hem
K─▒rmancca (Zazaca) hem de Kurmancca konu┼čan K├╝rtleri hedef edinmi┼čti.

Mustafa Kemal`in hayatta oldu─ču d├Ânemdeki K├╝rt direni┼člerinin sonuncusu olan
Dersim 1937-38 olay─▒n─▒n ard─▒ndan, 1950`lere kadar ki d├Ânem, K├╝rt yurtsever hareketi bak─▒m─▒ndan tam bir durgunluk d├Ânemi oldu. 1950`li y─▒llar─▒n ba┼č─▒ndan itibaren K├╝rtler yava┼č yava┼č toparlanmaya ve seslerini y├╝kseltmeye ba┼člad─▒lar.

├ľrne─čin, 1959 da K├╝rt├ž├╝l├╝k yapt─▒klar─▒ gerek├žesiyle 49 K├╝rt genci tutukland─▒ ve idam talebiyle yarg─▒land─▒lar. Bu davada, K─▒rmancca (Zazaca) hem de Kurmanca konu┼čan K├╝rt gen├žleri birlikteydiler.
1960`lardan sonra illegal faaliyet g├Âsteren iki K├╝rt partisi vard─▒. Bu partilerin en ├╝st d├╝zey y├Âneticileri yani Genel Sekreterleri, K─▒rmancca ya da Zazaca konu┼čan K├╝rtlerdi. Bunlar; KDP Genel Sekreteri Sait El├ži ile Faik Bucak, TKDP Genel Sekreteri Sait Kirm─▒z─▒toprak idiler. Bilindi─či gibi Sait El├ži ├çewl─▒g (Bing├Âl), Sait K─▒rm─▒z─▒toprak Dersim, Fait Bucak ise S├¬wrege (Siverek)`nin Kirmanc (Zaza) k├╝rtleriydiler.

1960`lar─▒n sonlar─▒nda faaliyete ge├žen ve esas olarak ├ťniversiteli K├╝rt ├Â─črencilerin olu┼čturdu─ču Devrimci Do─ču K├╝lt├╝r Ocaklar─▒ (DDKO)`nda da farkl─▒ bir durum g├Âremiyoruz. Yurtsever K├╝rt gen├žleri, din ve leh├že fark─▒ olmaks─▒z─▒n bu derneklerin ├žat─▒s─▒ alt─▒nda birlikte yer ald─▒lar, birlikte m├╝cadele y├╝r├╝tt├╝ler, bilikte i┼čkence g├Ârd├╝ler, yarg─▒land─▒lar ve a─č─▒r cezalara birlikte ├žarpt─▒r─▒ld─▒lar.

1974`lerden itibaren ise K├╝rt yurtsever hareketi yeni ve ├Ânemli bir s─▒├žrama yapmaya ba┼člad─▒. K├╝rtler, bu d├Ânemde legal ve illegal m├╝cadele alanlar─▒nda ├Ânemli bir mesafe katettiler. ├ľrne─čin demkoratik ve k├╝lt├╝rel dernekler kurdular, dergiler, kitaplar yay─▒nlad─▒lar, sendika ve ├Âteki kitle ├Ârg├╝tlerinde ├žal─▒┼čt─▒lar, k├╝lt├╝rel etkinlikler
sergilediler, se├žimlere kat─▒ld─▒lar vs.
 
Yine ayn─▒ d├Ânemde Avrupa`da ve ├Âzellikle de Almanya`da bulunan K├╝rtler de demokratik, k├╝lt├╝rel ve politik y├Ânden aktif bi ├žaba i├žerisinde oldular; K├╝rtleri ve K├╝rt sorununu d─▒┼č kamuoyuna tan─▒tmak i├žin ├Ânemli ├žal─▒┼čmalar yapt─▒lar.

O nedenle de PKK 1984`te silahl─▒ m├╝cadeleyi ba┼člatt─▒─č─▒n─▒ ilan ederken, kitlesel
destek bulmakta fazla g├╝├žl├╝k ├žekmedi. ├çekmedi, ├ž├╝nk├╝ T├╝rk devletinin s─▒n─▒r tan─▒maz ter├Âr├╝nden b─▒kan ve ondan kurtulmak i├žin ├ž─▒k─▒┼č yolu arayan, geni┼č bir yurtsever taban vard─▒. Silahl─▒ nm├╝cadelenin ula┼čt─▒─č─▒ boyut ve ona ba─čl─▒ olarak ortaya ├ž─▒kan geli┼čmeleri ayr─▒ca analiz etmeye gerek yok san─▒yorum. Kamuoyu olanlar─▒ biliyor. ─░ster silahl─▒,
isterse silahs─▒z olsun, K├╝rtler bu d├Ânemde de leh├že ve dini inan├ž fark─▒ g├Âzetmeksizin, omuz omuza birlikte m├╝cadele verdiler, bu g├╝n halen de ayn─▒ durum devam ediyor. Sonu├ž:
Kuzey K├╝rdistan K├╝rtleri, yakla┼č─▒k y├╝z y─▒ld─▒r kendilerini ezen ulusal zul├╝m politikas─▒na kar┼č─▒ zorlu bir m├╝cadele veriyorlar. Onlar bu y├╝zden, bu s├╝re i├žerisinde ├žok a─č─▒r
bedeller ├Âdediler, b├╝y├╝k ac─▒lar ├žektiler. Ba┼čar─▒ya ula┼čamad─▒lar ama asla y─▒lmad─▒lar, boyun e─čmediler.

Bu d├Ânem de, K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan K├╝rtlerin g├Âreceli olarak yo─čun ya┼čad─▒klar─▒ b├Âlgeler, yukar─▒da verilen ├Ârneklerin de a├ž─▒─ča kavu┼čturdu─ču gibi, s├╝rekli yurtseverlik duygular─▒n─▒n en canl─▒ oldu─ču y├Âreler aras─▒nda yer ald─▒. K─▒rmancca
(Zazaca) konu┼čan K├╝rtler, yurtsever m├╝cadelede olduk├ža etkin bir bi├žimde yer ald─▒lar, kimi ├Ânemli direni┼člerde ise ba┼č─▒ ├žektiler.
Ama ne yaz─▒k ki yabanc─▒ boyunduru─čuna, ulusal ve dinsel bask─▒ ile s├Âm├╝r├╝ye kar┼č─▒ b├Âylesine direnen insanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ topraklarda, bu g├╝n kimi y├Ânlerden tam bir
kimlik krizi ya┼čanmaktad─▒r. K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čan halk─▒m─▒z─▒n kimli─či, tarihi ve m├╝cadelesi, as─▒l olarak 84 y─▒ll─▒k ─▒rk├ž─▒ ve ┼č├Âven devlet ter├Âr├╝ ile as─▒m─▒lasyon
├žabalar─▒n─▒n yer ald─▒─č─▒, haks─▒z ve temelsiz bir sald─▒r─▒ ve inkar kampanyas─▒ ile y├╝z y├╝zedir. Bu ├žabalar─▒n bir sonucu olarak Toplumumuzda kendi diline, k├╝lt├╝r├╝ne, kimli─čine ve atalar─▒n─▒n m├╝cadelesine ilgisiz olanlar, g├Âzard─▒ edilemeyecek kadar
├žoklar. Internet sitelerine, festivallere ve toplant─▒lara bakt─▒─č─▒m─▒zda, bu ilgisizli─či ya da yabanc─▒la┼čmay─▒ ├žok rahat├ža g├Ârebiliriz. ├ťlkemizde k├╝lt├╝r festivalleri d├╝zenleniyor ama
bir bak─▒yorsunuz, halk─▒m─▒z─▒n dili ve k├╝lt├╝r├╝ neredeyse hi├ž yok, sank─▒ ambargolu. Ara┼čt─▒rmaclar─▒m─▒z─▒n ├╝r├╝nlerine bak─▒yorsunuz, k├╝├ž├╝nmsenemiycek bir b├Âl├╝m├╝ resmi tezcilerin yazd─▒klar─▒n─▒n derin etkisindeler. Hikayeler, efsaneler ve tarihi olaylar, onlar─▒n g├Âr├╝┼člerine uygun ┼čekilde aktar─▒l─▒yor. Yerle┼čim birimleri, do─ča, yemek, giysi vs.
adlar─▒n─▒n bile ya t├╝rk├žele┼čtirilmi┼č olanlar─▒ ya da t├╝rk├že uyarlanm─▒┼č formlar─▒ veriliyor. Bir bak─▒yorsunuz, dilimizdeki “├çel Kan─▒” ya da “├çewres ├çime” bir ├ž─▒rp─▒da “K─▒rk G├Âzeler”, “H├¬n─▒y├¬ Veyvike” “Gelin P─▒nar─▒”, “Dewr├¬s Gewr” “Beyaz ─░htiyar”, “Bavay├¬ Buk─▒ “
“B├╝kl├╝ Baba”, “Bax─▒ra S─▒piye” ise “Ba─č─▒r Baba” oluvermi┼č. Peki bu y├Ântem, d├╝ped├╝z asimilasyona destek olmak anlam─▒na gelmiyor mu? D├╝nyayn─▒n ba┼čka yerlerinden
├Âzel isimler─▒ aktar─▒rken, onlar─▒ T├╝rk├žeye ├ževirerek mi veriyoruz? ├ľrene©in, Stockolm`u, Kopehagen`─▒, Berlin`i ya da Moskova`y─▒ anlam itibariylet├╝rk├žele┼čtirerek
yaz─▒yor muyuz? T├╝rk├žeyi ├žok g├╝zel kullanabilen eli kalem tutanlar─▒m─▒za bak─▒n! Bunlar i├žerisinde, kendi ana dillerini rahat├ža konu┼čabilen, bir paragrafl─▒k yaz─▒y─▒ s─▒knt─▒
├žekmeden okuyup yazabilen ka├ž ki┼či var acaba?
Inan├ž ve ibadette durumumuz daha iyi say─▒lmaz. D├╝n, hangimizin anas─▒ babs─▒ g├╝ne┼č
ve aya bakarken, ziyarete giderken ya da kurban keserken T├╝rk├že ile dua ediyordu? Dualar─▒m─▒z kendi dilimzle de©il miydi?
Bilindi─či gibi, Alevilerde kural olarak her halk kendi anadiliyle ibadet eder. Kendini, T├╝rk-─░slam sentezine adam─▒┼č, ba┼čka bir deyi┼čle alevili©i kendisi olmaktan ├ž─▒kart─▒p ona t├╝rk├ž├╝-┼čeriat├ži bir ┼čekil vermeyi hedef haline getirmi┼č olan devlet dedesi ─░zettin
 
Do─čan ve ona yanda┼čl─▒k edenleri bir kenara b─▒rakalal─▒m; bu ├žizgide olmayan alevi ├Ârg├╝tleri bu g├╝ne kadar T├╝rk├že d─▒┼č─▒ndaki dillerle yap─▒lan ibadeti inceleyen bir eser ortaya koyabildiler mi? Hi├ž de─čilse o dillerle yap─▒lan dualar─▒ merak ettiler mi? Onlar─▒n kaybolmamas─▒ i├žin herhangi bir ad─▒m att─▒lar m─▒? Dindar olursunuz ya da olmazs─▒n─▒z,
bu ayr─▒ b─▒r konu; ├Ânemli olan bu zengin ve doyum olmaz g├╝zellikteki k├╝lt├╝r eserlerinin kaybolmamas─▒, g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒kmas─▒ iken Alevi ├Ârg├╝tleri maalesef bu konuda herhang─▒
bir ciddi bir ad─▒m atmad─▒lar. Atmad─▒lar, ├ž├╝nk├╝ bu konuda resmi kal─▒plar─▒ a┼čabilimi┼č de©iller. Etkin olduklar─▒ alanlarda T├╝rk├žeyi adeta tek ibadet dili haline getirmi┼č durumdalar. ─░┼čin ger├že─čgi, Alevi derneklerinin ezici ├žo©unlu©unun bu y├Ânden T├╝rkiye`deki okullardan farkl─▒ bir yan─▒ yok. Ayn─▒ asimilasyoncu karketere sahipler. Kimilerinin, T├╝rk├že d─▒┼č─▒ndaki dillere bak─▒┼č─▒ devletinkiyle ├žak─▒┼čt─▒─č─▒ i├žin b├Âyle hareket ediyor, kimileri ise bu g├Âr├╝┼čte olmamakla birlikte de─či┼čik nedenlerle konuyu g├Ârmezlikten geliyorlar. Hatta bu i┼č o kadar ileri gitmi┼č durumda ki Alevi ├Ârg├╝tlerinin ├žok b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝nde K├╝rt├že bir tek s├Âz etmek bile gizli ya da a├ž─▒k tepkilere
neden olabiliyor. Bu sat─▒rlar─▒n yazar─▒ kendi ana dilinin konu┼čulmas─▒na “kahramanca” kar┼č─▒ ├ž─▒kan ama lafa gelince “72 milleti bir ve e┼čit g├Âren” bir hayli K├╝rt “pir” ya da “dede”yi tan─▒maktad─▒r. Y├╝z y─▒llard─▒r, Alevilerin ya┼čad─▒klar─▒ bir ├žok y├Ârede, Alevilik ve K├╝rtl├╝k, halk aras─▒nda ayn─▒ anlam─▒ ifade ediyor, bir di©er deyi┼čle bu ikisi ├Âzede┼č
olarak kabul ediliyorlar. Buna kar┼č─▒l─▒k t├╝rkl├╝k ise m├╝sl├╝manl─▒kla ├Âzde┼čle┼čtiriliyor ki bu durum, ara┼čt─▒rmaya dayal─▒ ├že┼čitli ├žal─▒┼čmalarda ve hatta resmi belgelerde de yer almaktad─▒r. Oysa g├╝n├╝m├╝zde k├╝├ž├╝msenemiyecek bir K├╝rt alevi kesimi kendi K├╝rt kimliginden ka├ž─▒nmak i├žin “Ben K├╝rt de─čilim, Aleviyim” diyebiliyor. Yani bir zorlama ile dinsel bir kimlik olan alevili─či etnik bir kimlik ┼čeklinde lanse etmeye kalk─▒┼č─▒yor.
“Horasan T├╝rk├╝” olmak, asl─▒n─▒ ─▒nkar etmey─▒ i┼č edinmi┼č kimi K├╝rt Alevilerin ana sloganlar─▒ndan biri olmaya devam ediyor. Sank─▒ Horasan`da Fars, K├╝rt, T├╝rk, Beluc─▒
gibi halklar birlikte ya┼čam─▒yorlar ve sanki Horsanl─▒ olan her kes mutlaka t├╝rkm├╝┼č gibi.. Gerek demokrasi ve gerekse K├╝rt halk─▒n─▒n ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesinde olduk├ža etkin
olan K├╝rt alevilerin ├Âzellikle de Kirmancca (zazaca) konu┼čan kesimi i├žerisinde de g├Âze ├žarpan K├╝rt kimli─činden ka├žma e─čilimi, genellikle i├žine kapanma ya da kendi kendini tecrit etme ├žabas─▒ ile birlikte kendini g├Âsteriyor. Ge├žmi┼čte, K├╝rtl├╝─č├╝ ile ├Âv├╝nen, kendi dilini ve dini inanc─▒n─▒ terk etmeyi reddeden, reddetti─či i├žinde bask─▒
g├Âren, a─č─▒r kay─▒plar veren insanlar─▒n ├žocuklar─▒ ve torunlar─▒ i├žerisinde, bu g├╝n onlar─▒n yapt─▒klar─▒n─▒n tam tersini yaparak kendilerine ait olmayan kimliklerden medet
umanlar─▒n say─▒s─▒, hi├ž te az─▒msan─▒r gibi de©il.
Kendi katillerine s─▒─č─▒narak, onlara ├Âvg├╝ler d├╝zerek kurtulma ├žabas─▒, ulusal ve dinsel bask─▒ alt─▒ndaki halklarda s─▒k├ža rastlanan bir sosyolojik bir olgudur ve bizde de yasahan─▒yor.

Alevi K├╝rt kesiminde bunlar olurken, m├╝sl├╝man kesimde hayli y├╝kselmi┼č olan fanatizm ise ba┼čka bir y├Ânden tahribata yol a├ž─▒yor. M├╝sl├╝manlar─▒n bu kesimi, dil ve
k├╝lt├╝r gibi de─čerlere kar┼č─▒ ilgisizdir. Ne, kendi halk─▒n─▒n u─črad─▒─č─▒ ulusal zul├╝m onlar i├žin ├Ânemli say─▒l─▒r, ne ulusal dil ve k├╝lt├╝rleri. Onlar i├žin karde┼člik ve e┼čitlik, kendilerince belirlenen ya┼čam tarz─▒n─▒n her kes taraf─▒ndan bemisemesi, itirazs─▒z ona uymas─▒d─▒r. Asl─▒nda islami gericilikle kemalist gericili─čin bu konudaki politikalar─▒ ayn─▒d─▒r. Her ikisi
de ba┼čkalar─▒n─▒n dillerine, k├╝lt├╝rlerine, kimlik ve inan├žlar─▒na kar┼č─▒ ho┼čh├Âr├╝s├╝zler, di─čer
bir deyi┼čle ├žo─čulcu degil, tek├židirler. Kendilerine ait olan “tek”leri her kese zorla kabul ettirmek, her iki politik ak─▒m i├žin de bir idealdir ve bu yolda yapmayacaklar─▒ k├Ât├╝l├╝k yoktur.

Bu yaz─▒, b├Âl ve y├Ânet politikas─▒ mimarlar─▒n─▒n ├žabalar─▒na ya da ba┼čka nedenlerle kimli─čimize ve tarihimize haks─▒zl─▒k eden ve onu yozla┼čt─▒rmak isteyenlerin u─čra┼č─▒lar─▒na
 
kar┼č─▒n, ger├žegi insanlar─▒m─▒za g├Âstermek amac─▒yla kaleme al─▒nd─▒. Eger buna bir nebze de olsa katk─▒s─▒ olduysa, amac─▒na ula┼čm─▒┼č say─▒l─▒r.

Dionotlar:
1) Parantez i├žerisindeki form, adlar─▒n T├╝rk├žele┼čtirilmi┼č ya da T├╝rk├žeye uyarlanm─▒┼č
formudur,
2) K├╝rt Aleviler, sadece K─▒rmancca (Zazaca) konu┼čanlardan olu┼čmuyor. K├╝rt├ženin
Kurmancca leh├žesini konu┼čanlar i├žerisinde de Alevi dinine mensup olanlar var. Hem
de ikinciler birincilerden, yani Kurmanc Aleviler, say─▒sal olarak K─▒rmanc Alevilerden daha fazlalar,
3) ┼×air ve tari├ži K├╝rt kad─▒n─▒. Do─ču K├╝rdistan`da, yani ─░ran K├╝rdistan─▒`ndaki Erdelan
Beyleri ailesinden. Do─čum tarihi 1804 veya 1805, ├Âl├╝m tarihi ise 1847 ya da 1848,
4 ) Ziya G├Âkalp, K├╝rt A┼čiretleri Hakk─▒nda Sosyolojik Tetkikler, Komal Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1975, s. 51,
5) Kemal Bad─▒ll─▒, T├╝rk├že ─░zahl─▒ K├╝rt├že Grameri (Kurmancca leh├žesi), 1965, s.6. Aktaran, Malmisan─▒j, K─▒rd, K─▒rmanc, D─▒m─▒li veya Zaza K├╝rtleri, Deng Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1996, s. 8),
6) ) T├╝rkiye ├ťzerine Notlar, Sol Yay─▒nlar─▒, Ankara 1971. S. 166, 168,
7) ─░smail Be┼čik├ži, Do─ču Anadolu‘ nun D├╝zeni, Sosoyo-Ekonomik ve Etnik Temeller, 3. Bas─▒m. c. I, Yurt Kitap-Yay─▒n, 1992, Ankara, s. 191,
8) Dr. M. Nuri Dersimi, K├╝rdistan Tarihinde Dersim, Halep, 1952, s. 73,
9) Malmisan─▒j, age. s.68,
10) Malmisan─▒j, a.g.e, s. 34-35,
11) Malmisan─▒j a.g.e. s. 36,
12) Malmisan─▒j, age. s. 37-38,
13) Malmisan─▒j, age. s. 41,
14) Malmisanij, age. s.61,
15) Dersim K├╝rtleri, ZIRGO, Kont Bestujev-R├╝min nezareti alt─▒nda, Sankt-Petersburg,
1863; Cilt 1.-Co─črafya Vak─▒alar─▒, sayfa 5 – 12, Ru┼č├žadan ├ževiren Sabri Hasoli, Averianov Yuri, Munzur Dergisi, Ankara, 22. Say─▒,
16) M. Nuri Dersimi, K├╝rdistan Tarihinde Dersim, Ani Matbaas─▒, 1952, Hallep, s. 72-
73,
17) Malmisan─▒j, age. s. 44,
18) ─░┼čak Sunguro─člu, Harput Yollar─▒nda, 1958, c. 1. s.134-135,
19) ┼×eref Han, ┼×erfname, T├╝rk├žeye ├ževiren M. Emin Bozarslan, Deng Yay─▒nlar─▒,
1998, ─░stanbul, s.145,
20) ┼×emseddin Sami, Kam─░s`ul A`l├óm, Besinci Cild, K├╝rdistan Maddesi,
Osmanl─▒cadan g├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žesine ├ževiren M. Emin Bozarslan, Tarihteki ─░lk T├╝rk├že
Ansiklopedide K├╝rdistan ve K├╝rdler, Deng Yay─▒nlar─▒, 2001, ─░stanbul, s. 45),
21) Kaz─▒m Karabekir, K├╝rt Meselesi, Emre Yay─▒nlar─▒, 2004, Iistanbul, s.48
22) Prof. Dr. Mehmet Ali ├ťnal, XVI. Y├╝zy─▒lda ├çemi┼čgezek Saca─č─▒, M.E.B. Yay─▒nlar─▒.
S. 85,
23) Necat Birdo─čan`dan aktaran Mesut ├ľzcan, ├ľyk├╝leriyle Dersim A─č─▒tlar─▒-I, Kalan
Yay─▒nlar─▒, 2002, ─░stanbul, s.76),
24) M. Nuri Dersimi, Dersim ve K├╝rt Milli M├╝cadelesine Dair Hat─▒rat─▒m, ├ľzge
Yay─▒nlar─▒, s. 34, 1992, Ankara,
25) Alevi K├╝rt evliyalardan Kure┼č`─▒n soyundan geldi─čine inan─▒lan bir a┼čiret. K├╝rt
Alevilerin inanc─▒nda bu soy, keramet sahibi ve kutsal olarak kabul edilir, ÔÇ×pir“ ve
ÔÇ×rehber“ ├╝nvan─▒na sahip din adamlar─▒n─▒n ├Ânemli bir kesimini bu soydan gelenler olu┼čtururlar. Bu fonksiyonlar─▒ndan ├Ât├╝r├╝ de Kure┼čanl─▒lar hem Osmanl─▒, hem de Mustafa Kemal d├Âneminde (1923-1938) bask─▒ ve katliamdan en ├žok pay alan
 
kesimlerden biri oldu. Dersim ve ├ževre b├Âlgede, a┼čiret mensuplar─▒n─▒n tamam─▒na yak─▒n b├Âl├╝m├╝ K─▒rmancca (Zazaca) leh├žesini konusuhurlar. Y├Âreyi tan─▒yan baz─▒ ki┼čilerden edindi─čim bilgilere g├Âre ise a┼čiretin Antep y├Âresindeki kesimi Kurmancca leh├žesini konu┼čmaktad─▒r,
26) Rusya`n─▒n ─░stanbul Konsoloslu─ču Belgeleri, 1907-13, Cemil├¬ Celil`den aktaran, K. Burkay, Ge├žmi┼čten Bug├╝ne K├╝rtler ve K├╝rdistan, s. 463,
27) Munzur ├çem, Kul├¬ 38─▒, We┼čan├¬n KOMKAR; 1998, K├Âln, s. 195, ayr─▒ca Tan─▒klar─▒n
Diliyle Dersim`38, Peri Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1999, s. 164,
28) K. Karabekir, age. s. 79-103,
29) K. Karabekir, age. s. 98-99,
30) K. Karabekir, age. s. 102,
31) Nuri Dersimi, Hat─▒rat─▒m, ├ľz-Ge Yay─▒nlar─▒, 1992, Ankara, Ekler b├Âl├╝m├╝, s.228, Nazmi Sevgen`e ait al─▒nt─▒,
32) M. Nuri Dersimi, K├╝rdistan Tarihinde Dersim, KOMKAR Yay─▒nlar─▒, s. 130,
33) M. Nuri Dersimi, K├╝rdistan Tarihinde Dersim, KOMKAR Yay─▒nlar─▒, s. 129,
34) Ali Kemali, Erzincan, Resimli Ay Matbaas─▒, 1932, s.154,
35) Nuri Dersimi, Hat─▒rat─▒m, ├ľz-Ge Yay─▒nlar─▒, 1992, Ankara, Ekler b├Âl├╝m├╝, s.229-230, Terc├╝man gazetesi 10, 9. 1986`dan yap─▒lan al─▒nt─▒,
36) T├╝rkiye Cumhuriyeti`nde Ayaklanmalar, Genel Kurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒ Harp Tarihi
Dairesi Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1972, s. 176,
37) Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒ a.g.e. s. 351-352,
38) Nuri Dersimi, Hat─▒rat─▒m, ├ľz-Ge Yay─▒nlar─▒, 1992, Ankara, Ekler b├Âl├╝m├╝, s.230 (10.
9. 1986 tarihli Terc├╝man gazetesinden yap─▒lan al─▒nt─▒).